Далн негдгч бөлг

Хүүвин (советин) орн-нутг олн дарани тавн җилә зураг болзгаснь өмн күцәхәр көдлмштән шунв. Альд болвчн стахановское движение делгрв. Экн болҗ эн шин, ниигм җурмин янзта төриг Донбассин уурхач (шахтер) Алексей Стаханов эклсн. Нег давад (сменд) көдләд, эврә күцәх даалһвран кесг дәкҗ давулҗ, чолун нүүрс уурхаһас (шахтас) һарһҗ авсмн. Тегәд чигн эн дөрлдән стахановское гидг нер зүүсмн.

Стахановцнр өдрә зураһан, даалһвран кесг дәкҗ давулҗ, күцәдг улс. Иим улс ода альд болвчн- бәәнә. Хальмг таңһчин селәнә эдл-ахун улс дотрас бас кесг стахановцнр һарв. Эдн дотр «Улан Манц» колхозин улсин нерн бас туурв. Тевкән Анҗан үкрин гуртын улс давсн җил зун үкрәс зун туһл авад бооҗулҗ өскәд, сааҗ, авх үснә зураг хойр дамар күцәһәд, таңһчин үкрчнрин дөрлдәнд негдгч орм эзлсн бәәнә. Мухлан Мөңктин тасгин (фермин) хөөчнр эн үвләс малан һару угаһар авч һарч, нәәднр хөөдәс зун болһнаснь зун хөрн хурһ авад, хөн болһнас зурһан киил торһн ноос кирһҗ авад, бас олн стахановцнрин негнь болҗ.

Альд болвчн тер. Әмтн өмнән тәвсн төртән шунад, ниигм җурм (социализм) тосхлһнд олзин икиг орулҗ өгхәр чееҗәрн ухалад, һарарн бәрәд көдлҗ йовхнь эн.

Нам неҗәд күн биш, әәмг-отг, нутг биш, бүкл таңһчин улс оларн көлсән негдүлҗ, нертә тосхлт кеҗ-күцәҗ, ниигм җурмин (социализмин) делгрлт өөдлүлҗ йовна. Ик хол бәәдг Узбекистан таңһчт бүкл таңһчин улс негдәд, эврә көлсәр Ферганск усн гүүдг ик цувг (канал) тосхҗ. Эндән келхд, тернь ик гүн һол болҗана. Түүгәр өндр уулын усн гүүһәд, дора бәәсн цаңһад үкчәх теегт ирҗ, һазрин өр девтәҗ, урһц урһахд дөң болҗ. Тиигәд оларн негдҗ көдләд, туульд келгдәд уга ик һол татад, теегән усар цадхад авснь эн болҗана. Сарпулин медлд бас хойр зун дуунад цувг (канал) малтад, түүгәр Ховң (Кубань) һолын ус гүүлгәд, теегт күргәд авч ирсн бәәнә.

Эдү мет оларн негдәд кеҗәх тосхлт Хальмг таңһчд чигн һарв. Элст төмр хаалһин өртң (станц) Дивн хоорнд зун дууна һазр. Дивнд төмр хаалһ ирәд зогссн. Хальмг Таңһч тал йовҗ йовх эд-тавр, тосхлтын модн, чолун, цемент цугтан энд ирҗ буулһгдна. Түүнәс Элстүр машиһәр зөөгднә. Хагсу цагт машид төр уга, гүүлдәд бәәнә. Зуг хурта-бората цаг болхла арһ тасрна. Намр-үвлин цагт, Элстин цаад бийд хөрн дуунад бәәдг ик өндр хамр деер шуурһн шуурад орксн цагт, машид йовдган уурна. Иим муульта хаалһ эн болҗана.

Таңһчин олн нииләд, олна күчәр Элст - Дивн хоорнд чолун хаалһ тосхх болҗ шиидцхәв. Намин (партийн), профсоюзн, комсомольск бүрдәцс түүнд дөң болад, чолун хаалһин тосхлт эклв.

Көдлмш гих юмн күчр-күнд. Ар Кавказас һал тергәр дала чолу ачад авч ирәд, Дивн өртңд (станцд) асхад бәәнә. Дәкәд хаалһд шавр хаяд, һазрас өөдлүләд, бүкл метр өндәлһх кергтә. Кесг дала шавр ачгдҗ, хайгдх зөвтә. Иим дала көдлмш.

Зуг таңһчин олн энүнәс сүрдҗ бәәхш. Нутг болһн арвн километр хаалһ бийдән авчана. Хамтрлң (колхоз), хүүвин аху (совхоз) болһн нег километр. Эн тосхлтыг нег зуна дуусн тосхад авч ирх даалһвр болҗана.

Теегин шуһу болһнас, әәмг-әәмгә улс нүүһәд-нүгшәд ирҗ йовна. Эдн эврән бәәх хальмг гермүдтә, алҗ идх хөөһән, үс саах үкрән ардан туусн йовцхана. Әәмг, нутг болһн эврә бүүрдән ирҗ бууһад, домбран цокад, нәәрән һарһҗ нирглдв Манҗихнәс хөр һар баһчуд Базан Миша ахлачта ирсн бәәнә. Миша ода умшлһна герин (изба-читальня) ахлач (заведующ). Тер деерән әәмгин комсомолын зөвллин (комитетин) сегләтрин ям дааҗ бәәнә. Сөөннь дуусн биилҗ муурч өгдго Харин Хотла, дуулҗ ата-марһаһан күүнд өгдго Боран Амр, келәрн күүнд шүүгддго Нарна Санҗ ахта кесг көвүд. Эдн дотр һурвн күүкн йовна, Саальч Ноһан, туһлч Дулахн, хотнас ирсн хо цаһан комсомолк Басңга Болха.

Күүкдин кех көдлмш: мал хәләх, хот кех, хувц уһах. Көвүд болхла, хошад күн нег хош цар татсн тергтә. Эдн һазр малтад шавр зөөһәд, хаалһд асхна. Дивнәс чолу зөөҗ, эвинь олҗ һазрт суулһх гисн кесг көдлмш кенә.

Өрүн шар дүңлә көвүд көдлмшән эклнә. Деерәс, ярплан деерәс хәләсн күүнд, дора һазрт ним зург үзгдхмн.

Элстәс авн Дивн күртл, хаалһиг энднь, шора-шорһлҗн улс эзлҗ. Цар, мөрн, темә татсн тергтә эдн ивр-ивр гиҗ цааран-нааран йовад тег бүтәнә. Деерәс хәләҗәсн күүнә нүднд эдн ю кеҗ бәәхнь медгдхш. Зуг эн туршарт, тег бүтәсн цааран-нааран йовлдан.

Һазрт бууҗ ирәд хәләсн күүнд иим зург тодлгдхмн. Әәмг болһн эврә нег километртән, нутг болһн эврә арвн дуунадан, эңдән һазр малтад орҗ одсн бәәнә. Нег тергн деер хойр күн, хойр таласнь һазр күрзәр малтҗ авад, тергн деер хайлдад бәәнә. Тергән дүүргҗ авад, «цооб» — гиһәд көлгән көндәнә. Ик өвртә хойр улан цар ярмаһан хамхлн алдад терг көндәһәд, чирдәһәд һарна. Хаалһд күрәд эдн тер шавран буулһна. Эн шавринь һазрт тинилһҗ цацад, хойр күн бәрдг модар деерәснь цокҗ давталад, хаалһ деер бәәх тосхачнр, һазрас хаалһиг өндәлһәд авад аашна. Һазр деер бүкл метр өөдән һарһҗ, шавр тәвх учр. Тегәд чигн көдлмш дегәд түргәр йовҗ йовхш гиҗ темдглх кергтә.

«Улан Манц» хамтрлңгин (колхозин) улс, өвснә, тәрәнә көдлмшән ахулҗ оркад, тосхачнр деернь немәд арвн тавн тергтә, һучн кү илгәв. Иигәд тәв һар күн хөрн тавн тергтә болв. Көдлмш ода «гүвс», «гүвс» гиһәд ирв.

Өдрин дуусн күнд шавра көдлмшлә ноолдсн бийнь, асхнднь баһчуд нәр кеһәд йовҗ одцхана. Өөр әәмгә хошмудар, арһтань хәр нутгчн орад чигн йовҗ одцхана. Сө йовад хәләсн күүнд бас сәәхн җирһл үзгдхмн. Элстәс Дивн күртл, бүкл зун дууна домбрин айс күңкннә, дуулсн дун сөөһин аһар дүүрәнә. Эндән нәр-наадн.

Өрин өмн эн теегин айс номһрна. Шар өрлә әмтн дәкн босад, шавра көдлмшән эклнә. Баһ гидг басл сәәхн юмнч. Көшнә, амрна гидгнь керго төр болҗана.

Хаалһин өрәлнь белн болад ирсн цагла инженер, техник улс ирҗ хәләһәд, чолу тәвх заавр өгв. Әәмг болһнас дөрвәд күн экн ирснәсн нааран чолу тәвлһнә девсңд бәәнә. Тедн ода ирҗ эн көдлмш һардҗ йовна.

Дивнәс чолуг көлгәр зөөдг бәәсн. Төр дегәд хашңгар күцҗ бәәхиг үзәд, деер йосна улс нутг болһнд дөрвәд- тавад маши һарһҗ өгч. Хойр әәмгт нег машин. Түүнә

бийнь ик дөң болв. Машин өдрин дуусн нег участкд тавн-зурһа дәкҗ чолу зөөһәд авч ирнә. Маңһдуртнь — талданд Чолун элвәд, көдлмш «шурд», «шурд» гиһәд ирв.

Хамтрлңгин мөрч Харин Хотла саальч Ноһан хойр гертән бәәхләрн үүрлдг бәәсн. Ода Ноһан көвүн тал киитәр хәләсн болад бәәв. Өөрхнд болсн нәәрт Ик Буурла комсомолын сегләтр үүср уга дууч Корнян Сеңкә эргәд-дуһрад бәәв. Эн кезәчн Ноһаныг хәәҗ олҗ авад, байрта, һаринь атхҗ мендләд, бииләд-дуһрад бәәдг. Хотла терүг түрүн дав төртән авчасн уга. «Кенә күүкн кенлә эс биилнә», — гиҗ эн дотран санҗасн. Эврәнчн бас одад, Ноһанан авад биилдг.

Нәр чилхлә Ноһанан көтләд хәрәд күрч ирдг. Үр көвүд бас энд-тенд йовцхах. Әмин сүүлд Боран Амр хәрҗ ирдмн.

Өөрән кевтсн Базан Мишад эн шимлддмн:

— Дәрк, дәрк, чи тиим күүк үзәд угач.

— Ямаран?

— Һазр деер тиим күүкн һанц.

— Дәрк, тиимнь чамла харһсний?

— Бичә кел. Келнь болхла һульдрад бәәнә, бийнь күүнд шахлдад, мууд күрнә.

— Пө. Болв, чи бийән саглҗ бә. Хальмг Базра күүкдчн халун дуртаҗ гиҗ соңслав. Хурин хөөтк нарн мет кү шатадгҗ гиҗ келцхәдг билә. Зуг тер халун дурн түргәр киитрәд чигн оддгнь бас бәәдгҗ.

— Келснь келг. Мини Наана тиим биш.

— Тиим болтхал. Өр цәәҗ йовна, унтый!

Көвүд нөөртән орцхав. Нутгин, әәмгин баһчуд нег-негән дуудад, селәд-селәд гиич-һууч боллдад, нәр-наад кедг. Селгән ирсн әәмгин баһчуд хө алад, мах, цә чанад, гиичнрән тоодг.

Эн асхн Манҗихнәхн өөр әәмгүдин баһчуд тоох селгән. Эдн эртәснь белдв. Хө алад, дотр кеһәд, һадр мах хойр хәәснд тәвҗ буслһв. Күүкд дала боорцг кечкҗ. Тер дотр Ноһан икәр күчләд бәәҗ. Хойр домбрт шин чивһс зүүһәд, көгинь орулад, бел кеһәд оркцхана.

Асхн бүрүл болхла үүрмүд ирцхәв. Домбрин көгнь орад ирв, делҗ бииллдәд көвүд һарад бәәв. Күүкд босад ду дуулад хәр көвүдт сөңгин идә бәрүлв.

Кер халтр мөрнь

Кеемсг нойнднь зокмҗта...

Кезәңк ут дууна айс җиңнәд, кесгтән сөөһин аһарт дүүрв. Зөвнь тиим болв гихв, Ноһана сөң Сеңкәд тусв.

Сеңкә хойр һардҗ сөң авад, адһм угаһар амсҗ оркад, дална цаһан мөңг тәвәд, күүкнд хәрү өгн келв:

— Ут наста бол хәәмнь, уйрхн күүртә бол нәәҗм. Хот-хоолан ууһад, бииллдәд, дууллдад, сөөннь өрәл давҗ одв. Зәрмнь хәрәд һарлдҗацхана. Хотла күүкән гердә билә, дәкн нег хәләхнь Ноһан үзгдл уга бәәв. Шинҗләд дораһур хәләхнь, Сеңкә бас уга болҗ одсн бәәдл һарв. Әмтн дотраһур эргәд хәләсн, угань — уга.

Тер болад көвүн уха туңһаҗ зогсв. Альдаран тедн әрлв гихв? Тег өргн, тедниг хәәҗ яһҗ зутхв? Болв долда болсн зүркн дотран цокад: «Хә, хә, кишванриг, өшәһән теднәс ав», — гиҗ догдлв.

Дор ормасн көвүн тег орад гүүһәд һарв. Альдаран хәәхән чигн медл уга, айстан гүүҗ йовна. Зөвәр гүүһәд орксн цагт хагсу салан эрг деер хойр баран үзгдв. Өөрдәд ирхлә, одак хойр болҗана.

— А, бәргдвт? — болҗ хәәкрәд Хотла дәврәд орв.

Өмн суусн улс үкс бослдад, яахан медҗ чадад, ормаҗ зогслдв. Тер әмсхл олзлад, көвүн күүкиг күзүһәрнь цокҗ өкәлһәд, көвүнә бахлур авч хооран түлкв. Цаадкнь ода ирҗ, сана авсн кевтәһәр бухад, Хотлан һар алдулад, өрчәрнь хәрү түлкв. Зөвәр тедүкн цухрҗ һарчкад, Хотла дәкн дәврәд одв. Сеңкә үүг бийдән өөрдхл уга, холас һаринь цокад хәрү цухрулад бәәв.

Ноһан күүкн хойрин хоорнд орхар седв. Хотла түлкәд, чичәд, хәәкрв:

— Хойр бухин хоорнд, хо һунҗн, чини юучв?

Эн ду соңсад Базан Миша аашхнь үзгдв. Хотлан бәәдл үзәд Базан Миша нүдән өгә билә. Тег тал гүүһәд һархлань, ардаснь гишң дахлдла. Болв, Хотла хурдн болад нүднәс алдрв. Миша хатрад, эднә өөгүр һарч йовад, Хотлан хәәкрсн ду соңсад ирҗ йовна.

Хотла хооран цухрн, хәрү гүүҗ ирәд Сеңкәг өрчәрнь өгәд авв. Тернь тесч ядад, һазрт киисв. Миша ардаснь хурдлҗ ирәд, Хотлаг теврәд авв. Хотла халҗ одсн, хәәкрв:

— Тәв гинәв. Алчкнав, алчкнав!

Миша чаңһур бәрәд, тәвл уга бәәв. Сеңкә һазрас босад, бийән сәвәд, өөрдв.

— Тәвҗ өгәд бәәхлә, юн давад бәәнәч! Миша, тәв үүгән, негән йилһхмн.

— Болҗ, болҗ, — гиҗ Ноһала Сеңкән һар авад, көтлв.

Сеңкә хәрү гедәҗ бәәһәд, дахад һарад бәәв. Удл уга хойр баран хар сөөд геедрәд одв. Миша Хотлан һаринь сулдхад келв:

— Хотла, Хотла! Энчн кезәңк цаг бишл. Күүкд улсчнь ода эврә йоста. Эн цагт эзнә дурн эс күцхлә арһ уга юмн. Күчәр кү бийдән дурлулҗ болш уга.

Хотла шугшад ууляд, күүнд икәр өөлсән медүлв. Һараснь сүүвдҗ авад, хотн тал көтләд, Миша келв:

— Һазр деер күүкдәс ик юмн угал, хәәмнь.

— Нанд болхла, һазр деер һанцхн күүкн билә. Ода негнчн уга болҗана.

Хоштан ирәд эдн нег ор ясҗ авад, өврлдәд унтцхав.

Өрүн шар герләс көдлмш эклв. Арв хонад-арв хонад әәмг, нутг болһар көдлмшин то-диг кеҗ, дөрлдәнә йовдл хәләнә. Булһн нутга тосхачнр хойр арвн хонгт өмн йовна гисн темдг — Улан Туг бәрҗәнә. Нутг дотр сүл арвн хонгин аш гиҗ нүүрт Манҗихнә «Улан Манц» хамтрлң һарч, бас Улан Тугар ачлгдв. Үүгәр дүңцүләд хәләхлә, көдлмш сәәнәр кегдҗәнә гиҗ темдглх учр.

Маңһдуртнь Сеңкә Мишаг хәәһәд ирв. Тедүкн авч һарад онцлдв. Күргн болхар седҗәх көвүн залаһан таслҗана. Энд гер-мал болад, эврә багдт (бригадт) күүкән авхар седҗәнә.

Миша зөв өглго, хәрү цокҗана. Шин йосн болвчн хальмг номта күн. Тиигхлә, ээҗ, аав гиҗ, бәәх. теднәс зөв сурх учр.

— Ода адһад яһнат, — гиҗ Миша келв. — Көдлмш дуусхла, күн кевәр, зәңг орулад, хүрм ачад, күн бол.

Күргн зөвт орх бәәдл һарв. Зуг Хотла күүкнд өшәркәд, хоран күргвзго гиҗ санҗ бәәнә. Түүгинь Миша бийдән даах болад, көвүд күүрән төгскв.

Хойр өдр гемтә болҗ кевтәд, Хотла хәрәд йовҗ одв. Түүнә учринь медсн улс нам ду һарч бәәцхәхш.

— Мууха юмн, нег күүкән геех бәәдл һарад ирвидн, — гиҗ Миша келв.

— Гем уга, мана Амр ормднь талдан күүк көтләд авад ирх, — гиҗ Нарна Санҗ келв.

— Тиимчн болх, — гиҗ Амр өмнәснь келв. — Мана баһчуд Ик Буурлас кесг күүкд авч гер буулһв. Зуг манаһас кесгәс нааран күүкн хәрд мордад уга. Ода ик буурлахн тохм салһад нег күүк авснь гем уга.

Көвүд нәр бәрҗ инәлдәд, көдлмшән эклв.

Намр болад, зекүрәд ирв. Хаалһин тосхлт чилхдән өөрдәд ирв. Эңдән — зун дуунад хаалһин шавр бүкл метр өөдлсн, түүг сәәнәр деерәснь тракторар давталҗ таг-яг кев. Деернь чолу делгәд, элс асхад ода чиләҗ йовна.

Сүл өдрмүдт комиссь йовҗ хәләҗ, тату-тартгинь үзүлҗ, яһҗ ясхинь заав. Энд-тенднь халасинь тәвәд, Дивн өртңгәс (станцас) авн Элст күртл хаалһ белн болад одв. Сөөднь үүгәр машид гүүлгәд хәләцхәв. Хаалһ тесәд, тошиһәд бәәв.

Дарунь Элстәс засгин ах комиссь һарч ирҗ хәләһәд, шинҗләд, хаалһ белн болсиг эдн батлв.

...Өрүн өрлә хаалһин туршар бәәх улс оркестрин цоксн айс соңсад серцхәв. Хойр машинд суусн көгҗмчнр марш эңсүлҗ цокад иим хаалһар гүүлгәд, Элстәс Дивнд күрәд, хәрү Үлдчнд ирҗ зогсв. Машитә, тергтә улс ард-өмнәс асхрлдад, дунд бәәсн Үлдчн селәнд ирцхәв.

Күн гисн юмн дала-теңгс. Цугтан байрта шуугҗана. Үд болад ирсн цагла Приютн талас өмнән улан кенчр татчксн арвн машин Үлдчн тал өөрдв. «Хаалһ белн. Орн-нутг, чамд белг», — гиҗ улан кенчр деер бичәтә.

Селәнә өмн захд, хаалһ деер модар дендр (трибун) кечксн бәәнә. Тер дендр (трибун) деер таңһчин һардачнр, тосхлтын көдлмшт бийән үзүлсн нүүрлгч улс һарч зогсцхав. Эдн дотр Хальмг Совнаркомин шин ахлач Нальҗ Гаряев, обком намин (партин) хойрдгч сегләтр Йисн Кокшунов ахта улс бәәнә. Теднә өөр һар-һаран бәрлдсн Ноһан Сеңкә хойр, бас өөрхн Базан Миша үзгдв.

Оркестр айсан цокад дуусхла, Нальҗ Гаряев үг авч келв. Дөрвн сарин дунд, олна күчәр кеһәд, тосхад Элст — Дивн хоорнд элдү хаалһ татсн таңһчин олнд ханлт өргв. Эн хаалһин ик туста, кергтәһинь темдглв. Дивнәс Элстүр өдр сө уга, үвл зун уга машид гүүҗ, аца зөөҗ, балһсна тосхлтд, әмтнә җирһлд ик дөң-нөкд болх болҗ һарчана.

Ахлачнр дендрәс (трибунас) бууһад, хаалһ керчәд татчксн улан кенчр-тасм тал ирцхәв. Цаад бийднь арвн машин белн болад оркв. Совнаркомин ахлач һартан ик хәәч авад, татата кенчр-тасмиг хәәчләд оркв, түүнә салсн хойр бүчрнь, хаалһ деер һазрт унв.

— Хаалһ белн! Эклтн! — гиҗ ахлач хәәкрв. Өмнән улан кенчр, татсн машин көндрәд һарв. Оркестр айс татв. Олн-әмтн «Ура!» гиҗ хәәкрлдв. Машид шин хаалһд орҗ авад, «җирд-җирд» гилдәд одв. Хаалһ тосхачнр ик байрта ниргв. Болвчн, невчк гейүргдәд бәәцхәв. Кесн-дассн көдлмш чилҗ одхла, дав деерән, һар хоосрсн болҗ невчк эвго болна.

Машитә, тергтә улс хошан темцәд һарцхав. Манҗихнә хамтрлңгин улс хәрҗ ирәд, хәрхәр хошан хураҗ белдв.

Цугтан эдн Обком Совнарком хойрин ханлтын бичг авцхав, багч (бригадир) Миша Базаев чолуч Ноһан хойр Хальмг Деед Хүүвин Күндтә һашгар ачлгдҗ. Нутгиг штабин нерн деерәс кесгнь мөрә авч.

Хошан ачҗ авад, хәрх болад бедрәд авчксн цагла Боран Амр һараснь баахн күүк көтлсн күрч ирв. Цугтаднь күүкән үзүләд, Амр келв:

— Манахс, хәләтн, бертн эн!

Күүкд гүүлдәд, күүкиг төгәлв. Көвүд Амриг:

— Альдас авад күрч ирвч? гиҗ Нарна Санҗ соньмсв.

— Бичә кел. Ик хол һазрас, Хальмг Базра күүкн.

— А, дәрк, яһсн холас авсмч?

— Тохм салһхар седҗәнәв. Тоһрун шовун генәртә, торһд күүкд сәәхтә, гидг. Түүг бас манахс медә бәәтн.

— Амрасн авчатн!

— Мана күн чадна. Келҗ дуула бәәҗ, күүкиг дахулад авч ирснь эн болна.

— Болвчн — гиҗ Нарна Санҗ келв. Кеер, теегт гер-мал болад йовхар, йоста юмиг йосарнь кехм билә.

• Ца хәәмнь. Ямаран йос-һос хәәнәч, — гиҗ Амр кедв — Хальмг Базр альд бәәдгинь меддвч? Әәдрхнә өөр. Ода алдсн болхла, кезә хәәҗ тер олдх билә. Олдад ирснь деернь атхад авчкв. Деедкс нүдтә болхла, мини зөв бас медх.

Көвүд, күүкд инәлдв. Тергн деерән суулдв. Миша келв:

— Көлгән көндәтн!

Түрүн тергн көндрәд һарв. Ард-ардаснь наадкснь дахлдв. Ар сүүлд йовсн тергнә өөр күн дахв. Өөрдәд хәләсн күн Сеңкәг таньх билә. Көвүн күүкнә һар атхсн кесгтән терг дахв. Аш сүүлднь һаран сулдхад:

— Гертән менд күр. Амулң-сәәхн бәәтн.

— Чи чигн амулң менд гертән күр.

— Хәрнь күлә, зәңг илгәнәв.

— Удад бичә бә. Өөрхн бас залус бәәхиг бичә март. Күүкнә нәәлҗ инәснь соңсгдв. Көвүн доран тогтн тусч: «Юн гидг үг келәд оркв?» — гих уха ухалв.

Чолун хаалһин хойр талас теегин хаалһ болһар тергтә, мөртә улс әәмг, нутган орҗ торл уга йовцхав.

Олна ик төр күцәсн байрта ухан, эднә, күн болһна, чееҗд орад, зүрк бульглулҗ цокулв.