Далн һурвдгч бөлг

Баазр эврәннь хора (кабинет) дотраһур булңгас булң күртл ишкмнәд йовад бәәнә. Бийнь зөвәр мах бәрәд бәәҗ. Тер учрар зөвәр ик овата күн болҗ үзгднә. Толһань зөвәр буурлтад бәәҗ, болв харадан җивр болсн сахлнь мел хар кевтән. Зөвәр медәрәд, тәв һарад ирсн болвчн, хойр хар нүднь кезәңк кевтән баһ цагинәрн ивтрхә хурц кевтән.

Парторг цааран-нааран йовҗ бәәһәд, ик шар столын ард одҗ сууһад, деернь кевтсн цаас цааран түлкҗ, оркад, барун һарарн шанаһан түшәд, терзәр хәләҗ гейүрсн болв.

Энҗлә үвл дегәд күнд болсн уга. Цасн нимтр болсар, мал идг идәд һарв. Әәх ик һару һарсн уга. Тер учрар хавр эклснәс авн мал тарһлад, үкр эрт хагзлв. Хөөнә ноосн зуңһгта болҗ һарв.

Үкрин үсн энҗл элвг. Дүүцән- үснә тасг (ферм) тавн сара зураһан күсдундур дамар күцәһәд, заготпунктд дала үс, тос зураһас үлүһәр орулҗ өгв.

Мөңктин хөөнә тасгин (фермин) улс хөөнә кирһә эклчксн, ик зуудулҗ йовна. Ода деерән хөн болһн дөрвәд киил торһн ноос өгчәнә. Эн төр бас эврә тууҗта.

Өмн цагт «Улан Манц» хамтрлңд, нам бүкл Хальмг таңһчд, ик сүүлтә хальмг тохма хөд өскдг билә. Тер хөн бүрү әдл ик урһцта, шимтә мах өгдг мал бәәсмн. Зуг нооснь шүрүн, баһар өгдг билә. Хөн болһнас күсдундур киил шүрүн ноос авдг.

Нег дәкҗ хамтрлңд Цернә Цедн ирлә. Цедн Шартуд зоотехнический күрәлң чиләсн, Элстин малын техникумд багш көдлҗәлә. Малын гүн сурһуль сурсн күүнә нерн һарад бәәнә. Соньн-седкүлд кесг өгүллмүд (статьяс) бичәд, дора һазрар йовҗ хөөч-малч улсла күр кеһәд, әәмгин, нутгин һардач, эрдмтн улсла харһҗ күүндәд, ухалсн ухаһан чик гиҗ санад, деед йоснд цаас орулҗ өгч.

Обком намин, Совнаркомин һардач улс тууҗинь хәләҗ-шалһад, кергтә төр гиһәд, зөвшәл өгч. Тиигҗ хальмг теегт бас нег күчтә төр эклҗ. Баахн номтын тәвсн, таслсн төр иим болҗ бәәнә. Шүрүн нооста нәәднр хөөдиг торһн нооста хуцмудла харһулхла, теднәс һарсн төлин нооснь ясрҗ торһн болҗ һарна. Тиим мал сүүлтә хөөнд орхнь ик, хойр дам ик ноос өгнә. Торһн ноосна үннь дөрвн-тавн холван ик. Эн учрар, төр эклсн хамтрлңгуд болн хүүвин ахус шаңһд орулҗ өгсн нооснас дала мөңг авч, мал-гериннь чинринь өөдлүлҗ, байҗулҗ.

Тер учрар, намин, засгин дөң авсн эрдмтнр торһн нооста хуцмуд талын һазрас хулдҗ авад, теегтән авч ирәд, төр энднь делгрүлҗ, бәәснь тер. Эн төрт икәр гүҗрснь хальмг малын дамшлтта өртңгин (станцин) һардач Җирнтән Бадм, түүнә номт Муравьев болн Цернә Цедн.

Эврә әәмгтән ирәд Цедн хург кеҗ төр күүндәд, олна зөвшәл авад, эн көдлмш эклҗ. Түүнә хөөннь Мөңкт хальмг малын дамшлтын өртңгәс (станцас) торһн нооста цаһан һучн хуцмуд тууҗ авч ирлә.

Тер намрас авн эклсмн. Эн хуцмудын хойрдгч үйә хөд ода хамтрлң өскҗәнә. Эн мал өмнк сүүлтә хөөнәс кесг дәкҗ даву олз орулна. Тегәд чигн, хамтрлңгин коммунистнрин ахлачин чееҗәс эн һарч өгл уга, санулҗ бәәхнь эн.

Хавр чигн энҗл сән болв гиҗ келх кергтә. Моһа сарин эклцәс авн дуларад, теегин өвсн эрт һарч; мал, күн уга ик байрта болв. Тәрән цагларн тәргдв. Ода хамтрлң һурвн миңһн гектар тәрнә. Һазр ик болдг болвч, һазр хаһллһн, түүг эд-бод келһн, тәрлһн өдгә цагт ик күнд болхш. МТС-ин трактормуд ирәд, үүд-түүд күргл уга тәрәнә төриг күцәчкнә. Минь өцклдүр йовҗ хәләсн, тәрәнә һарц йир сән. Тег эңдән көкрәд бәәнә. Бер тегш-нигт, цевр, талын өвсн гих юмн уга.

Өвс хадлһн гисн юмн бас сән. Альд болвчн өвсн урһҗ, Халцха-халтр һазрин бийднь урһсн өвсн халяд-дольгалад бәәнә. Үкс гиҗ өвс хадлһн — эркн төр. Хадлһн эклчксн. МТС-ин трактористнр кесг һазр делгәд хайчксн бәәнә. Зуг түүг күцҗ овалҗ чадл уга бәәцхәнә. Эн төр һардачин чееҗ авлҗ бәәх болҗана.

Парторг саначрхҗ оркад, өмнән бәәх цаас бий талан өөрдхәд, умшч шалһв. Үүдн арһул тәәлрв, Манҗ Маңһд хойр орҗ ирв. Һар авч мендләд, хоюрн суув.

— Әмтн кезә цуглрхм билә? — гиҗ Баазр Маңһдас сурв.

Маңһд часан хәләҗ оркад:

— Арвнд цуглртха гиләв. Ода дарунь орҗ ирцхәх.

— Хадлһна туск негхн төр! — болҗ Манҗ Баазр тал хәләв.

— Негл төр.

— Чамд бас тәвх төр бәәнү?

— Бәәнә. Алв (налог) цуглулхин тускар цөн үг келхәр седләв.

— Сән. Кел.

Иигәд, ю-бис күүндә суутл әмтн орҗ ирәд сул ормд суулдв. Ик зунь хамтрлңгин тасгин ахлачнр, багчнр.

Эдн дотр багшнр чигн бәәнә. Яшкин Дуня бас сууна. Зөвәр мах бәрсн бальчхр шар гергн болҗ. Ода Дуня полевой багин (бригадын) багч болҗ көдлҗәнә. Өмннь эн үүл дааҗ бәәсн Сарң өвгн, көдлмш дегәд күнд болад, талдан көдлмшт орҗ. Тернь зав. хатой-лабораторией болн бүрткәч (инспектор) по качеству гидг нертә. Эндән келхд, Сарң өвгн ода тәрәнә эк белддг күн болҗ. Түүг цеврлх, урһаһад — чидлинь үзх, тәрхд белдх учр. Дәкн нег төрнь — һазр

хаһлсн, тәрә тәрсн, тәрә хурасн цагт тер көдлмшин чидл-чинринь хәләнә. Тәрә хадлһнла Сарң өвгн комбайна ардас йовҗ йовхнь үзгднә. Ковньг болһнд һаран дүрәд, сүрл (салм) авч, түүнд үлдсн буудя хәләнә. Буудя икәр үлдсн болхла тер ковньгудыг хәрү цокулна.

Зәрмдән сүрлд (салмд) биш һазрт дала буудя унсн кевтнә. Түүг үзәд, Сарң өвгн багшнрла күүндәд, сурһулин күүкдәр тер һазрт унсн буудян толһа цуглулдг болцхав. Күүкд күн болһн өдрин мишг буудя цуглулҗ авад, хамтрлңд ик дөңгән күргдг болв.

Тиим әвртә гидг догшн бүрткәч (инспектор) болҗ ода Сарң өвгн бәәнә. Эн цуглрсн улс дотр әәмгин дундын биш сурһулин һардач Бокта сурһулин багш Баазра Цаһан хойр бас сууна. Цаһан ниднә техникум чиләһәд, түрүн җил багшлҗ бәәхнь эн. Әмт эргүлҗ хәләҗ оркад, Баазр келв:

— Ирх улс цугтан күрч ирв-яһв энч?

— Цугтан гишң, — болҗ Манһд хәрү өгв.

— Тиигхлә күүрән эклий-яһий. Ахлач, танд үг өгчәнәв. Хамтрлңгин ахлач Маңһд босад, бүсләтә шар киилгин хорма татч ясад, козлдуран хамр деерән өөдән кеһәд, үгән эклв.

Хурсн улст өдгә цагт хамтрлңд болҗ бәәх төрмүд хаһлв. Тәрән тәрәтә, һарцнь му биш, Идг сән, мал тарһлҗах.

Үкрин үсн чигн элвҗ бәәх. Хөөһән кирһҗәх, кесг улс тенд көдлҗәх. Зуг өвснә хадлһн ард үлдҗ йовхиг ахлач темдглв. Өвс тракторар хадҗах, делгәд хайчксн һазр дала. Зуг ковньг тәвлһн, ташр цань овалсн өвсн тәвлһн икәр үлдҗ йовх болҗ һарчана.

— Көдлх улснь көдлҗ йовна, — гиҗ ахлач үгән утдхв. — Тернь сән. Зуг таниг эндр нааран дуудулхларн, танас дөң-нөкд авх саната бәәнәвидн. Тана тасгсар, хотдудар одачн көдлҗ чадх улс бәәнә. Күүкд-берәд ковньг тәвҗ чадшгой? Чадхмн. Биил даахарн босч, өвсән хураҗ, малдан шивә кехмн. Хәрнь тер. Күн болһн, кедү кү өвснд һарһҗ чаднат, түүгән келтн. Тер улс эндр асхн багд одҗ хонад, маңһдур өрүнәс авн экләд көдлг;

Ахлач козлдуран хамр деерән чиклҗ оркад, ормдан суув.

Баазр әмт хәләҗ оркад:

— Төр ил, цаг бачм. Цәәлһснә учр күн болһнд медгдҗәнә. Кен үг авна?

Дүүцә босчана.

— Өдр болһн үкрин үсн немәд бәәнә, — гиҗ тасгин ахлач үгән эклв. — Ода үкр болһнас өдрин арвад литр үс сааҗ авчанавидн. Иим берк сән цагла киил үс үрәл угаһар авх санатавидн. Тер учрар саальчнрин көдлмш дегәд берк, тедниг көндәдг манд арһ уга. Болв... Болв өвс хуралһн бас берк төр. Үкс эс гихлә, теңгрин нарн эн, шатаһад хаяд оркхмн. «Хуучан хатхсн—урн, хөөткән тоолсн — цецн». Эн учрар бидн бас тавн-зурһан кү тасгасн һарһҗ өгч үзсвидн. Үкрчнрин, туһлчнрин зәрминь сулдхҗ болх.

— Сән, — болҗ Баазр келв. — Ахлач, та эн улсин келсинь бичәд авад бәәтн. Дәкәд кен үг авна?

Мөңкт босв. Эн келв:

— Хө кирһлһн гүдәндән орҗ одсн. Манд йирин арһ уга.

Маңһд тендәс келв:

— Танас кү авш угавидн. Зуг шунх керг. Эрт чиләх.

Эндр-Маңһдур тәрәнә хадлһн эклх. Тиигтл әмтән сулдхҗ авх кергтә.

Бокта багш босв.

— Эн төрәр сурһульдан күр кеввидн, — болҗ эн эклв.

— Өәдән класст бәәх сурһульчнриг өвснә ковньглһнд тәвх санатавидн. Иим төр һарсн хөөн зәрм багшнр бас төрт орлцхмн. Маши өгхләтн эндр асхн багдт тедниг күргҗ болхмн. Сурһульчнрин бригадыг Цаһан багш һардхмн.

— Ахлач, бичҗ ав. Маши өгх кергтә, — болҗ Баазр байрлв.

Дуся үг авч, келв:

— Ода деерән мана багин (бригадын) улс багцд көдлмш кеҗәнә. Зәрминь сулдхҗ болх гиҗ санҗанав.

Иигәд әәмгин ахлачнр кесгтән күр кеһәд суув. Аш сүүлднь, ахлач Маңһд Дүдеев хотдудар дааврта болҗ йовх улсин нерд умшв.

— Залу улс дала эс болвч, — гиҗ Баазр товчлв. — Берәд, күүкд хотдудар одач хара биш. Теднлә күүндәд, көдлмшт һарһдг арһ хәәхмн. Яһвч өвснә ковньг тәвлһнд тедн чадх.

Дәкәд хойрдгч төр эклв. Әәмгин селәнә хүүвин (сельсоветин) ахлач Манҗ алв (налог) цуглулхин тускар цәәлһвр кев. Хотдуд орҗах күн болһн эн төрәр күр кеҗ, көдлмш йовултха гиҗ эн сурв. Иигәд Манҗихнә ахлачнр маңһдур болх көдлмшт бийән агслдв.

Нармаев М. Б.

Н 298 Черноголовый журавль. Роман. Книга третья. На калмыцком языке. —Элиста, Калмыцкое книжное издательство, 1982 г., 253 с.

Роман охватывает период с 1927 по 1940 год. Герои романа уже действуют в период организации и укрепления колхозов и совхозов, активно участвуют в проведении культурной революции. Образованное молодое поколение проводит в Калмыцкой степи большую массово-воспитательную работу. В книге показаны успехи, достигнутые в строительстве социалистического общества.

ИБ №523

Сдано в набор 12.01.82. Подписано в печать 15.06.82. К00687. Формат 84Х108732. Бумага типографская №3. Литературная гарнитура. Высокая печать. Усл. печ. л. 13,44. Уч-изд. л. 13,85. Усл. кр-отт. 13,6. Тираж 1000 экз. Заказ 269. Цена 1 руб. Калмыцкое книжное издательство, 358000, г. Элиста, ул. Революционная, 8.

Республиканская типография государственного комитета Калмыцкой АССР по делам издательств, полиграфии и книжной торговли, 358000, г. Элиста, ул. Ленина, 245.

Нармаев Морхаджи Бамбаевич

ЧЕРНОГОЛОВЫЙ ЖУРАВЛЬ

Роман

На калмыцком языке.

Редактор Е. А. Буджалов.

Художник В. И. Мезенцев.

Художественный редактор Ф. М. Дубров.

Технический редактор В. Б-У. Арбакова.

Корректоры Т. О. Алубкаева, М. А. Чоянова.