Хар келн тоһрун дөрвдгч дегтр далн дөрвдгч бөлг

Асхн гү тәвх кемлә хотдудас кесг берәд, күүкд хадлһна багдт (бригадт) ирв. Нарн сууҗ йовсн цагла сурһулин (школын) сурһульчнр хамтрлңгин (колхозин) полуторка гидг машинд суусн «Если завтра война» гидг ду ярд-ярд гиҗ дуулсн орҗ ирцхәв.

Тер болад, сөөннь дуусн әмтн энд-тендәс ирлдәд, өвснә баг (бригад) күч авад бәәв. Багч (бригадир) Манҗин Хар эдниг тосч авад, амрх һазринь зааҗ өгәд, байрта болв.

Ирсн улсин то-диг авад, багин (бригадын) хот кедг күүнд өрүн хот күртмҗтәһәр белдхиг багч (бригадир) зааҗ засв.

Үкрин тасгас (фермәс) туһлч Дулахн ирсн бәәнә. Боран Амрин Наана бас ирсн улс дунд үзгдв Наана ода әәмгин зав. избач көдлҗәнә. Үр бер күүкн хойр Амриг хәәһәд күрч ирв. Кеерин хошин (полевой стана) хоран нег булңд Амрин бәәрн бәәҗ. Түүнд ирәд сууҗахла, һазаһас Амр Харин Хотла хойр орҗ ирв.

— О, манад гиич ирҗ кевтәм, — болад Амр һаран өргҗ мендлв.

— Менд, менд! Нааран суутн хот эдлтн, — болҗ Наана келәд, һаран делв.

Көвүд цемцәһәд суулдв.

— Нааран сууһад мах идтн, — гиҗ Наана келв. — Кеер күнд көдлмшт йовх улс гиһәд, мах чанад авч ирүвидн.

Көвүд хот эдлв. Махта чимг авч, мах нег үмкҗ оркад, Амр нүдәрн инәһәд, гергн талан хәләһәд, келв:

— Эмгн, энч идәнәс юмн угай? Эн хотчн хоолд зәңгдрәд бәәв.

— Ямаран мектә, — гиҗ келәд, инәһәд, энд-тендән хәләҗ оркад, өөрхнд күн угаг үзәд, Наана цааранднь:

— Та хойрт амсулхар нег шил әрк авч ирләв. Әмтн уга деер уутн.

Наана хойр ширкд кеһәд, көвүдт бәрүлв. Идәһән ууҗ авад, залус махна ард орв.

Эн болад зөвәр сууһад орксн цагла һаза баһчудын нәр соңсгдв. «Катюша» гидг ду баһчуд өргәд авчана.

Выходила на берег Катюша,

На высокий на берег крутой.

Эн баһчудын өмн Катюша күүкнә гейүрсн дүр үзгдв. Ик холд, цергт церглҗ йовх эгл иньгән санад гейүрч бәәх күүкн болҗ һарв.

Дәкәд баһчуд «Три танкиста» гидг ду эклв.

Три танкиста, три веселых друга,

Экипаж машины боевой.

Ик хол, Дор үзгт бәәх хүүвин меҗә деер церглҗ йовсн һурвн үүрин, танкистнрин бәәдл үзгдв. Тер төмр машин гүүһәд оркхларн, өмнән харһсн дәәсиг уга кеҗ хамхлҗ, давталҗ, талхм-там кеҗ чадх болҗ һарчана.

Эн шин дуд соңсад, баһчуд икәр байрлв.

— Хә, йир манла деңцхнь хатяр эс болхий? — гиҗ Хотла келв.

— Манд күчн бәәнә, — болҗ Амр үгд орлцв. —Эклсн хортниг эврәннь һазртнь цокҗ күүчх арһ манд бәәнә.

Эн-тер болҗ күүндҗәһәд, Хотла Дулахн хойр һарч одв. Амр Наана хойр нег-негән дурта нүдәр хәләлдҗ, эңкр зүркнә зальд авлгдҗ сууцхав.

Хотла Дулахн хойр баһчудын нәәрт орад, бииллдәд-дууллдҗ бәәһәд, һар-һарасн бәрлдсн тег темцәд һарцхав.

Зөвәр тедүкн бәәсн ковньг тал эн хойр ирв. Хотла күүкнә нәрхн белкүснәс теврҗ авад, өвсн деер суулһад, бийнь өөрнь бәәрлв. Зөвәр иигәд сууҗ оркад Хотла келв:

— Сәәхн иньгм! Би чамаһан санад бәәвв.

— Би бас, — гиҗ келәд, күүкн өкәҗ башрдв.

Хотла барун альхарн күүкнә өрг өндәлһәд, өргәд, төгрг хар нүдинь темдгтә кевәр гердҗ бәәһәд, күүкиг теврәд үмсв. Тер болад теегин аһуд хойр теркә зүркн ниилҗ, амрг-иньг болҗ суухнь эн.

Хошин улс өрүн эрт босв. Зурһан часла биилтә кесг олн улс ковньглһ эклв. Олна олн болад, үүд-түүд күргл уга ик дала ковньг дерәлдәд бослдв. Темән, мөрн, цар тергтә улс өвс зөөлдв. Эрдм меддг залу улс овалсн өвсн деер һарлдв.

Тег эңдән күн. Кесг олн күн. Удл уга һурвн овалсн өвсн өндәһәд босад ирв. Җолмин бәәдлтә ковньг гисн юмн то-тоомҗ уга.

Олна күч үзәд, өвснә багч (бригадир) Манҗин Хар ик гидгәр байрлв. «Эн кевәр көдлхнь хадлһиг хойр-һурвн өдрин дунд күцәд авч болх», — гиҗ эн ухалҗ зогсв.

Көдлмш эвтән орад, көлсн чиихлтәд, һарт хав орад ирсн цагла Боолст талас мөртә күн довтлад ирҗ йовхнь үзгдв. Көдлмшт гүҗрҗ йовх улс мөртә күүг оньһсн уга.

Мөрән зогсаһад, бууһад, тедүкн зогсчасн багч (бригадир) тал ирәд күн үг келв.

Хар багч (бригадир) ирсн күүнә келсн үг соңсч, чирәнь цәәҗ зогсв. Довтлҗ ирсн күн әәмгин комсомолын зөвллин сегләтр. Базаев Миша болҗ һарв.

Әмтн цуглрад ирв.

— Теңгр цокҗ оркҗ! — гиҗ Миша эднд цәәлһв.

— Юн болв, юн?

— Дән!

— Дән гисн?

— Гитлерин церг эн өрүн мана орн-нутгин меҗә хамхчад орҗ ирҗ. Фашистнрин кермс (самолетмуд) меҗәд өөрхн- бәәх кесг балһсн деер бомб хайҗ, шатаҗ күүчҗ йовдгҗ.

— Церг, немш церг! — болҗ әмтн әәмсч өврлдв.

— яһна гидг терв! Бооцата эс билүвидн? Келсн үгән идәд, ичрән барсн улс болҗ һарчана.

— Миша, чи арһулдлч. Оньһл уга йовсн болвзач.

— Сурһулин радиоһар эврән чикәрн соңсув, — гиҗ Миша хәрүцв. — Өрүн шар герллә эклҗ. Дораһур танкс гүүлһәд, деегүр керм (самолет) нискәд, дәврәд орад аашдгҗ.

Энд-тендәс әмтн немәд ирцхәв. Цааран-нааран әмтн гүүлдв. Ковньг тәвҗ йовсн улс генткн хурлдад, баглрад, биилән ээм деерән үүрсн хош тал цүврәд аашна.

Өвс овалҗ йовсн улс бас. Көдлмшән зогсаһад, көлгән тууһад хәрәд аашцхана.

Ирсн болһнд Миша дәәнә туск зәңг дәкн-дәкн давтад бәәнә. Әмтн цугтан хош тал хурад күрч ирв. Гер-бүлтәнь салу-салу цуглрлдв. Наана Амрин күзү теврҗ шугшад уульв. Дулахн Хотлан һар бәрҗ, ээмднь шахлдв.

— Миша, яахмб, энч? — гиҗ Хар багч (бригадир) муудан орҗ сурв.

— Яахинь кен медлә. Цергт әмт авх зөвтә.

— Яах билә, үкс гиҗ гертән күрч авхмн, — гиҗ келәд маштг хар залу татата цар тергнд сууҗ авад, хотн талан хатрулад һарв.

Түүг үзәд, сана авсн кевтә көлгтә улс тергн талан һарцхав. Теднә ардас йовһн улс хар цахрад бәәцхәв.

Удл уга кеерин хош (полевой стан) деер харлҗ бәәсн улс тарад, уга болад йовад одцхав. Хош деер Хар багч (бригадир), Баазаев Миша, Цаһан багш һурвн үлдв. Тедниг эргәд хот кедг күүкд күн бас үлдҗ.

Хар келҗәнә:

— Хошан хайҗ һардг арһ нанд уга. Чи, Миша, Боолст орад, зәңгинь авч ир. Чи, Цаһан, тер мини мөр унад бас хәр. Тенд кергтә болхч.

Удл уга хойр мөртә күн Боолст хәләһәд, хатрулад һарад одв. Землянкин һаза һанцхарн үлдәд, нар гердҗ багч (бригадир) зогсв. Шатҗ харлсн хойр халх деегүрнь бүлән нульмсн гүүҗ, һазрт «цалд-цалд» дусв. Минь өрүнә олна көдлмш үзәд, эднә күчнд байрлад талваҗасн зүркн. Ода али? Көдлмшән хайчкад, тарад йовҗ одцхав. «Дән!», «Дән!» — гих зәңг яһад һарч ирв? Делкә догдлх, күүнә цусн асхрх, балһсн-селән, мал-гер хамхрх, шатх, әгрх! Иим мууль бәәдв!

Теегин ууд дассн, тегш көдлмштән тахшсн, хамтрлңгин багч (бригадир) Манҗин Хар теңкән уга зовлңта бәәхнь эн.

...Бокта Баазра тал гүүҗ ирв. Көвүнә цаһан церд болсн чирә үзәд, Баазр өмнәснь тосад босв:

— Юн болв?

— Немш... — Гитлер...

— Гитлер юмб? Күн кевтәһәр келич үүгән.

— Дә босхҗ!

— Альд, дән...

— Гитлерин церг мана меҗә хамх цокад, орн нутгур орад күрч ирҗ.

— Альдас медвч?

— Радиоһар келв.

— Радиоһар?

— Мана сурһулин (школын) радиоһар.

Баазр ода ирҗ әәмгт һанцхн сурһульд (школд) радио бәәсиг медәд, картузан шүүрч авад, босв.

— Би сурһуль (школ) орнав, чи Манҗ тал одад, дахулад авад ир. Бокта Манҗин тал хатрад һарв. Баазр алцр-алцр ишкәд, сурһуль (школ) тал һарч йовв.

Сурһульд (школд) өөрдәд ирхлә, кесг улс хурчкснь үзгдв. Ик өрән терз секчксн, радион дун һаза чигн тодрхаһар соңсгдна.

— Юмб, юмб? — гиҗ ардас ирсн улс сурна.

— Немш церг мана орн-нутгур орад күрч ирҗ.

— Кезә?

— Эн өрүн.

— Бооцата эс билүвидн?

— Фашистнрт бооцан юмб? Бәәр цаасн. Шуулад хайчксн болхгов. Радиоһар дәкн-дәкн давтад Москваһас келәд бәәв. Күн болһн эврәннь чикәрн соңсч аюл эклсиг медцхәв Зуг чикн соңсдг болвчн, зүркнд күрч өгчәхш. Акад юмб! Өрүн күртл амулң-төвкнүн бәәсн, көлсн-көдлмш гиһәд шунҗасн. Ода? Генткн иим ик аюл күүнә толһа деер унҗ, толһа диинргдв. Кенчн күн ю кехән медҗ чадад, аадрад, темтрәд, менрлдәд бәәцхәв. Эдниг үзҗ, медҗ авад, Баазр сурһулин (школын) давшур деер һарч зогсад, хәәкрв:

— Үүрмүд!

Әмтн генткн шинәс серсн болад, парторгиг үзҗ оркад. Баазр тал өөрдцхәв.

— Үүрмүд! — гиҗ Баазр давтв. — Эврән чикәрн соңсвт. Гитлерин церг, хулхач кевтә гетҗәһәд, генткн мана орн-нутгур дәврҗ. Дән эклв. Мана кесг балһсн-селән деер хортн бомб хаяд, шатаһад, хамхлад, күүләд мууд орҗана.

Үүрмүд! Хортн дә босхв! Болв, бидн — Хүүвин Холван улс, теднәс әәх керг угавидн. Мана алдр зөргтә Улан Церг дәврәд ирсн хортыг цокҗ, омгинь шантлх. Мана чидл дала! Хортн арсан һартан бәрх!

Минь өцклдүр күртл орн-нутг төвкнүн, амулң билә. Эндр дәәнә цаг. Хортн дә босхсн. Тер учрар бидн бас эврә җирһл-бәәдлән сольх зөвтәвидн. Залус цергт мордх. Хамтрлңгин (колхозин) көдлмш күүкд улсин ээм деер ирхмн.

Тиигхлә күн болһн хойр күүнә көдлмш даах болҗ һарчана.

— Улан Церг менд болтха! — гиҗ Миша Базаев олн дотрас хәәкрв. — Удхн уга, Улан Церг хортыг хәрү цокад, гесинь унҗулад тәвх. Цергт мордхмн. Баазр,

намаг түрүн болҗ бичтн.

— Намаг бас, намаг, — болҗ баһчуд хәәкрлдв.

Баазр һаран өргәд, әмтн тогтнхиг сурв.

— Цергт мордхмн, чик, — гиҗ эн үгән утдхв. — Болв чигнь экн-тома уга юмн болх зөв уга. Кен-кезә цергт мордхиг дәәнә зөвлл (военкомат) медх. Тер учрар ода тарад хәрцхәтн, көдлмштән һарцхатн. Бүсән таг кеһәд татч авад, көдлмштән шунх керг. Үүнәс үлү төр манд ода деерән уга.

Әмтн тарад һарцхав. Боолстын ахлачнр Баазрин хорад орҗ ирцхәв.

— Хотдуд, багмудар әмт йовулҗ зәңг өгх кергтә, — гиҗ Манҗ келв.

— Чик. Түүгинь чи, Манҗ һард, әмт йовул, — гиҗ келәд, Баазр эрст өлгәтә җиңнүрин бәрдг авч эргүлв.

Күн хәрү эс өгв.

Залус һарад йовҗ одв. Баазр җиңнүрән (телефоһан) ормднь тәвчкәд, буурл толһаһан иләд, уха туңһаҗ суув. Ода яһдг болхмб? Нанла әдлинь цергт авхм — угав. Басл гем уга мергн биләв. Одачн нүднә харан бууһад уга. Чадх биләв. Генткн җиңнүр җиңнв. Баазр аппарат авад, чикндән шахад:

— Соңсчанав!

Нутгас Айта Келкетов келҗәнә. Кесг заавр өгчәнә.

— Дән-даҗг гиһәд көдлмшән сулдхад оркдг болвзгот. Һаран улм чаңһах кергтә.

— Медҗәнәв. Кесгнь Улан Цергт эврә дурар мордхар седҗәнә.

— Тииминь бичәд авчктн. Зуг эн төриг дәәнә зөвлл (военкомат) һардхмн, алдг-куддг (истребительный) батальон бүрдәтн. Түүнд бичгдсн улс дәәнә сурһуль сурх зөвтә. Дәәнә толһач улс бәәнү?

— Бәәнә.

— Тедн тер төр һардг.

Иигәд намин (партин) улусин зөвллин (укомин) сегләтр кесг селвг өгв. Айтан адһм угаһар, өмнк кевәрн төвкнүн келсн үг соңсад, Баазрин зүркн невчк батрв. Кех-күцәх өмн үзгдв. Орн-нутган санв. Иим өргн, өнр орн-нутг кен диилҗ чадхмб?

Тиим улс одачн төрәд уга? Болв, дән эклчксн, холд болҗ йовх. Улан Церг түүмриг унтраһад авад эс ирхий? Дән удан болх зөв уга. Манд чидл бәәнә.

Баазр босад хора дотраһурн йовдңнв. Ухан тогтнад, седкл цегәрәд, махмуд хатурад, парторг төвкнв.