Далдгч бөлг

Хальмг обкомин негдгч сегләтр Пүрвән Анҗур сөөнә Москваһас ирҗ. Ик һазрт одад хәрҗ ирҗ йовхнь эн болҗана. Авч ирсн зәңг уханас һарч өгл уга, шоваҗ хатхад, кү унтуллго бәәв. Тер учрар эрт босад, залу эврәннь хорад ирҗ суув.

Сегләтр ирсиг соңсад, Областин күцәгч зөвллин ахлач Василий Хомутников Обкомин хойрдгч сегләтр Михаил Бурмистенко хойр кабинетүр орҗ, ирцхәв. Мендән сурлдад, залус сууцхав. Хомутников һанздан һал орулҗ авад, тәмк татҗ, ута бүргүлв.

— Нә, ик һазрас ирсн, зәңгин сәәнәс келҗәтн, — гиҗ, ОИК-ин ахлач келв.

Эврән әрә гиҗ бийән бәрҗәсн Анҗур, дорваһасн цаас һарһҗ авад, келв:

— Залус, зәңг теңкән уга сән. Сансн санан күцв. Хәләтн, — болҗ Хомутниковд цаас өгв.

Хомутников босч зогсад:

— Зәрлг?

Бурмистенко бас босад, цаас умшв. Деед Хүүвин Зәрлг болҗ һарв. Аһшин медлд бәәсн Хальмг таңһч ода эн Зәрлгәр болхла, Хальмг Эврән эркшәгч (автономн) Хүүвин Ниигм җурмин (социалистическ) Таңһчд хүврсн болҗана. Кесг олн җилд, күүнд тоолгдлго гишң, өңгрсн ут хаалһд муулян үзҗ йовсн хальмг улс Хүүвин Ниигм җурмин (социалистическ) орн-нутгта болҗ һарчана.

Тогтнҗ сууһад, Пүрвән Анҗур өөрк үүрмүдтән ик балһснд болсн йовдл келҗ өгв. Орн-нутга һардач Сталин Хальмг обкомин сегләтриг дуудулҗ күр кеҗ. Тер күүрт Цугсоюзин старост, ЦИК ВЦИК хойрин ахлач Михаил Иванович Калинин бас орлцҗ. Обкомин сегләтр таңһчд юн болҗахинь келҗ өгч. Мал өсч-өрггдҗ йовх. Хальмг таңһчин улс малас авдг эдл-ууш шаңһд орулҗ өгх зураһан җил болһн давулҗ күцәҗ бәәх. Өмн цагт тәрә тәрдго таңһч өдгә цагт эмнг һазр энднь хаһлад, эврә бийдән буудята бәәсн деерән, орн-нутгт орулҗ өгәд, Цугсоюзин олна төрт орлцад, дөң болҗах. Үүлдлңгүд (Фабрикүд, заводмуд) тосхгдҗ» үүлдвр (промышленность) өсчәх, көдлмшч әңг (класс) бүрдҗәх.

Эрдм-сурһуль эңдән делгрҗ, йовх. Һурвн җилд сойлын дәврлт (культштурм) кеһәд, таңһчин олн сурһульта болсн. Әәмг болһар сурһуль (школ) һарсн. Техникумс, багшин күрәлң бүрдәһәд, ик балһсдар баһчуд сурһульд йовулад, дала сурһульта-эрдмтә баахн эрдмтнр (специалистнр) белдәд авчксн. Эврә дегтр һарһач, эврә тәәз бүрдәд, бичәчнр, җөҗгчнр (артистнр) ниигмин җурм (социализм) тосхҗах төрт гүҗрҗ, орлцҗ йовна.

Иим бәәдлтә таңһчин төр обкомин сегләтр ик һазра һардачнрт нәәлһҗ өгч. Өмн цагт, алькарн болвчн әмин ард үлдҗ йовсн, хаана цагт харңһу, сурһуль-эрдм уга теегт цөлдәд үкчәсн хальмг улс, Хүүвин йосна нарна герлд, иигҗ дуладҗ, өсч-өрггдҗ йовхиг соңсад, орн-нутга һардачнр ик гидгәр байрлҗ.

— Тана таңһчиг ода Эврән эркшәгч (автономн) Хүүвин Ниигм җурмин (Социалистическ) Таңһчд хүврәхлә юн гиҗ саннат? Эврә орн-нутг. Күчн күрхий? — гиҗ Сталин сурҗ.

— Олнд ик байр болх, — гиҗ сегләтр ормасн босч зогсад келҗ. — Сурһульта-эрдмтә баһчуд өсч йовна. Чадхвидн.

— Бүкл эврә орн-нутган һар деерән бәрхмт, — гиҗ Михаил Иванович келҗ. — Аһшин медләс һарад, Москвала ода залһлдата бәәхмт.

— Хальмг олна нерн деерәс ханлт танд өргҗәнәв, — гиҗ Анҗур халурхад келҗ.

Иигәд Деед Хүүвин Зәрлг авад, ик сән зәңгтә хәрҗ ирсн сегләтр болҗана. Дарук өдрә соньнмудт Цуг-холвана (союзин) старост Михаил Ивановичин һарта Зәрлг барлгдад һарч ирв. Таңһчин әәмг болһнд, хотнд, умшдг хальмг цугтан Деед Хүүвин Зәрлг умшҗ, таңһч өсәд-босад одснд байрлҗ, өргәд, өскәд авсн ах-дү улстан, — Хүүвин йосндан ханлт өргцхәв.

Эн Зәрлг күцәхин төлә ик белдвр кегдх болҗ һарчана. Күн болһнд цәәлһҗ өгәд, Хальмг таңһчин негдгч чуулһн угтҗ олн дотр дөрлдә кех. Эврән эркшәгч (автономн) Таңһчин Һол Хууль (Конституц) бүрдәҗ авх, Деед Хүүвд төләлгч гешүд шиидх. Көдлмш дала. Таңһчин һардачнр тер төртән шилтцхәв.

Удл уга соньнмудт Хальмг АССР-ин Һол Хуулин (Конституцин) проект һарч ирв. Түүг әмтн умшад, эврә сүв-селвгән өгтхә гиҗәнә. Хальмг АССР көдлмшч, крестьян улсин Таңһч — гиҗ негдгч пунктд бичәтә. Тиигхлә хальмг теегт бүкл Республик тогтсн болҗ һарчана. Тер орн-нутгин эзнь көдлмшч болн крестьян улс, эдү мет үг теегт соңсгдад, үзгдәд уга. Тегәд чигн әмтн эн Һол Хуулиг (Конституциг) соньмсч умшлдв.

Хальмг АССР болсн учрар деед-дора уга бас йосна нерн сольгдн гиҗәнә. Өмннь Областин күцәгч зөвлл (исполком) гидг бәәсн болхла ода һарчах Һол Хууляр (Конституцар) — Хальмг Деед Хүүв (Совет) суңһгдх болҗ һарчана. Чуулһн Деед Хүүв болн Совнарком суңһх зөвтә.

Нутгудар улусин күцәгч зөвлл (исполком) бәәсн. Ода болхла улусин көдлмшчнрин хүүвин гешүдин төләлгч (депутатов) гиҗ нерәдхм гиҗәнә. Әәмгүдәр — селәнә хүүв төләлгч гешүдин (депутатнрин) болхмҗ, ахрар селәнә хүүв (сельский Совет).

Тиим кесг сольвр эн Һол Хуульд Конституцд бәәнә. Манҗихн чуулһнд ик белдвр кеҗәнә. Өмннь Манҗихнә әәмг бәәсн һазрт ода хойр эдл-аху бүрдсмн.

Дор захднь «Улан малч» хүүвин аху (совхоз), наадк биштнь — «Улан Манц» хамтрлң. Эн хойр эдл-аһуд суңһврин хойр дуңһру (округ) бүрдсн бәәнә. Дуңһру болһн неҗәд төләлгч гешүн (депутат) суңһх зөвтә.

Намин (партийн), комсомольск бүрдәц, хамтрлң-хүүвин ахудын (совхозмудын) һардачнрла күүндәд, Хальмг Деед Хүүвин төләлгч гешүн (депутат) болх улсин кандидатмуд темдглгдв. Хүүвин ахун улс нег дууһар эврәннь һардач (директор) Ленинградас ирҗ таңһчд дөң болсн Сергеев Иван Васильевичиг амлцхаҗ. Хамтрлңгин улс хөөнә тасгин (фермин) ахлач Мухлаев Мөңктин нер һарһҗ.. Түрүн Хальмг Деед Хүүвин түрүн кандидатмуд. Икл соньн юмн. Өмн цагт келгдҗ, медгдҗ үзгдәд уга төр. Деед Хүүвдән эврә улсан шиидҗ бәәх.

Соньнд барлгдад һарад ирсн эн хойр кандидатмудын ик зургиг авад, Цәәлһәч (агитатор) улс мөрән унад, малч, тәрәч улст цәәлһҗ өгхәр һарад одцхав.

Таңһч дүүгәд-дүркләд бәәв. Әәмг, нутг болһн Деед Хүүвд эврә төләлгч гешүһән (депутатан) шиидцхәв. Салга заһсч, үүлдлңгүдин (фабрик-заводмудын) көдләчнр, мал-герин һардач, эрдмтн (специалист) улс, үкрч, хөөч-малч улс төләлгч гешүд (депутат) болсн бәәнә. Иигәд хар көлстнр болһарн Деед Хүүвиннь (Советиннь) төр хаһлх болҗ һарчана.

Цагнь ирәд, Хальмг Деед Хүүвин төләлгч гешүдин (депутатнрин) негдгч чуулһн эклв. Дөрвн үзгәс ирсн төләлгч гешүд (депутат) Элстин тәәзин (театрин) залд шуугв. Түрүн болҗ Һол Хуулин (Конституцин) туск Пүрвән Анҗурин кесн илдкл (доклад) соңсч, түүг батлв. Эндр өдрәс авн Хальмг таңһч — Хальмг Эврән эркшәгч (автономн) Хүүвин Ниигм җурмин Таңһч гидг нер зүүв.

Төләлгчнр Хальмг АССР-ин Деед Хүүв суңһв. Түүнә ахлачнь Василий Алексеевич Хомутников болв. Деед Хүүв Совет народных комиссаров суңһв. Хальмг Совнаркомин негдгч ахлачнь болҗ Пүрвән Анҗур шиидгдв.

Иигәд. Хальмг улс эврә Деед Хүүвтә, Эврән эркшәгч Хальмг орн-нутг болв. Кесг олн зун җилмүдт келн, санан, седкл, зүүдн болҗ йовсн төр минь ода ирҗ,

Хүүвин йосна нилчәр, тер олн зун җилмүдт санҗ йовсн санан, Алдр Хулһн сарин нилчәр ирҗ күцҗ, делгрҗ йовна.

Чуулһна хөөн намин (партин) обкомин Пленум болв. Үүнд бас кесг сольвр һарв. Пүрвән Анҗур Хальмг Совнаркомин ахлачд шиидгдсн учрар, Обкомин негдгч сегләтрин үүл сулдхв. Обкомин негдгч сегләтрт Карпов И. Н. шиидгдв, хойрдгч сегләтр бәәсн Михаил Бурмистенко Украинә Компартин хойрдгч сегләтрт шиидгдсн учрар, эн бас үүләсн буув. Обкомин хойрдгч сегләтрт нарн суух үзгин Улусин зөвлл (уком) намин (партин) негдгч сегләтр бәәсн Дедән Манта шиидгдв. Шин көдлмш, шин улс. Өмн бәәх төртән эдн шилтәд орцхав.

...Эн намр Эрвң сурһульд орхар сулдсн, эврә цаасан авхар Халун Уснд ирв. Багшин сурһульд кевтсн цаасан авад, Ростовин ик сурһульд шүүвр өгх санатаһар йовх күн. Зуг Халун Усна багшин сурһулин һардач үүнә

цаасинь өгл уга генүлв. Багшин сурһульд орҗ сур гиҗ бәәх төр. Болв, көвүн халурхад, һардачла эвдрлдәд, тернь һацад цаасинь өглго кесг йовулҗ. Аш сүүлднь цагнь өөрдхлә, шүүвр өгдг цаг чилҗ йовх болҗана.

Ростов орҗ керг күцшгог медәд, Халун Уснд бәәсн селәнә эдл-ахун күрәлңд көвүн орҗ.

Тиигәд Мухлан Мөңктин Эрвң гүн сурһуль эклҗ дасв. Дотран бас саната. Җил үрәл уга, сурһуль дасад, дәкәд хөөннь медх саната. Эс таасгдхла, хөөннь талдан сурһульд орад одх.

Үүнә мал-герин сурһульд орлһн бас орта. Зуна көдлмшәсн сулдад, Элстд ирәд, зөвәр болв. Сурһульд йовх.

Альдаран? Сурһуль дала, цогц һанцхн. Нег дәкҗ көвүн «Ущелье Аламасов» гидг кино үзлә. Түүнд Алексей гидг геолог үүнд икәр таасгдв. Геолог болх ухан энүнд орв. Нам «Петрография» гидг дегтр хулдҗ авад, умшад, шүүврт белдх сана зүүв.

Элстд ирхлә, сурһуль дала болҗ. һарчана. Москва балһсна тәәзин күрәлңд Хальмг студия һарчах, түүнд орх көвүд, күүкд шүүврән өгчәнә. Җөҗгч (артист) болх сана көвүн кесгәс нааран зүүһә. Багшин сурһульд сурчаһад, хальмг җөҗг сурһулин (драмшколын) тәвсн наадн икәр таасгдад, җөҗгч (артист) болхар седв. Зуг багшин техникумин һардачнр энүг тәвсн уга. Ода ирҗ тер ухан күцн гиҗ йовх бәәдлтә.

Тер цагт РСФСР-ин ачта җөҗгч (артист) Эрендженов Нарман нерн һарчасн цаг. Учр тиим болсар баахн багш нертә җөҗгчлә (артистлә) ирҗ баралхв. Көвүнә келсиг соңсҗ оркад, җөҗгч (артист) сурв:

— Чи эврән ямаран сурһульта күмбч?

— Багш.

— О, багш. җөҗгч улсин көдлмш меддвч?

— Уга.

— Э, хәәмнь. Күчр-күнд көдлмш. Тамд унсн әдл күнд. Тегәд чадхвч? Хәрнь хәлә, ухал. Тохаһан хөөннь зуухар бичә сед, өөрхн болвчн, зууҗ болдм биш.

Иим үг нертә артистәс көвүн соңсхар йовсн уга.

— «Од, йов, дас», — гиҗ келх зөвтә бәәсн. Тиим тоомсрта күн хәрү цокхла, бас харата болҗана.

Бас тер цагт цергә зегст (училищд) көвүд икәр орҗасн. Ке хувцн, лейтенант нерн, хойр кубик. Терүнд баһчуд икәр дурлдг.

Эрвң асхн Яшкин герт ирв. Яшк ода һурвн шпал зүүҗәнә — подполковник нертә. Дәәнә күн яһвчн нег чик селвг өгх гиһәд, көвүн сансн санаһан келҗ өгв.

Көвүнә өмнәс зөвәр шилтәд хәләҗ оркад, Яшк келв:

— Миниһәр болхла, чи гүн сурһуль сурч ав. Тернь чамд деер болх. Дәәнә? Ода баһч. Цагнь ирхлә, цергт мордхла, тер эрдмнь эврән ирх.

Эн болад, бас хәрү цокулчкв. Цедн Әвәш хойр сурһулян чиләһәд күрч ирсн, Элстд көдлҗәнә. Цедн гүн сурһульта зоотехник, Элстин мал-герин техникумин һардачин дарук болҗ. Әвәш — ода гүн сурһульта эмч, Элстин эмнүлңд (больницд) көдлҗәнә. Кесгәс нааран эдниг үзәд уга көвүн, бас одҗ мендинь медв.

Сурһульд йовхар көдлмшәсн сулдсан медүләд, бәәсн бәәдлән Цеднд келҗ өгв. Цедн зөвәр уха туңһаһад, келв:

— Эрвң, медҗәнч. Миниһәр болхла, чи селәнә эдл-ахун күрәлңд ор. Малын халхар. Би бас тиим сурһуль сурад һарч ирв. Альдаран киисвчн үкҗ өгш угав. Яһдг болвчн бийчнь ода младший номин хамцлач (сотрудник) болҗ чадх күмб.

Энүнә келснь зөвтә болҗ көвүнд медгдв. Ода техникумд әмт сурһҗах, дурнь күрхлә гүн сурһульд, эс гиҗ номин көдлмшт чигнь чадхмн. Цедн дәкәд келв:

— Мини эрдм кезәчн кергтә. Үс, тос, мах әмтн идлго бәәҗ чадхий? Уга. Тиигхлә тиим ном дассн күн кезәчн тоомсрта болҗ, тоолгдх зөвтә.

Тиигәд кесг аңкадад гүүҗ-гүүҗ, юмн эс болад, Ростовд одҗ ик сурһульд шүүврән өгх санаһар Халун Уснур хәрү ирсн көвүн билә. Тернь бас күцҗ өгл уга, мал-герин сурһульд орҗ, сурч бәәхнь эн.

Эрвң йирин сурһульдан кезәчн һавц бәәсн. Ода номдан шилтәд орҗ одв. Тер дотр немш кел даслһнд икәр оньган өгв. Техникумд талын кел дассн уга билә.

Үүнд ирҗ сурч бәәх, арвдгч класс чиләсн көвүд немш кел сурһульд дассн, зөвәр сәәнәр меддг болҗ һарцхав. Учр тиим болсар, эдниг көөҗ күцх төр көвүн өмнән тәвв.

Көвүнә өдр болһн часар дигләтә. Өрүнд өрлә босад, зарядк кеһәд, хот-хоолан ууҗ авад, сурһульдан йовх.

Сурһулин хөөн, үдлә хот ууҗ авад, нег частан амрдг. Түүнә хөөн дегтр умшад, конспектән хәләһәд, маңһдурк өдрт белдлһн. Асхн нәәмн часас авн арвн күртл дегтрин саңд олн зүсн дегтр умшдг. Эн часмудт бас эврә шүлгүдән, шинәс бичҗәх түүкән бичдг. Түүнә хөөн — арвн хойр час күртл бичәчнрин бичсн дегтр умшдг.

Иигәд өдрәс — өдр күртл. Зуг суббот асхн нааднд (кинод), нәр-нааднд оддг. Амрдг өдр бас музей, театр эргдг.

Иим бәәдлтә җирһл көвүнд учрв. Сурһуль өмәрән йовад йовна, шүлг, келвр бичдг болҗана. Олна төрт орлцдг болв. Удл уга, комсомолын хург деер Эрвңгиг күрәлңгин комсомолын зөвллин товчана (бюрон) гешүнд суңһцхав.

Соньнмуд, седкүлмүдт (журналмудт) барлгдсн өгүллмүд (статьяс) умшхла, намин (партин) өмнәс боссн улсла ноолдан болҗ йовна. Теднә толһач: Бухарин, Рыков, Радек ахта улс догшн шиидврлә харһсн. Теднә үлмәд бәәсн үлдл одачн бәәһә бәәнә гиҗәх санан. Ниигм җурмин тосхлт гүҗрх дутман, әңгин (классин) хортнла ноолдлһн улм һал асхмн, — гиҗ көтләчин келчксн үг бәәдг. Тер учрар, әңгин (классин) хортдудла дәәлдлһн — бас нег эркн төрт тоолгдҗах цаг.

Эн төр Эрвңгин сурчасн күрәлңгиг бас захарнь дәврв. Энд агшлҗасн хойр багштнрин дегтрт хаҗһр йовҗ гиһәд, тер дегтрмүдиг икәр шалһв. Дарунь бийснь бас шоодврла харһв.

Хөөннь хургт дәкәд нег төр һарчана. Тимофей Цветов гидг көвүн һурвдгч девсңд сурчана. Өнчн көвүн бәәҗ. ФЗО — гидг сурһуль (школ) чиләһәд, көдлмшч болад үүлдлңд (заводт) көдлҗ бәәһәд, рабочий салвр (факультет) чиләһәд, аш сүүлднь күрәлңд ирҗ орсн көвүн. Зуг кень малтҗ олҗ авснь кемҗәнә, энүнә эцк кезәнә хаана зерлг (дикий) дивизь гидг цергт йовсиг олҗ авч.

Хойрдгч девсңгин (курсин) оютн Миша Болдырев залаһан таслҗана. Эн ода күчтә гидг шунмһа, активист болҗана. Хург болчкхла, мел әмин түрүнд босна. Энүнә өгдг селвг негн: комсомолас һарһх, күрәлңгәс көөх. Нань селвг уга.

Эрвң эн көвүг харсчана. Бийнь көдлмшч, медрл авхар йовад, күрәлңд орад, номдан шилтҗ йовх күн.

Түүг яһҗ көөхмб? Эцкнь хаана цергт йовснчн болг. Көвүн бичкн, түүг тер үзҗ-медҗ, йовсмн уга. Ик баһдан өнчрсн. Тегәд эврә күүһән бидн күүнәд юңгад тоолҗахмб? — иигҗ көвүн келәд, өгтмҗ зогсв.

Күн дәкҗ босч үг келҗәхш, һар өрглдән болхла, ик зунь зөвтә болад һарһад хуурцхав.

Удл уга сурһулин җил чилв. Эрвң шүүврән цугтнь өгәд, амрлһнд хәрҗ ирв. Элстд цөөкн хонгт бәәв.

Көвүнә сананд саак ухан ора йовна. Җил сурсн, чилсн. Нам, дәкәд хәрү ик сурһуль темцхмб-яахм. Зокъялын (литературн) салврт (факультетд) орх дурн күрчәнә. Эн ухан толһаһас һарч өгл уга бас көвүг зовав.

Басңга Баатр гидг бичәчлә Эрвң харһв. Баатр көвүнә бичсиг сәәнәр умшдг бәәҗ, шүлгүдинь цугтынь гишң меднә. Соньмсад бичәч сурҗана:

— Эрвң, чи альд сурһуль сурчанач?

— Халун Уснд. Мал-герин күрәлңд.

Бичәч көвүг шилтәд хәләҗ оркад, келв:

— Чик юм кеҗәнәч. Негдвәр болхла, чи хальмг күнч. Хальмг күн малын туск ном сәәнәр медҗ авх зөвтә. Хойрдхла, чи хальмг бичәч күнч. Хальмг һазрт бичәч күн кенә тускар бичхв? Малч улсин тускар, хөөч, үкрч, адуч. Тер туск ном медсн күн тоомсрта бичәч болх зөвтә.

Күн гидг акад юмн. Тер дотр баһ күн. Баатрин келсн «төб» гиһәд, толһад хадгдад, седкл талвалһад бәәв.

Дотран ухалҗ, бийләрн гүвдлдҗ йовсн төр тасрв. Ода эн сурһулян чиләхәр көвүн шиидв.

Баахн бичәч хальмг бичәчнрин заллтд ирв. Ширә деер кевтсн «Улан Туг» нертә седкүл авад, секәд, умшв. Эрвңгин кесг шүлгүд йовна. Дотран санҗана, акад юмб, седкүлд би шүлг илгәсн уга биләв. Эн ухаг соңссн кевтә заллтын ахлач Лееҗнә Церн келв:

— Баһчудын шүлгүдиг бидн соньнас авад орулад бәәдвидн. Нә, дәкәд ю бичҗ бәәнәч?

— Хойр-һурвн келвр бичҗ оркв. Дәкәд түүк эклҗ бәәнәв.

— Түүк?

— Э, стахановец — малч күүнә туск түүк.

— Кергтә. Кергтә. Эн соньнд, седкүлд барлгдад һарад бәәсн үүдәврмүдин мөңг авдвч-угавч?

— Ямаран мөңг?

— Гонорар.

— Уга. тиим юм медәд угав.

Церн көвүг көтлҗ, авад, герин һурвдгч давхрт бәәсн Хальмг дегтр һарһачин ахлач Алексей Хечиновин хора тал авч ирв.

— Эн мана баахн бичәч, — гиҗ, Церн келв. — Сурһуль сурчах көвүн, оютн. Кесгәс нааран гонорарин мөңгән авад угач.

— Авад уга болхла, авадл бәәхгов.

Хечинов цаас бичәд көвүнд өгв.

— Тоочд (Бухгалтерт) авч одад өг. Тоолад мөңгич чамд өгх.

— Дәкәд шин түүк бичҗәнә, — гиҗ Церн келв. —Түүнднь бооца кеҗ болшгов?

— Болх, юңгад эс болх билә. Эн нег сән дегтр бәәнә, — гиҗ һардач ширәннь татдгас авад, дегтр үзүлв. «Я, сын трудового народа». В. Катаев, — гиҗ көвүн умшв.

— Үүг орчулҗ чадхвч?

— Чадх.

— Сән. Чи ода деерән тер мөңгән одад авчк. Маңһдур өрүн ир. Тиигтл бооца кеһәд белдчкнәв.

Көвүн тоочд одад, тоолулад, һурвн җилә мөңг авв. Маңһдуртнь хойр бооцаһар дегтрмүдәс авх мөңгнә хөрн тавад төрлһ (процент) бас авв. Иигәд оютн генткн дала мөңгтә болҗ одв. Гонорар гидг юминь иигҗ Эрвң медв. Түүг зааҗ өгсн цаһан саната ахнртан бас ик ханлт өргв.

Көвүн гертән хәрҗ, ирв. Әәмг, хотн, гер-бүл бүтн-бүрн, хуучн кевтән. Энҗл урһц йир сән болҗ. Тер учрар ик баһ уга кеерин хош (полевой стан) деер, тәрә хуралһнд көдлҗәнә. Иим цагла гертән кевтхм биш, сурһуляс ирсн көвүд-күүкд цуглулҗ авад, Эрвң тәрәнә көдлмшт һарв.

Эн цагла Япона церг Дальний Восток Хасан гидг нур тал дәврҗ. Хойр өндр авад, тендән бәәршхәр седцхәҗ. Ударная Дальневосточная әәрм, маршал Блюхер һардачта, Хүүвин меҗә эвдсн самураймудыг авсн һазраснь көөҗ һарһад, эврә һазрин меҗәд әвртә гидг күнд оньс тәвәд оркҗ.

Хүүвин орн-нутгин цуг келн-улс Улан Цергин диилврт байрлв. Блюхер иргнә (гражданск) дәәнә баатр. Улан Туг орденә негдгч тойгта (номертә) орденәр эн ашлгдсмн. Эн тускиг ухалад, баахн шүлгч Эрвң «Блюхер дүүврдҗ харвна» гидг шүлг бичәд, Элстд авч ирҗ «Таңһчин зәңгд» барлв.

Эн үүмәтә цагт зәрм улсин мөрн гүүҗ. Дурго күүнә тускар эрлһ бичхлә. болад бәәснь тер болҗана. Потин Шикртән гиһәд, усн-өвснд эс күртсн, ик гестә, ахр көлтә, билг чигн, эрдм чигн уга залун мөрнь довтлад бәәҗ. Үзсн, эс үзсн болвчн, тааһад чигн эрлһ бичәд, әмт суулһаҗ.

Ахр цагин дунд кесг олн эрлһ эн орулҗ өгч.

Цаг түдл уга гилтә эрлһ Потин Шикртәнә бийиннь тускар орҗ ирҗ. Тер болад, хар гәрәр йовулсн улсин ардас, һарһсн гемән һартан атхҗ Потин Шикртән ардаснь туугдҗ.

Дотр-дундын кергә Наркомин дарук бәәсн Яков Иванов зүркнә гемәр өңгрҗ.

Эн һашута зәңг Эрвң хөөннь, Халун Уснд сурһульд ирчкәд соңсв. Нааран амрлһнд ирсн хамтрлңгин (колхозин) агроном Дүүдән Маңһд эн зәңг авч ирв. Маши сурҗ авад Дуня гергнь залуһан Манҗихнд Боолстын өмн Хар толһа деер, Хоңһрин бумбин өөр авч ирҗ оршаһад, эврән бийнь көвүтәһән Баазрад ирсн бәәдгҗ. Удсн уга тииглән Җалын өрк-бүл хәрҗ ирҗ. Җал хар гөрлә харһҗ.