Далн хойрдгч бөлг

Цаг невчк үргәтә болсн болад ирв. Келсн, бичсн үгмүд дәәнә туск болҗ һарна. Соньн (газет) болһнд альк халхднь болвчн дәәнә тускар, түүнд белдх.

Нааднь (кинонь) бас дәәнә туск «Если завтра война», «Три танкиста» нань чигн. «Хортыг бийиннь һазрт цокхмн» — гисн амн үгтә әмтн бәәнә.

1934 җил күртл орн-нутгт хот-хоолыг кемҗәһәр (нормар), карточкар өгдг бәәсн. Эн җилин намрар тер йосиг уурулад, күн болһн дурндан хотан авдг шин йосн һарсн. Әмтн түүнд икәр байрлсн. Эн ниигм җурмин (социализмин) тосхлтын нег ик гидг диилвр бәәсн.

Ода болхла, тер сән йосн бас сольҗ йовна. Карточкс уга болвчн нег күүнд өгдг кемҗә (норм) хасгдҗ одв. Үлгүрнь келхд, өдмг нег һарт хойр киил, шикр — нег киил, нань чигн. Карточк бишл, болвчн.

Гитлер толһачта немш-фашистнр икәр күч авчана гиҗ, соньнд бичгднә. Австр орн-нутг зальгчкад, Чехословакиг идх санань күрчәдгҗ. Чехословакиг харсх болҗ өмн цагт амн үгән өгсн һурвн орн-нутг бәәҗ. Ода болхла Англь болн Франц хойр цааран-цааран хальтрҗ бәәдгҗ. Зуг һурвдгч орн-нутг СССР амн үгдән бат болхм гиҗ эдниг дуудҗ.

Терүг хойр орн-нутг хәрү цокҗахмн уга. Күүрт орлцх төләлгчнрән илгәтн гиснд, Англия Франция хойр төр таслҗ чадшго, йосни төлә, эс болх улс илгәҗ. Эн тускар нарта-делкәд соңсхҗ, бодлһин товчана (политбюрон) гешүн А. А.- Жданов «Правда» соньнд ик гидг өгүлл (статья) бичсн бәәнә. Йоста залус болхла, үгдән бат болхм, — гисн ухата өгүлл (статья) эн болҗ һарв.

Болв, барун Европин хойр орн-нутг мана орн-нутгин тер дуудврар болҗ бәәхш. Нам терүн деерән Мюнхен гидг балһснд хурҗ, Гитлерлә күүндәд, Англь Франц хойр Чехословакиг хулдад, эврә арсан харсҗ авх сана зүүцхәҗ.

Гитлер зерлг аңгин авцар, Чехословак орн-нутгин цусинь һооҗулҗ үмкәд, хазад, бас зальгчкв. Ода эн хойр көлтә, нүднь цусар дүүрсн аң, нурһан ширкәлһсн, араһан ирзәлһсн, дорд үзг хәләһәд зогсч бәәнә.

Англь Франц хойр көөсән күцсн, Гитлериг дорд үзг тал хәләлһсн болҗ, зөвәр байрта бәәцхәв.

Эн делкәд учрҗах төр җиврәрн әәмгт бәәх улст бас күрв. Үвлә Манҗихнә әәмгәс Йислә, Кони ахта зурһан, өмннь цергт одад ирсн улс, хойр сара дәәнә сурһульд авсн билә. Ода өрәл җил болҗ йовна, теднәс зәңг уга, одачн церглә.

Ода насна көвүд цергт авчана. Хамтрлңгин ахлач Эрднин Шар ахта арвн көвүн цергт мордҗана. Һурвн хонг өмнәснь зәңг авсн көвүд элг-садан, төрл-төркән кедәд нәр кеҗ ниргүлв.

Эрднин Шар хамтрлңгин (колхозин) ахлач болҗ удан көдлсн уга.

Көдлмштән муульта шунҗ көдлдг көвүн. Өрүн зурһан часла гертнь ирхлә — уга, асхн арвн хойрла ирхлә бас уга. «Нам унтдв, угав», — гиҗ әмтн өврдг. Эврән сурһульта, баһ күн, өөр эрдмтнрләрн (специалистнрләрн) нииһәр көдләд, хамтрлңгин төр зөвәр өргәд авчкв. Хамтрлң ода сай орута, сайтн (миллионер) гидг нертә болв. Хамтрлңчнр әвртә сәәнәр бәәдг болҗ одсн бәәнә. Нидн җил өдрә көлсн болһнд зурһад киил буудя, тавад арслң мөңг авснь тер. Эврә үкрән сааһад, үстә-тоста. Неҗәд цөөкн хөөтә. Буудя дала болсар өрк болһн гишң така-шову бәрнә. Һаха-мал асрна. Иигәд, үзгдәд уга, санҗ санан күршго сәәхн җирһл Манцин цаһан ташуд учрсн бәәнә.

Цергт мордҗах көвүд үдшәхәр, әәмгин ямтнр Шарин тал ирцхәв. Баазр, Манҗ, Дүүдән Маңһд ахта улс хурцхав. Зоотехник Булга Очр, малын эмч Бембән Бамба эдн бас өөдән һарад суусн бәәнә. Очр Бамба хойр бас цергт мордҗана.

Цәәһәр сөң бәрүлгдҗәнә. Баазр ааһ авад, цацл цацад, йөрәҗәнә:

— Нә, Улан Цергт мордҗах залус! Улан цергч улс ик сурһмҗ дасдмн- Тендәс хәрҗ ирснь чееҗднь гегән орсн, эв-дов дасад ирнә. Тадн ода эврән сурһульта улст. Тегәд, танд келхм: әмтнлә ни йовтн, амн үгдән бат болтн, кезә цагт толһачнран күндлҗ, кен баһан сурһҗ, алтн җолаһан хәрү эргүлҗ, амулң-менд хәрҗ ирх болтн.

— Йөрәл бүттхә!

Дарунь мах тәвәд, әрк кецхәв. Манҗ цөгц авад, бас йөрәл тәвв:

— Кемрҗән танас кен-негнтн дәәнә сурһульд һавшун болад, дәәнә йоснд таасгдад улан толһач болад ирхләтн, әәмг-отга улс буру гиҗ саншго!

— Улан толһач болтха! — гиҗ әмтн дөңнллдв.

Хот-хоолан ууһад, зөвәр болад ирсн цагла домбрин айс күңкнв. Баһчуд зөвәр халҗ одсн, босад бииллдцхәв.

Тедүкн суусн Баазр Манҗ хойр тал ирәд, зоотехник Булга Очр келв:

— Аав-ээҗ әдл улст. Тадниг би икәр күндлнәв, нам танас хордг биләв.

— Хорхм биш, — гиҗ Манҗ келв. — Бидн тадниг цокҗ-зодҗахш. Күндлсндчнь ханҗанав.

— Зуг тадн, — гиҗ Очр немҗ келв. — Юмнас бичә әәтн. Бидн, мана Улан Церг хад-чолун шивә болад бәәхвидн. Төрүц юмнас бичә әәтн.

— Ханҗанавидн, Очр, йовад нәәрл, — гиҗ Баазр көвүнә дал илв.

Сөөннь өрәл болад ирсн цагла, Баазр сөң өргәд босв.

— Нәәрин ахрнь сән, насна утнь сән, — гидг. Ода ора болҗ одв. Көвүд маңһдур эрт йовх, бийән белдҗ авх.

Тер учрар дәкн нег келхм: хаалһтн цаһан болҗ, хәрү алтн җолаһан эргүләд, әәмг-нутгтан эрүл-дорул ирх болцхатн!

Әмтн сөңгән бәрәд, хәрлдәд һарцхав. Шарин өрк-бүл үлдв, гергнь, хөмөстә көвүнь. Баазр, Манҗ, Маңһд, Шар дөрвн таарад күүндҗ суув.

— Ода чи цергт мордҗах, — гиҗ Баазр эклв. — Арһ уга, болвчн чамас нег селвг сурхар седләв. Чини көдлмш кен дааҗ чадх?

Шар залусиг эргүлҗ хәләһәд, үрвәд келв:

— Та, Баазр, болвчн, та, Манҗ болвчн эн күнд көдлмш ээм деерән дааҗ чадх биләт. Цаг хату болҗ йовна.

Седьмого августа гидг зака авлт. Ямаран халта. Алькарнь цоквчн, хулха-була болхла, арвн җил. Иим хату-мөтү цагла хамтрлңгиг дадмг күн толһалсн болхнь сән болх билә.

— Чикәр келҗәнәч, — гиҗ Манҗ келв. — Цаг хатурҗ йовна. Икл гидгәр саглҗ бәәх төр. Болв, бидн хойр ода медәрәд ирвидн. Көл-һар көшәд бәәдг болв. Хамтрлңгин көдлмш гидгчн, чамла әдл хатрад-гүүһәд бәәдг, шулун-шудрмг күүнә һарас ирх зөвтә. Миниһәр болхла тиим күн ман дотр бәәнә. Тер мана агроном.

— Бий? — гиҗ нүдндән бәәсн козлдуран ясч оркад, агроном Дүүдән Маңһд келв.

— Чи — гиҗ Баазр өмнәснь хәләв. — Чи. Чамас нань ахлач болдг күн уга. Агроном болад зөвәр көдлчквч. Медрл бәәнә. Тиигхлә, нань кенән хәәхв?

— Бийтн бас цергт мордх санатав.

— Шил нүдтә чамаг кен цергт авх билә, — гиҗ Шар инәв.

— Бийтн дәәнә училищд йовх санатав.

— Цергә улсин эрүл-дорул яһҗ хәләдгинь меддвч? — гиҗ Манҗ келв. — Чамаг цергт авшго. Нам дәкәд авх болвчн. Эн дала мал-герән эн хойр өвгнд хайчкад, цугтан йовхар бәәхмт — ямарамт! Шарнь йовҗана, Бамба Очр хойрнь бас тер. Сурһуль-эрдм уга ма хойр эн дала хамтрлңгитн яһҗ эдлхмб? Чамаг, Маңһд, нам цергт авх болвчн, деед йоснд күрәд үлдәхвидн. Хәрнь тер. Чамаг бидн тәвшговидн. Малын төр болхла, хуучн авъясарн бидн торһад чигн бәәх биләвидн. Зуг тәрәнә, һазрин туск төр мана һара цаасн биш. Хойр миңһн гектар тәрән! Кен түүг һардҗ чадхм? Чи, Манһд, агроном.

— Медәтнр чикәр келҗәнә, — болҗ Шар бас эвт багтв — Өдгә цага хамтрлң, чамла әдл күн, Маңһд, толһалх кергтә. Һазр эдллһнә, тәрәнә көдлмшт теегә улс одачн сәәнәр дасад уга. Чамаг йовҗ одхла, эднчн икәр түрхмн.

— Маңһд халурхад келҗәнә, — гиҗ Баазр товчлв.

— Ухата көвүн, эврән санад, ухалад, мана сурҗах үгд багтх. Шар, чи манд бичә зов, биднчн яһад болвчн тесхвидн. Бидн большевик улс бәәнәлм.

— Большевик улс! — гиҗ залус давтцхав. — Большевик!

Залус хәрәд һарцхав. Шар гер-бүлтәһән үлдәд, бийән бедрв.

Көвүдиг маңһдур өрүн үдшәҗ һарһв. Боолстын өөр, хошад мөр татчксн һурвн тергн зогсв. Эдниг эргәд элгн-садн, нә-нәәхн, төрл-төркн улс дала хурҗ. Шууган, уульлдан.

Баазр эднә бәәдл хәләҗәһәд, дотран санв: «Акад юмн, өмннь цергт көвүд мордхла инәсн, наадсн, дуулсн, үдшәдг билә. Ода эн уульлдан-шууган ямаран учрта юмн болҗахмб?»

Баазр Манҗ хойр көвүдин һар авч мендләд, күн болһнд хаалһнь цаһан болхиг дурдад, тиигән һарч зогслдв.

Элгн-саднь көвүдиг теврҗ авад, тәвҗ өглго, усн-цасн болҗ уульлдцхав.

Түрүн тергн көндрәд һарв. Ардаснь наадкснь. Әмтн бас дахлдв. Ар зо күртл олн улс дахлдад, аш сүүлднь күрилдҗ зогсад, альчурарн дайллдв. Һурвн тергн Приютн ордг хаалһар тоос пүргүләд һарад одв.

Баазр, Манҗ, Маңһд һурвн хамтрлңгин конторин ик өрәд, Манҗин хорад орҗ ирв. Көвүдиг йовулчкад, эдн зөвәр өнчрсән медцхәв. Әәмгин көвүд цергт мордҗ одв. Тедн яһҗ хәрҗ ирнә?

— Маңһд, көдлмшән экл, — болҗ Баазр келв — Цаадк-наадкнь керг уга. Залу улс баһрҗ йовна. Болв, олна көдлмш дорагшан орулхмн биш.

Манҗихнә һурвн ахлач кех-күцәх төрән санҗ, тоолҗ дәкн сууцхав.

...Хаалһарн ик хол бәәх, зуг седкләрн өөрхн, ах-дү болсн Моңһл орн-нутга дорд захар, Халхин һол гидг һазрар, Хасан нуурин көвәд хамрарн цокулҗ цусан барсан мартад, Япона самураймудын церг дәврәд орснь соньнд һарч ирв.

Меҗә харҗасн Моңһл цергчнриг һурвн талас дәврәд дарҗ һатлад, Халхин һолд күрәд хойр-һурвн һазрар һол һатлад, барун амнднь зер-зевән зөрүлҗ самураймуд Әәмшгтә дәәнә зәңг соңсад, Хүүвин орн-нутг Моңһл улсла кесн бооцаһан күцәхәр, нарт-делкәд зарлҗ.

«Моңһл орн-нутга һазр Улан Церг эврә һазрла әдл санҗ харсхмн».

Һанцхн келсн үг биш. Моңһл орн-нутгиг Улан Церг Япона цергәс харсх зөвтә болҗана. Тер төр күцәтхә гиҗ Хүүвин засг комкор Жуковин һардврта церг Моңһлур илгәҗ. Маршал Чойболсан комкор Жуков хойр харһҗ күүндәд, Япона һалзурсн цергиг цокҗ хәрү һарһҗ, Төрскн һазран теднәс сулдхҗ авхин эв хәәҗ.

Мөртә моңһл баатрмуд Япона цергәс ялан бас авч. Мөртә моңһл бухин (полкин) толһач Дандр гидг полковникин нерн тер дәәнд туурч. Дандр алг мөр унад, бухин (полкин) өмн ү-дә угаһар Япона йотур (окопур) орҗ ирәд, чавчдг бәәҗ. Тер бух (полк) кү әмдәр авдго, харһснь үкәд хуурдг. Тегәд чигн Япона церг моңһл мөртә бух (полк) дәврәд аашхла, түүнә өмн алг мөртә кү үзхләрн, бу, зер-зевән хайҗ, әмән авч һархнь зу болҗ, ухаһан алдҗ һарч зулдг бәәҗ.

Байн Цаһан гидг өндр деер комбриг Яковлевин танкта баг (бригад) самураймудла дә босхад, күүчәд, кудад хайҗ. Тер диилвр олзлад, комкор Жуков Халхин һол һатлсн хортыг бүслҗ авад, кү һарһл уга кудад хайсн болҗана. Дәкәд цааранднь һол һатлад, японцнриг эврә һазрас көөҗ һарһад, күдр оньс тәвҗ меҗә батлҗ.

Тиим ик холд болҗах дәәнә ур Хальмг нутгуд, әәмгүдәр бас күрв. Тенд-энд шавта улс ирсн зәңг һарв. Элстд, җөҗгин тәәзин (драмтеатрин) җөҗгч (артист) Александр Манжиев гидг көвүн өрчдән Улан Одн ордентә хәрҗ ирҗ гих зәңг бәәнә. Хол бәәх Халхин һолын дән Манцин кецд бәәх Манҗихн әәмгд бас соңсгдв. Нег дәкҗ хамтрлңгин үкрч Мухлан Боктаг нутга дәәнә зөвлл (военкомат) дуудулҗ.

Хойр дола хонад Бокта хотндан хәрҗ ирв. Әмтн алң болад, Боктан герт хурад ирцхәв. Эднә үзсн зург иим болв. Баран деер зул өргәтә, хойр зулын хоорнд дәәнә күүнә картуз бәәнә. Дорнь шар шалвр киилг хойр делгәтә бәәнә, бас өөрнь өргн улан бүс кевтнә.

— Энчнь юмб, хәәмнь, — гиҗ әмтнә өмн орҗ ирсн Сәәнцг өврн Боктаһас сурв.

— Дү көвүн Бүгүрәсм үлдсн эн болв, — гиҗ Бокта келәд, шугшҗ уульв.

— Ода яахв, арһ уга. Залу күүнә йоснь тиим юмн, — болҗ Сәәнцг хөрв. — Альд иим удан йовад йоввч, хәәмнь, келҗ болхм болхла, манд цәәлһҗ өгич.

Бокта һаран деләд, орҗ ирсн улсиг суутн гих докъя өгәд, цальгрсн нульмсан арчад, экрҗ оркад, тууҗан эклв.

Хойр долан хонгт цааран-нааран кермәр нисәд ирсн болҗ һарчана. Москва—Иркутск. Түүнә хөөн Улан-Батор, Байн Түмн. Иигәд нисәд, Бүгүрин церглҗ бәәсн танков багдт (бригадт) ирҗ. Бүгүр Яковлевин багдт (бригадт), танкист йовҗ. Байн Цаһан өндр деер болсн дәәнд, самураймудын кесг тов давталҗ хаяд, кесг цергинь күцҗ дәврәд, дүүвр дәәч бийән үзүлҗ. Зуг дән чиләд, хәрү һархар седҗ йовсн цагла, альднь үлдсн товв, генткн хаһад, танкинь шатаҗ. Түүнәс һарч чадад, дотрнь йовсн танкистнр шатад үкҗ.

— Пө, дәрк, дәрк, — гиҗ Сәәнцг келв.

— Һанцхн мана Бүгүр биш, тиигҗ шатсн дәәчнр бас бәәнә, — гиҗ Бокта келв.

Герт орҗ ирсн улс Бүгүрин дәәнә хувц үзцхәв. Хәәртә шар киилг деер Улан Туг гидг орден гилвкв. Эднә соньмссиг медәд, Бокта келв:

— Дәәчин зөргтә, алдр туурмҗ темдгләд, Хүүвин засг мана Бүгүриг ачлҗ.

— О, дәрк, дәрк.

— Эн шин хувц-хунринь, орденинь нанд бәрүлҗ өгсн толһач келв: танд, тана элгн-саднд Улан Церг, иим әвртә зөргтә көвү һарһҗ, сурһҗ, әәрмд тәвсндтн ик ханлт өргҗәнә. Эн көвүнә хувцн, орден кезәчн танд, тана элгн-саднд герәсн болҗ үлдтхә. Энүг үзхләрн элдү дәәч Бүгүриг үзсн болад, кезәчн мартл уга, әмд бәәхд тоолцхатн.

— Тиим боллго, дәрк, тиим, — гиҗ Сәәнцг өвгн сөгдҗ мөргв. —Кезә чигн манд дөң-нөкд болҗ, муурсн цагтм бидн түшг болҗ, өлссн цагтм бидн умш болҗ йовх болтха.

Кесг тиигҗ сууһад, тер-энән күүндәд хотна улс тарад һарцхав.

...Эн зунар бас нег темдгтә йовдл харһв. Москва балһснд, Цугсоюзин селәнә эдл-ахун һәәхүл секгдв. Энүнд һурвн-дөрвн җиләс нааран белднә. Эн һәәхүлд хүвсхлин хөөн селән һазрт болсн хүврлт үзүлҗ, әмтнд цәәлһвр кехәр седсмн.

хальмг АССР-т бүкл ик сәәхн бәәшң — павильон һарһҗ өгч. Эн павильонд Хүүвин Хальмг улсин күн өврм сольлт үзүлтхә гиҗәх ухан.

1923 җил Москвад бас иим һәәхүл болсн бәәҗ. Тиигхд бас Әрәсән келн-әмт бәәсән үзүлтхә гиҗ зарлҗ. Хальмг таңһчин һәәхүл герин нег өнцг эзләд хуурч. Хойр-һурвн ширдг, хурсн, шүүрмг, нег цөөкн хар девлмүд.

Иим болҗ тер һәәхүл үзүлгдҗ.

Ода болхла... Ода болхла бүкл ик шар-цоохр бәәшң дүүрсн бәәнә. Андсх (плуг) үзәд уга эмнг һазриг хаһлад, дала урһц урһаһад авсн. Эн туск төрәр әәмгин нүүрт йовх хамтрлңгуд, хүүвин ахус (совхозмуд), нутгин өмн йовх нутгудын тускар келгдҗәнә, теднә зург, толһата шар тәрән, тарвс, һу, мәңгрсн, боднцг... Хальмг улст соңсгдад уга тәрән-темсн бас үзүлгдҗ бәәнә.

Бас нег эрстнь мал-герин туск. Тавн җилд таңһч кедү мах, тос, үс, ноос шаңһд орулҗ өгснь барлата. Өмн йовх хамтрлң, хүүвин ахудын стенд бас бәәнә. Эн стенд дотр «Улан малч» «Улан Манц» хойр бас үзгднә.

Эдн көдлмшәрн өмн нүүрт йовх болҗ һарчацхана.

Аш сүүлднь ик эрс дүүрәд, өмн нүүрт йовх Таңһчин олна зургуд бәәнә. Эн зургуд дотр саальч Мухлан Дүүцән, хөөнә тасгин ахлач, Хальмг АССР-ин төләлгч гешүн (депутат) Мухлаев Мөңктин, гуртын ахлач Тевкән Анҗан нань чигн кесг улсин зургуд үзҗ болхмн.

Хальмг таңһч Цугсоюзин һәәхүлд мал бас авч ирҗ. Алд-алд өвртә, аршм-аршм ташата алг, шар, цоохр үкрмүд — хальмг тохма мал. Торһн нооста хөд. Нәәднр хөөднь арвн хошад киил, хуцмуднь — хөрн тавад киил ноос өгдг хөд болҗ һарчана.

Хальмг тохмта хар буур бас авч ирцхәҗ. Сөрсәсн хойр бөктә, һазрт күрм зогдрта хар буур толһаһан гедәлһҗ татад, сүүлән өргҗ, холд хәләҗ дүңгәв.

Темәдт гиһәд кесн павильонд Мөңкт хар бууриг көтләд авч ирв. Әмтнә темәд орад-һарад бәәнә, төр уга. Манҗихнә хар бууриг орулн гихлә, үүднә деерк хасвчнь бөкнднь күрәд "зогсна. Орулдг арһ уга болад, хар бууриг һаза хонулв. Маңһдуртнь зертә-зевтә улс ирәд, павильона үүд хамхлад, деегшән нег метрт өргәд, хар-буур орҗ чадмгар ясад, кеһәд оркв.

Тиигәд Цугсоюзин селәнә мал-герин һәәхүл эклв. Түүнә чилгчәр ачлвр болв. «Улан Манц» хамтрлң (колхоз) ик алтн медаляр ачлгдад, негдгч девсңгин дипломар мөрәлгдҗ. Кесг улс алтн, мөңгн, күрл мөңгн медальмудар ачлгдҗ...

...Тер намр бас болсн йовдл. Англь болн Франц орн-нутгудын түкрлһнд амтштад, Гитлерин церг Польш орн-нутг тал дәврв. Нәәҗ-нәәхн бәәсн барун Европин орн-нутгуд үгдән күрл уга, Польшиг чонын амнд хайҗ өгв.

Зуг һанцхн Хүүвин орн-нутг дөң болхар седв. Тер цагла Польшин медлд бәәсн Барун һара Украинә Белоруссь хойран олн улс Хүүвин засгиг харсч автн гиҗ сурсмн. Тегәд Хүүвин Союзин Улан Церг түүмрән шатаһад аашх Гитлерин цергин өмнәс орҗ, тер Украинск болн Белорусск улсиг харсч авхар дәврсмн.

Хавра цергт одсн Хальмг таңһчин көвүдин зәрмнь эн цергт йовҗ. «Улан Манц» хамтрлңгин малын эмч Бембән Бамба бас тер аянд (походт) орлцҗ. Түүнә бичсн бичгәр болхла Западн Украинә улс Улан Цергин элчнриг угтад, тосад авад йовдгҗ. Зуг зәрм һазрмудар цаһан Польшин цергчнр сөрҗ халдад, дә босхдгҗ.

Хойрдгч рангин командарм Ока Иванович Городовиков тер аянд (походт) цергин нег әңг толһалҗ йовдгҗ. Бас кезәңк кевәрн, зөрг, шамдһа, олмһа— цугтан эн дәәчд бәәҗ, түүгән дәәнд медүлҗ.

Нег дәкҗ бичкн машиһәр адъютанттаһан хоюрн гүүлгҗ йовад нег балһснд орҗ ирҗ. Өмн мана церг йовна гиҗәсн, ода балһсна халцхаһур гүүлгәд орад ирхлә, манахс уга, польск салдсмуд болҗ. Хәрү һарч зулдг арһ уга болад, Городовиков машиһән гарнизона штабин өөр зогсаһад, крильця давшад гүүҗ. Ардаснь адъютантнь хойр гранат һартан авсн үлдл уга дахлдҗ. Ик өрәд орад ирхлә, һуч һар дәәнә улс бәәҗ. Теднд селмән шүүрх әмсхл өгл уга, командарм приказ өгнә:

— Би Улан Цергә командармв. Һаран өргтн.

—Эс гиҗ... — гиһәд адъютант һарт бәәсн гранатан үзүлҗ.

Арһ уга, дәәчнр һаран өргҗ. Адъютант гүүһәд. Теднә зер-зев авад, шуһуд хайҗ.

— Ода неҗәдәр һарцхатн. Цергән тер халцха деер хураҗ зогсацхатн! — болҗ командарм дәкн приказ өгч.

Дарунь халцха деер бүкл дөч һар кү зогсаһад теднә ах толһач ирҗ Городовиковд рапорт өгч:

— Командарм, цугтынь цуглулад, зогсачкв.

Городовиков эднә өмн һарад, үг келҗ:

— Тана һардачнр, баячуд таниг хайчкад зулҗ йовцхана. Немш фашистнрин төлә танд Улан Церглә дәәлдәд керг уга. Бидн, улан цергчнр, Польшин медлд бәәдг Барун Украинә, Барун Белоруссин улсиг сулдхҗ, Гитлерәс харсч авхар йовнавидн.

Польшин цергчнр ду һарч бәәхш. Болвчн, эднә кесгнь командармин келсн үг иткҗәнә.

Зер-зевинь цуглулад, цергчнриг тыл тал йовтн гиҗ заавр өгәд көндәҗәхлә, мана цергә туршул (разведк) балһснур шин орҗ ирҗ. Командармиг үзәд, эднә толһач рапорт өгч. Дәкәд маасхлҗ инәһәд, ах толһачт нәр бәрҗ келҗ:

— Манас түрүлчксн бәәҗт. Иим дала улс һанцхарн кел бәрвт?

— Уга, хоюрн, — болҗ командарм шоглҗ. Иигҗ Бембән Бамба бичҗ бәәнә. Түүнә хөөн, удл уга командарм Городовиковин зөрмг йовдл Москван соньнд һарч ирв. Түүг умшҗ оркад, Баазр келҗ:

— Мана Окатн ода күртл кезәңк зөргтә, олмһа баатр кевәрн бәәһәҗ.

— Тиим, тиим, — гиҗ әмтн зөвшәрцхәв.

Улан Церг шурд гиҗ шурһад, Западн Украинә Беларусь хойрин барун меҗәд күрәд, тер улсиг сулдхад, немш цергин өмн тулҗ зогсв. Дала дән эс болсн болвчн дәәнә цурин үнр зөвәр каңкнад бәәв.

...Хальмг АССР-т бас нег ончта төр хаһлгдв.

Хальмг улст кесг дала тууль, тууҗ, йөрәл, харал, цецн үлгүрмүд бәәнә. Академик Владимирцовин кезәнә келсн үг бәәдг. Тууль-тууҗарн, келнә билгәрн хальмг улс нарт-делкәд хойрдгч болҗ, Индин дару йовна гидг.

Академик келсн бас ончта болҗана. Хальмг улс дотр кезәңк тууль, тууҗ, үлгүр, йөрәл меддго күн гиҗ уга, күн болһн зәрмнь икәр, зәрмнь баһар меднә. Эн улс эврә келнә билгтән әвртә дурта. Тер дотр «Җаңһр» гидг дуулвриг эдн икәр таасч келнә. Эн дуулврин тасрха меддго күн хальмг улс дотр уга.

Эн дуулврт олн улсин дурлдгнь бас учрта. Күчр сәәхн, җилһн келнь, баатрмудын кесн-күцәсн үүдәврмүд, тер сәәхн орн-нутг күн болһна зүрк авлна.

Эрднин экн цагт һарсн,

Эн олн бурхдын шаҗн

Делгрх цагт һарсн,

Тәкл Зула хаани үлдл.

Таңсг Бумб хаани ач.

Үзң алдр хаани көвүн

Үйн өнчн Җаңһр билә...

— гиҗ экләд, Җаңһр богд хан бийнь өнчн бәәсн, эврә зөргтә баатр йовдлар, орн-нутган делгрүлҗ, алтн җолаһан һар деерән авч, алвт юуһан залҗ бәәхнь эн.

«Эн җирһлтәл орн-нутг болна. Бүр-бүр гисн хурта, сер-сер гисн салькта, даарх киитн болдго, шатх халун болдго, девән көк өвстә»... Орн-нутг болҗ һарна.

Эн орн-нутгин әмтн хөрн тав күрчкәд, цааранднь көгшрдго, хоорндан ни, тана-мана уга бәәдг болҗ һарчана.

Зурһан миңһн арвн хойр баатрнь арз-хорзин сүүрт сууһад, өндр шар бәәшң әәһәрн дүүргҗ бәәхнь эн болҗ һарчана.

Эн поэм умшсн күн болһнд таасгдна. Тер юңгад гихлә, дегәд сәәхн орн-нутг нүднд үзгднә. Хату, мөтү, зовлңта хальмг улс тер дуулвран умшад, келәд оркхларн, алдр сәәхн орн-нутг үзәд; тер хөвтә цаг ирх гиҗ санҗ, меңсдг бәәсн.

Ода, өдгә ниигм җурмин (социализмин) цагт, тер олн зүсн җилд санҗ, ухандан, дуундан орулад дуулҗ йовсн орн-нутг тогтсн-бүрдсн, олн келн-улснь ик хөвтә, тана-мана уга бәәсн болҗ медгдҗәнә.

Тегәд чигн ик номта улс эн «Җаңһриг» цуглулҗ авч барлҗ әмтнд таньлдулхар седдгнь эн. 1911 җил Питрин ик сурһулин нег Очра Номт гидг оютн, Баһ Дөрвдә җаңһрч Ээлән Овлаһас «Җаңһрин» арвн ду бичҗ авч, барт орулсмн.

Академикүд Владимирцев, Котвич, профессор Попов наньчн кесг орс номтнр эн дуулврар соньмсч, шинҗлҗ, орст орчулҗ зәрм дууһинь барлсмн.

Ода, өдгә цагт «Җаңһрин» олнд медгддг арвн хойр бөлгинь орст орчулҗ һарһх төр тәвгдсмн. Түүнд икәр күчлҗ, бийән әрвлл уга орлцсн күн Басңга Баатр гидг бичәч.

Уул давхр-давхр болдг. Негн деернь һарад ирхлә, дәкәд цаадк уулнь түүнәс өндр болҗ үзгднә. Түн деернь һарад ирхлә, бас цань түүнәс өндр уул. Тиигсншң Басңга Баатр «Җаңһриг» орст орчулх сана зүүҗ экләд, тернь күцәд ирхлә, бас дәкәд нег ухан орҗ, кезә эн төрсн, эклҗ келгдсн туулинь медҗ авхар седҗ.

Басңга Баатр бийнь зөвәр шалтгта күн болсн бийнь хойр эрүл күүнәс чидлтә, чиирг, кезәчн ярлзҗ инәсн, үгтә-күүртә, әмтнлә таарта йовдг. Тер учрар чигн эн ик номта улсла таньлдад, «Җаңһр» кезә төрсинь олҗ авхар шиидҗ.

Номта улс шинҗлҗ хәләһәд, «Җаңһр» төрәд тавн зун җил болҗ йовхиг темдглҗ. Дәкәд тедн «Җаңһрин» чинринь өргҗ.

«Давид Сосунский», «Витязь в тигровой шкуре», «Слово о полку Игореве», «Манас» — эдн мана орн-нутга баатрлг дуулврмуд (эпосмуд).

Теднә негнь болҗ «Җаңһр» ирҗәнә гиҗ номтнр бичҗ.

— Тавн зун җил өмн өөрд — хальмг улс ик орн-нутгта бәәҗ. Энд-тендәс дәврсн дәәсән дарад, орн-нутгтан алдр хәвтә, сәәхн җирһл учрасн цаг бәәҗ. Тер орн-нутг эклҗ келмрч улс дуулсн болҗ һарчана.

«Җаңһрин» тавн зун җил темдглхмн гисн шиидвр һарад, терүнд хойр-һурвн җилин дунд Хүүвин орн-нутг белдвр кесмн.

«Җаңһрин» кесг тасрха соньн, седкүлмдт (журналмудт) һарсн, келн-улс болһнд орчулгдсн, кесг дала умшачнрт күргҗ таньлдулсмн.

Аш сүүлднь Элстд ик нәр —Хүүвин Холвана бичәчнрин заллтын Пленум болсн, Элстд кесг нертә бичәчнр ирҗ, «Җаңһрин» нәәрт орсмн.

«Җаңһрин» белдвр гисн Хальмг бичәчнрт болхла, шин шүлгүд, келврмүд, поэмс бичнә гисн ухан. Кесгнь шин үүдәврмүдс бичҗ: Лееҗнә Церн «Тарха көвүн» гидг поэм. Мухлаев Эрвң «Шин Җаңһрин эклц» гидг поэм.

«Җаңһрч» гидг шүлгән шовһр хар көвүн умшад әмтнә һол зүрк авлв. Эн көвүн арвхн нәәмтә баахн шүлгч, Элстин негдгч тойгта (номертә) сурһулин (школын) арвн класс чиләсн, Әәдрхнә багшин сурһулин негдгч девсңгин (курсин) оютн Кугультинов Дава болҗ һарна.

Арвн нәәмтә бийнь шүлгин түрүн хураңһу һарһад авчксн көвүн. Көвүн зөргтә, шудрмг. Фадеев, Серафимович, Басңга Баатр эднд баахн бичәч шүлгән умшҗ өгв.

Александр Фадеев Даван шүлг соңсч бәәһәд, келсм: — Эн көвүн — хара көвүн биш. Билгтә шүлгч болхнь лавта.

***

Хойр сара девсңд одсн көвүд одачн ирәд уга, бүкл күсдундур җилдән цергт цергллә. Деернь баһчуд авчах.

Финн улсин һардач Маннаргейм гидг күн мана орн-нутгт дә босхсн. Теднә өмнәс манахс дәврҗ орад, хәрү цокад, Выборг балһсинь булаҗ авад, дә гүдәһәд ирхлә, финн улс өршәлт сурҗ. Бидн теднүр дәврсн биш, тедн манур дәврсн. Тедн эвцх уха һарһхла, мана орн-нутг өмнәснь цаһан седклән келҗ, дәәнә довтлт зогсаҗ.

Ик хол ард һарсн дәәнә йовдл орн-нутгин йос бас чаңһав. Ода ичл-эмәл уга, дәәнә цергт иләр насна улс авдг болв. Тедн бичкн көвүд биш, өмннь церг цергләд ирсн дадмг, медрлтә улс болҗ һарв. Иим улс таңһч болһнд цуглулад, толһаһинь кирһәд, дәәнә хувц өмскәд оркна.

Тегәд чигн девсңд одсн улсин ардкс күләҗәхнь эн. Тедниг йирин цергт үлдҗәхнь ил болв.

Ниднә цергт мордсн Эрднин Шарас одахн бичг ирв. Финск дәәнд орад, көлдән шав авад, Ленинградт цергин эмнүлңд (госпитальд) кевтдг болна. Наадк көвүдин тускар эн юм бичсмн уга.

...Туула сарин чилгчәр Элстд хальмг бичәчнрин чуулһн болв. Эн чуулһнд заллтын ахлач Лееҗнә Церн илдкл кев. Тер илдклдән кесг баһчудын нер һарһв. Көглтин Дава, Дорҗин Басң, Эрдүшә Санҗ, Мухлан Эрвң, наньчн кесг улсин.

Эрвңгиг шишлң сурһуляснь дуудулҗ авч. Көвүн келсн үгдән күрәд, Хальмг дегтр һарһачд хойр дегтр: «Үкрч» гидг эврә түүк, Катаев Валентин гидг бичәчин «Би, күч-көлсч улсин үрмб» гидг түүк орчулад авч ирҗ. Дегтр һарһачин ахлач Алексей Хечинов көвүнд ханлт өргәд, мөңгнә җирн төрлһинь (процентынь) өгтхә гиҗ закв.

Хург деер тер гих дала шууган һарсн уга. Сүүләрнь баахн бичәчнриг бичәчнрин гешүнд орулҗ авв. Тедн дотр Мухлан Эрвңгин нерн бас йовна.

Эрвң сурһулян сура бәәнә. Намр болад, сурһульдан ирәд, сурчасн цагла бас нег үргәтә төр соңсгдв.

Нег дәкҗ радиоһар Хүүвин засгин һардач Молотов В. М. үг келв. Тер үгдән шин һарсн шиидврин һол-утх цәәлһҗ өгв. Ода күртл мана орн-нутгт сурһуль сурлһн — эклцин сурһуляс (школас) авн гүн сурһуль күртл шаңһаһар, шаңһ (государств) мөңгинь дааҗ сурһдг бәәсн. Түн деерән техникумин, күрәлңгин оютнр стипендь — җалв авч бәәсн.

Эн зәңг соңсад, әмтн ик гидгәр өврлдв. Орн-нутгин һардач әмтнәс нууҗ бәәхш. Цергән батлх, түүнд мөңгн кергтә болҗахиг эн цәәлһҗәнә. Тер бийнь дасч сурсн юмн, күүнә уханд күрл уга бәәнә.

Ода йосна шин шиидврәр болхла, дундын сурһулин деед класст бәәх сурһульчнр, техникум, гүн сурһуль дасчах оютнр эврә мөңгәр дасх болҗ һарчана.

Түрүн деерән халурхад, кесг оютнр сурһулян хайчкв. Әәлтхврт (лекцд) ирдг әмтн баһрҗ одв. Эн үүмәнд Эрвң эврәһәрн тоолв. Сурһулян чиләҗәх, сүл җил үлдсн яһад болвчн торх керг. Дәкәд Алексей Хечиновин бичҗ өгсн бичкн мөңгн хавтхднь бәәһә.

Хәрсн көвүдин кесгинь цергт авчкв. Күүкд нурһта улс хөөннь хәрү ирҗ сурцхав.

Сурһуль сурлһн бас оңдарҗ одв. Әәлтхврт (лекцд) эврә дурар ирдг. Одхла оддг, эс одхла бәәдг. Лабораторн кичәл (занять) гиснд эркн биш одх кергтә. Тер болад сурһулян оютнр сурлдв.

Болв, мөңгн уга — хот уга, хот уга— җирһл уга. Тер учрар оютнр баг (бригад) багар (бригадар) әңгрәд, көдлмш кедг болцхав. Долан хонгтан вокзалд чиңглгәс (вагонас) аца буулһад, көдлҗ оркад, олсн олзан хуваҗ авад, долан хонгтан сурһуль сурдг. Мөңгн чиләд ирхлә, дәкәд багч (бригадир) хатрҗ авад көдлмш хәәһәд һарх. Зәрмдән эрднь-шишә хуһлҗ, хураҗ авх, эс гиҗ боднцг малтх көдлмш харһдмн. Тиим көдлмшт көвүд, күүкд дурлҗ оддг. Эрднь-шишә, боднцг булад, чанад идсн эднд олз болдг.

...Үүлн бархлзад, киитн, мөндртә хур орх бәәдл һарад ирв. Хүүвин орн-нутга күн болһн шарһ нарн-йосан иткәд, ниигм җурмин (социализмин) тосхлтд туша болх хортн төрәд уга гиҗ санцхав.