Җирн йисдгч бөлг

Маңһдуртнь көдлмштән ирәд, УОНО-н ахлачд нутгт көдлҗ, чадшгов, — гих эрлһ көвүн өгв. Сурһульд (школд) багш однав, — гиҗ Эрвң бухҗана. Санҗ буру гиҗәхш. «Улан малч» хүүвин ахуд (совхозд) күцц дундын биш сурһульд (школд) һардач (директор) уга бәәсн, тиигән көвүг йовулх цаас Хабанов бичв.

Түүгинь үзчкәд, көвүн дәкн хәрү цокв:

— Би багшин көдлмш сурлав. Та нанар һардач (директор) кехәр седҗәнәт.

Иигәд эн хойриг цүүгҗ суутл, герин һаза бичкн әктәмл машин зогсад, герт өндр хар залу орҗ ирв.

Хабанов босад, һаран өгч мендләд, келв:

— Үр Попков, тана сурһулин (школын) һардач (директор) белн. Таньлдтн, эн өөртн сууна, "Эрвң Менктиев, — болҗ көвүн тал заав.

— Хүүвин ахун бодлһин әңгин (политотделин) ахлач Владимир Сергеевич Попков, — гиҗ Санҗ, таньлдулв.

— Менд һардач өтрлтн, йовх кергтә, — гиҗ һаринь авч атхад орҗ, ирсн күн келв.

— Энтн тана әәмгин күн, — болҗ Санҗ, келв.

— Манҗихнә?

— Манҗихнә.

— Сергеевиг таньдвт?

— Таньдг.

— Тиигхлә, эврә күн болҗанат. Үкс гиһәд үв-эдән белдтн. Мини машинд сууһад йовхмт.

Көвүнд эдн нам цаг өгсн уга. Арһ тасрад, көвүн һарад йовҗ одв. Удл уга һартан чемодаһан бәрсн күрч ирв. «Лимузин» гиигн машин. Эн һазрт үзгдәд уга машин, бодлһин әңгин ахлач улст шишлң Москваһас илгәҗ. Тер учрар түрүн болҗ иим машинд суусн көвүн, көвклзәд байрлсн йовна. Удл уга Элст давад, өмәрән һарсн хаалһар «Улан малч» альд бәәнәч гисн бәәдләр, хурдн хар машин хурлзад һарад одв.

Бодлһна әңгин (политотделин) ахлач көвүг сурһулин өөр авч ирәд буулһчкв. Сурһульд орад ирхлә, өмннь бәәсн һардач тосад һарч ирв. УОНО-н бүрткәч (инспектор) бәәсн көвүг эн йирин таньдг, «наадна төр биш» — гиҗ санад көвүг көтләд, бичкн өрәд — конторт авч ирҗ суулһв.

— Чемода-үвән авсн яһҗ йовхмт? — гиҗ хуучн һардач (директор) сурв.

— Таниг сольхар йовнав!

— Нам! — гиһәд залу амрад одв.

Хуучн һардачиг өөдән көдлмшт һарһҗах. Тегәд эн сурһулясн үкс гиҗ хольҗхар амрад одв.

Шин һардачиг дахулад сурһулян үзүлв. Нег давхр чолун гер, өөрнь бас хойр класс ордг бичкн гер. Шаңһаһар бәәдг зун хөрн көвүд, күүкд. Унтдг хойр гер, хот уудг гер. Хәләһәд авад ирхлә бүкл ик эдл-аху болҗ һарчана.

Түүгинь медн тусчкад, көвүн зөвәр гейүрәд, бийән гемшәһәд бәәв. Өмннь һардач көдлмшт көдлсн биш, ода нам йосндан әәҗәнә. Болв, хәрү цухрдг арһ уга, эн күн йовҗах, приказ хавтхд, Попков авад күрч ирсн.

Тер асхнан көвүн политотделин ахлачд одҗ баралад, нул уга, әәҗәхән цәәлһҗ өгчәнә. Попков көвүн тал гердәд хәләҗ оркад, өмнәснь:

— Дала әәх юмн уга. Баһ күнч, кезә болвчн иим һардач көдлмшт дасх зөвтәч. Өөрчнь бидн бәәнәвидн.

Күнд болад ирсн цагт күрәд ир. Сүв-селвгән өгә бәәхвидн. Акад юмн. Попковин келсн үг соңсад, көвүнә ухан тогтнад бәәв. Түүнәсн һарад хүүвин ахун һардач (директор) Сергеевин хорад (кабинетд) орҗ ирв. Мендләд, тедүкн суув. Сергеев бичҗәсн цаасан тәвчкәд, көвүг хәләҗ-хәләҗ сурҗана:

— Чи кенә көвүн биләч?

— Мөңктин. Тана цагт хамтрлңд тасгин (фермин) ахлач билә.

— Мөңктин? Бөдүн залу болад бәәҗч.

— Намаг комсомолд орулҗ авхд, та тер хургт бас орлцлат.

— Э, тиим. 1930 җил.

— Нернч кен билә?

— Эрвң.

— Э, Эрвң Менктиев.

— Ода тегәд...

— Ода тана сурһулин (школын) һардач (директор) болтха гиҗ тәвв. Тана мендитн медхәр орҗ ирв.

— Нам! Директор! Көвүд өсәд йовна, бидн көгшрәд йовнавидн.

— Багшин техникум Әәдрхнд чиләләв, нутгт көдлҗ бәәһәд ода нааран тәвснь эн.

Иигәд кесг ю-бис күүндҗ оркад, көвүн сурһуль (школ) талан күрч ирв. Сурһулин (школын) һардач (директор) сурһульд (школд)ан хойр өрәтә патьр эзлҗ бәәнә. Нег бичкн өрәд көвүнд ор ясч өгч. Ормдан орҗ даңдл уга көдлхәр Эрвң бийдән шиидвр авв.

Маңһдуртнь хуучн һардач (директор) ширд-пирд гилгәд адһмтаһар акт кеһәд, сурһулян (школан) өгәд һарв. Өмннь тәвсн цаасдт һаран тәвәд, сурһулян (школан) бий деерән авад, йоста һардач (директор) болҗ, Эрвң үлдв.

Тер өдрәс авн көдлмш эклв. Зун хөрн күн. Тедниг теткх — хот-хоолынь олх, белдх, хувц-хунринь уһаҗ, хатхҗ, өмскх, сурһулинь сурһх, сурһмҗин көдлмш кех. Керг дала.

Шин һардач (директор) ики эрт, зурһан часла босдмн. Үкс хувцан өмсч авад, унтҗ кевтсн күүкд одҗ. хәләһәд, һар-нүр уһадг савд усн бәәх, угаһинь үзәд, кухнь тал ирәд, ямаран хот белдҗәхинь медәд, хот уудг гер сәвүрдсн-ахулсинь хәләһәд, көвүд-күүкдиг сертл нег эргәд һарад ирдг.

Сурһульчнр серәд, зарядк кеһәд, нүр-һаран уһаһад, зерглҗ зогсад тавшад, дууһан дуулад хот уудг гер тал йовхла, дежурн багшт эдниг даалһад, бийнь сурһуль (школ) тал күрч ирдг. Бас классмудар йовад, яһҗ ахулсинь хәләһәд, хар самбрмуд (доскс), церд, доск арчдг кенчр бәәх, угаһинь шинҗләд, бас нег эргәд һарч ирдг.

Көвүд-күүкд сурһульд (школд)ан ирәд, хоңх цокад, классмударн орҗ суусн цагла, һардач (директор) гертән ирәд, хот-хоолан уудг.

Түүнә хөөн завхоз залуг наар гилгҗ күүндв. Хот-хоолар ямаран бәәхинь соньмсв.

—Негл чанх махн үлдв. Цә бәәнә. Үсн, өдмг ахун (совхозин) көмргәс (складас) авдвидн, — гиҗ завхоз цәәлһв.

— Махинь альдас авдвт?

— Хүүвин ахун көмргәс (складас) чигн авнавидн, бәәсн цагтнь.

Талдан улсас чигн хулдҗ авгдна.

— Ода альдас мах авхар седҗәхмт?

— Нег күн үкрә мах авч ирх болла. Эвдр ирх зөвтә.

— Авч эс ирхлә яахмб?

— Авч ирх зөвтә. Ода рабкооп орнав. Тенд бас махн һарна.

— Бидн нег өдрә хотта бәәҗ чадш угавидн. Хәрнь түүгинь медтн. Күүкдт өдрин һурвн хот кеҗ өгх биший бидн.

Дәкәд һардач (директор) ширәһәс нег цаас татч һарһҗ авад келв:

— Эн юн дала улсин буулһавр (списк) болҗ одв?

— Манд өртә улс. Зәрмнь ор, наадкснь көнҗл, простынь авсн улс.

— Сурһулин (школын) эд-тавр авчкад яһад бәәһәд бәәдв? Цугтынь цуглулҗ автн.

— Зәрмнь өгхмн. Ик зунь өгшго. Эн буулһавритн авад би хойр дәкҗ йовад ирләв.

— Өгшго гисн? Күүнә юм авчкад өглго бәәдг йосн бәәдв?

— Авлав гисн һар цаасн манд уга. Гөрдхлә манд арһ уга.

Ода ирҗ көвүнә толһад ухан орҗ йовна, хуучн директор энүг меклчкәд йовҗ одсн болҗана. Хоосн буулһавр (списк) үлдәсн, һар цаасн уга болхла, тедн гөрдәд чигн бәәхмн.

— Тер улсин күүкд манд бас сурдг болхгов. Тиигхлә теднән эвлтн, эс болх хуучн көнҗл деерәс шууга бичә татад бәәтхә.

Завхоз зөвтә болад һарч одв.

Классмуд күртҗ өгл уга, сурһульд (школд) өрүн үдин хөөн хойр сурһдг. Һардачин цагнь үдин хөөн болдг. Сурһулян сурһад һартл асхн болҗ одна.

Асхнд классмудар сурһульчнр ирҗ, маңһдурк кичәлән кедг. Ик класс болһнд дөрвн ик шам өлгәтә. Тер бийнь парт деер әрә улң-улң гиҗ үзгднә. Энүг үзәд» һардач (директор) хуухан мааҗҗ зогсв.

Электрошам орулад орксн болхинь? Кино тәвдг бичкн көдлгүрлә (моторла) әдл юм сурһульд тәвҗ болшгов? Нег тиим көдлгүр (мотор) тәвсн болхла, кесг класс герлткҗ болхмн. Иим ухан көвүнә толһад орҗ, чееҗ зовав.

Асхнднь сурһульчнран орнднь орулад унтулҗ оркад, тегәд һардач гер талан хәрҗ ирдг. Эврән сурһдг күн маңһдурк кичәлдән белдх керг, дегтр умшх, конспект бичх. Иигәд сууһа суутл сөөннь өрәл давҗ оддг.

Өрүн эрт босх, тегәд нөөрсәд босч чадлго бәәвзгов гиһәд, көвүн хувцан тәәлл уга, орнаннь өмн нәрхн ут сандл тәвчкәд, терүн деер унтдг. Өрин дуусн муурсн күн дарунь унтҗ одна. Зуг нәәхләд, эргхәр седхлә ут сандлас (скамейкәс) унҗ одн алддг, тиигәд серхлә өр цәәҗ одсн, босх цаг ирсн. Босад, киитн усар нүр-һаран уһаҗ авад, көдлмшин өдрән дәкнәс эклдг.

Иигәд сө-өдрин кемҗә мартад, дамшад ирсн, зөвәр көдләд орксн цагла хүүвин ахун комсомольск үрин (ячейкин) сегләтр Үлмҗин Бадм дуудулҗ. Эрвң Бадмиг бас таньна. Ик Буурла әәмгт хамтрлңгин (колхозин) үкрч йовсн көвүн, сурһуль дасад, хөөннь Элстин ШКМ-д долан класс чиләһәд, хойр-һурвн җилд комсомолын көдлмшт дамшҗ йовхнь эн.

Хойр көвүн һар авч мендләд, ю-бисән күүндәд суув.

Бадм келҗәнә:

Мана ахлач Москваһас тәмрин (спортын) дала тонг-тохрмҗ (оборудовань) бичүләд авч ирҗ. Ода цеңглң (стадион) кетхә гих даалһвр нанд өгв. Би комсомольцнран хуранав, чи бас көвүд-күүкдән белд. Дарук амрдг сән өдрлә цеңглң кехмн.

Зөвтә болҗ күүндәд, хойр көвүн йовад, тиньгр һазр хәәҗ, олҗ авв. Гермүдин зүн ард, салан амнд теңкән уга тиньгр һазр үзгдв. Энүнд цеңглң (стадион) кех болад, көвүд тарлдв.

Амрдг сән өдрә өрүн Бадм ахта комсомольцнр күрз, биил ээмдсн күрәд ирцхәв. Ардаснь «Өндр улан туган» дуулсн сурһулин (школын) ах классин көвүд, күүкд дәәнәһәр ишкҗ, һазр догдлулҗ тавшад орад ирцхәв.

Комсомолын сегләтр заавр өгв. Баг-багар тасрад, даалһвр авад, көдлмшән эклцхәв. Түрүләд төгрг цеңглң (стадион) кеһәд, күн гүүдг хаалһ һарһцхав. Бахн булад, сетк татад футбол, волейбол нааддг орм бүрдәһәд оркцхав. Дәкәд турник, модн мөр нань кесг юм тәвәд, йоста гидг цеңглң (стадион) кеһәд авад оркцхав.

Эн цеңглң (стадион) әмтнд икәр таасгдв. Баһчуд асхн болһн энүнд ирҗ нааддг болцхав. Иим юм үзәд уга медәтнр, нааран хурҗ наад һәәхдмн.

Удл уга иим цеңглң тасгсар (фермсәр) бас кегдв. Тавдгч тасгин (фермин) футбол гидг наад нааддг улсин нерн һатлад бәәв. Бас нег амрдг сән өдр тасгин (фермин) команд ирҗ төв (центральн) цеңглңд (стадионд) марһа кев. Теднәс арһтаһинь шүүҗ авад, хүүвин ахун команд кеһәд, нутгин тәмрчин (спортивн) дөрлдәнд орад «Улан Малч» хүүвин ахун (совхозин) көвүд негдгч мөрәһинь авад күрч ирлә.

Хүүвин ахуд (совхозд) нег шин аца зөөдг машин ирҗ. Полуторка гидг нертә. Түүнә өмннь машинә залачин һурвн сара сурһуль сурад, шофер гих нер зүүһәд, хүүвин ахун көвүн Балдна Арлан хәрҗ ирлә. Ода маши авхар Дивн орад йовҗ одснь тер.

Дарунь машиһән көөһәд авад күрч ирв. Гилв-далв гисн шин машин. Шин маши үзәд уга кесгнь хурад, өврҗ хәләв. Машинәс күн бууһад һарч ирв. Хәлән гихлә — күчтә соньн. Ут булһар улан күлт өмсч, толһа деернь хар булһар картуз, хойр нүдндән ик хар козлдур (очки) зүүҗ. Дав зуур үүг нам күн таньҗ, чадад бәәв. Дәкәд эн залу коздлдуран буулһад оркв. «Ю, дәрк, Арлан бәәҗлм!» болҗ әмтн өврв.

Шин маши дахҗ шишлң шофер улсин өмсдг хувцн ирдг бәәҗ. Түүгән өмсч авад, Арлан караглҗ бәәхнь эн болв.

Хүүвин ахуд (совхозд) булһар хувцта һанцхн Арлан шофер болҗ һарчана. Невчкн әрк-чигә уухларн, Арлан караглад, келдг үгнь ним:

— Э, хәәмнь. Тадн хүүвин ахуд (совхозд) көдлдг улс рабочий — көдлмшч улсвидн гилднәт. Ямаран көдлмшч болҗахмт?

Үкр хәрүләд, саанат, тер рабочий болхий? Эн хүүвин ахудтн негхн йоста гидг рабочий күн бәәнә. Тернь — бив!

Өмнәснь хәрүцсн улст цәәлһдг:

— Рабочий гисн төмрлә залһлдата юмн. Хүүвин ахуд (совхозд) төмр кен бәрҗәнә? Би бәрҗәнәв, тиигхлә бийтн йоста гидг рабочий әңг (класс) болҗанав.

Тиигҗ Арлана караглхнь бас зөв. Тиим булһар хувцтань — һанцхн. Ацата маши гүүлгәд йовулдгас бас һанцхн.

Машинә йосар болхла, бас нег күн — нөкд бәәх зөвтәҗ. Тер учрар Босхмҗин Борлаг авч Арлан дасхв. Кезәчн хоюрн йовдг. Негдгч залачнь гүүлгдг, услх-тослх, уһах — хар көдлмшинь нөкд кедг. Дасад ирхләнь хая-хая Борлаг һанцхн бийәрнь маши йовулдг.

Эн машиһәр икнкнь тасгсар (фермсәр) йовҗ үс, тос, өрм цуглулдг. Нег дәкҗ, Борла тавдгч тасгт (фермд) машиһәрн гүүлгҗ ирҗ. Гермүд заагур йовулҗ йовад, яһҗ зогсахан мартад, машиһәрн өмнән бәәсн гер мөргүлҗ. Әмтн наад бәрәд инәцхәҗ. Көвүн бийән өгсмн уга.

— Понимаешь, это тормоза, — гиҗ хәрү өгч. Эврән гемтә биш болҗана. Тормоза гемтә болҗана. «Тормоза» — гисн юуһинь әмтн медҗ ядад бәәцхәҗ,...

Баахн һардач (директор) Эрвң өмнк кевтән, көдлмштән шунад, генәд-гесәд бәәнә. Болв көдлмш баһрҗ өгчәхш.

Ода асхн болһн көвүд, күүкдән авч одҗ цеңглңд (стадионд) наадулддг болсн. Суббот, воскресень болһнд нәр-наад кех, кино үзүлх бас кесг төр һарна. Өдриг өдр гилго, сөөг сө гилго көдлә бәәҗ, көвүн муурад, эцәд ирв.

Энүнә шин таньл хүүвин ахун көдлмшч зөвллин (комитетин) ахлач Анҗан Анҗа нег асхн сурһульд ирв. Анҗа Әәдрхнд хүүвин намин сурһуль (совпартшкол) гидг сурһуль чиләһәд ирсн, профсоюзин ахлачар ирҗ орад җил болҗ йовхнь эн болҗана. Маштг моһлцг хар залу, шулун-шудрмг, келтә-амта. Биилҗ чигн, дуулҗ чигн чадна. Шамдһа көлтә-һарта күн.

Ю-бис күүндәд сууҗ бәәһәд, көвүнә сумаһад цәәһәд бәәсн чирә үзәд, сана зовад Анҗа келв.

— Яһсн кевәр көдлмштән шунҗахмч. Эцәд, муурад ирҗч.

— Яһна гинәч, олна керг, бичкн күүкд, җаңһрнь дала, — гиҗ Эрвң хәрүцв.

— Кенд болвчн көдлмш бәәнәл энч. Зуг дадмг күн олна кергиг эврә керглә нәәрүлҗ кеҗ чадна. Олнаһинчн үрәхм биш, эврәһәнчн алдхмн биш. Би чамаг авч йовад невчк сергәнәв.

— Альдаран авч йовхмч?

— Эн субботла Дармин хотнд нәр болн гиҗәнә. Намаг дахад йовнч?

Көвүн уха туңһаҗана. Ирснәсн нааран иигән-тиигән һарад уга. Невчк сергсн гем уга болх гиҗ дотран санв.

— Йовнав.

— Нә, хәрнь көдлмшән ахулчк. Суббот асхн йовхмн. Зөв боллдад, төрән төгсәв.

Удан болсн уга суббот асхн ирв. Кех-күцәхән эртәс белдәд, маңһдурк төринь бас эвтнь орулад, Эрвң белн болв.

Хүүвин ахун конюшнь тал ирәд хойр мөрнд эмәл тохулҗ мордад, барун бийд бәәх Дармин хот хәләһәд көвүд һарад одцхав.

Захин герт ирҗ бууһад, мөрдән уйчкад, домбрин ә күңкнҗәсн герүр күрч ирцхәв. Нәр һал авчасн цаг болҗ һарв. Герәр дүүрң күүкд, баахн хар көвүд. Босад бииләд, дуулад бәәцхәнә. Шин ирсн көвүд үзәд, өндр цаһан күүкн келҗәнә:

— Хүүвин ахун көвүд күрәд ирв. Гиичнрт орм өгтн, би өгтн. Биилҗ, йовсн көвүн күүкн хойр эргҗ дуһрҗ йовад, гиич көвүдт би өгв. Хойр көвүн бийән эрҗ сурулҗахмн уга. Босч бииллдв. Туурһин зах хәләлдәд, тавшад эрлзәд бәәцхәв. Хойр һаран өөдән деләд, нисәд һарн гиҗәх хар шовуна дүрс һарлдад, далвагарн делҗ хольклдад, семрҗ өскә цоклдад, таарад бәәв.

Тиигәд биилҗ йовад, Анҗа генткн барун талан нуһрад, домбрин чикнд хадгдад, келҗ биилв:

Кеерәсчн талдан мөриг унхшв.

Кермнәснь талдан күүкиг авхшв...

Бийдән халад ирсн Эрвң дотран санҗана: би үүнәс юуһарн дутув? Тиигҗ санад, эргәд дуһрҗ йовад, Анҗаһас түрүләд, келтв тусн домбрин чикнд наадлв:

Шарла шилтә духигинь Шархин эм гиҗ, белглдг билә...

Баһчуд хүүвин ахуһин көвүдиг таасч бууляд-магтҗ, шаваш хайлдв:

Элә, кевтә эргәд од,

Элсн деегүр җивәд од,

Сүвәһәрн уйдад од,

Сүүдрәсн усхад од.

Бииллдәнә хөөн һаза һарад невчк көлсән хагсаҗ авад, Анҗа үүрән тохаһарн түлкв:

— Тиигән одый, — гиҗ өргәрн бас нег гер тал заав. Орад күрч ирцхәв. Гер дотр дөрвн күн көзр наадҗ сууна. Өөрнь, ширә деер, болсн хөөнә тарһн махн, шилтә әрк тәвәтә. Орҗ ирсн көвүдиг үзәд, маштг хар залу:

— А, Анҗа, суутн нааран, мах идтн, ундан хәрүлтн. Анҗа залусин өөр одҗ сууһад, хойр цөгцд әрк кеһәд, негинь бийдән авад, наадкинь Эрвңд өгв? Бийнь

әркән ууҗ авад, махта чимг авв. Эрвң өмннь хойр-нег амсхас биш, әрк ууҗ үзәд уга. «Ода яһдг болхмб? — гиҗ алмацҗаһад, — яһна эн, намаг идхм биш», — гиҗ ухалад, цөгциг сулдхад оркв. Дәкәд бас мах авч идв.

Уусн хот махмудар тарад, күн тәвгдсн болв. Зуг толһа невчк диинрәд ирв. Анҗа удан сууҗахш, көзр авад наадҗана.

— Анҗа, үүртән бас зә һарһҗ, өг. Наадхла — наадг. Энчн кенә көвүн билә? — гиҗ маштг хар келв.

— Мана сурһулин багш, Эрвң Менктиев гидг көвүн, — гиҗ Анҗа келв.

— Энчн мана Мөңктин көвүн болвзго? — гиҗ маштг хар соньмсв.

— Манҗихн әәмгә Мухлан Мөңкт гидг күүнә көвүмб, — болҗ Эрвң өмәрән дәвлдв.

— Көөрк, көөрк, әвртә залу болад бәәҗ, — гиҗ маштг хар келв.

Уусн ундн дотрас көвүг халав. Болв, хәләһәд шинҗләд, Маштг хариг эн таньв. Арвн, сурһульд маниг ордг цагт, мах хулддг билә. Гүүлгәч гиһәд энүг Сергеев нудрмчнрла хамднь йовулхар седсмн. Болв, Хоңһр, Баазр эдн татад авсмн. Өөрнь сууснь бас көзрч, аля күн. Эн хойр одачн кезәңк аалян хаяд угач гих ухан дотр орв.

Наадҗасн улсин негнь шүүгдәд босв. Орм һарв. Көзр далаһар наадҗ үзәд уга көвүн, генткн нег мөслсн бәәдләр, келв:

— Арвн аха, нанд бас көзр өгтн. Тиигәд экләд наадв. Зәрмдән амрад, әрк ууһад, мах идәд, наадк бишңкднь көзрән хәләһәд шухиһәд сууцхана. Гер илдкдг шумр чигн уга, хойр тал тәвсн өөкнә шумр әрә улң-улң гиҗ көзр үзүлнә.

Иигәд сууһа суутл өр цәәһәд ирв. Эрвң босад:

— Болҗ. Көдлмштән одх кергтә.

— Эндр амрдг сән өдрлм, — гиҗ залус бәрхәр седв.

— Нанд амрдг өдр уга. Анҗа хәрнч, эс гихлә үлднч?

— Би бас хәрнәв, — болад Анҗа бас босв. Залус ода медә бәәцхәнә, көвүд шүүгдвртә болҗана. Шүүвртә болсн болхнь эдн тәвхн уга билә.

Конюшньд күрч йовад, Анҗа сурҗана:

— Нәр ямаран болв. Дәкҗ йовнч?

— Нәр сән. Зуг әрк-көзрнь эвго биший.

— Дала юм шүүгдсн уга болхч. Одаксинчн хавтх дүүрң мөңгн, шүүһәд чигн авч болхмн. Эн болад, мөрдән авч ирәд өгчкәд, хәрҗ ирцхәв.

Эрвңд кевтлдән уга, дәкнәс җоралҗ авад һарв. Зуг ик ора көдлмш зәәнрәд, амрх цаг ирв.

Минь эн өдрәс эклв. Аля авъяс түргн дасврта юмн. Нег эклсн хөөн дәкн-дәкн толһад орад, сангдад, дасад ирхләрн улм улмтад ирдг. Эрвң бас тиим болҗана.

Әрк ууһад оркхла, дотр бий талваһад, күн амрад юнчн юмн керг уга болҗ медгднә. Көзрнь бас тиим гем. Көзр һарад, цокад бүкл банк авад ирхлә, күүнә седкл күчтә гидгәр байрлна.

Анҗата хоюрн эдн бембә нарн өдр (суббот воскресень) үлдәл уга хотдудар йовҗ шаляг цокдг болв. Көзрт улмтад, әркд орад ирв. Сурһульд эс тәвсиг санад, дәкҗ йовдг арһ хуурсн әдләр Эрвң икәр урудҗ өөлдг болв. Зөвәр давад уучкхларн энүнә келдг үг:

— Яһвчн дундын сурһультав. Альдаран киисвчн өлсч үкхн угав. Селәнә хүүвин (сельсоветин) бичәч (пииср), хамтрлңгин (колхозин) тооч кезәчн болҗ чадхв.

Аляд даагдхларн, көдлдг цол далаһар эс учрв. Өмннь эврән кедг көдлмшән ода багшнрт даалһчкад, уга болад йовҗ одад бәәв.

Нег дәкҗ Эрвң Элстүр багшнрин җалв авхар ирв. һурвн сара җалв авх. Дәкәд Хүүвин засгин шин тогтаврар багш улсин җалв хойр дәкҗ гилтә немсн бәәнә.

Элстин шаңһа мөнгнә саңгас (госбанкас) дала мөңг авад һарч йовхла, ардас дахлдҗ ирәд, мөнгнә саңд (банкд) көдлдг нәрхн хар көвүн келҗәнә.

— Нәр-наад хәәхлә, асхндан ардк салад бәәсн гермүд тал ир.

Көвүн хәрү эргәд йовҗ одв. Ардк салад бәәсн һурвн гер көвүн меднә. Тенд кезәчн хальмг нәр болна. Нег дәкҗ, орсн, Даван Һәрә гидг шүлгч зөвәр сән тавта, домбран цокад, дууһан дуулҗ суусинь үзлә.

Чирҗ, ишкдг

шар кер мөрнь,

Чилчрә хаалһад

Ягшад хатрад бәәв.

Чикл гинә, чилгр

Даван һәәдсн Һәрә гинә

Чикәр бәәхм гиһәд

Келәд-кевшәд бәәнә.

Тер асхн көвүн салан гермүд эргәд орҗ ирв. Нег герт баһчуд нәр кеҗәнә. Домбр цокна, бииллдҗәнә.

Дала һәәхдг юмн уга. Наадк герт орҗ ирхлә, тавн-зурһан көвүд хуурсн мах идәд, әрк уулдҗаҗ.

Эрвңгиг орҗ ирхлә, өдрәк нәрхн хар көвүн зәәнрәд, орм һарһҗ өгәд, көвүг суулһв. Әрк кеҗ өгчәнә. Түүгинь уучкад, Эрвң мах идҗәнә. Шөл уулдад, тәмк татч амрч бәәһәд, нәрхн хар келҗәнә:

— Көвүд, невчк зооган һарһий?

— Наадх улс бәәнү? —гиҗ бас негнь сурв.

— Көзр альд бәәнә, нааран өглч! — гиҗ келәд, көвүн көзр авад семрв. — Наадх улс нааран өөрдтн.

Эрвң эврә мөңг салһад дүрчксн. Зурһан зу һар арслң. Багшнрин җалв талдан хавтхд. Зөвәр алмацҗ бәәтлнь нәрхн хар өмн бийднь көзр хаяд оркв. Авад хәләхлә — бүүмнә туз. «Сән йорта юмн» гиҗ санад көвүн нааднд орв.

Сөөннь өрәл күртл Эрвңгин көзр һарад бәәв. Цокҗ унхш, банк тәвҗ күүнд өгхш. Өмн бийднь зөвәр ик мөңгн цуглрад бәәв.

Хая-хая әркән уулдад, махан, цәәһән уулдад, көзрән хәләлдҗ шухилдв. Өрин өмн Эрвңгин көзр һардган уурад ирв. Цокадл оркна, унадл одна. Банкан тәвәд оркна, әмтн цокад, тараһад авад йовҗ одна. Өмнк мөңгн баһрад, зүн хавтх уудлдг болад ирв. Дәкәд нег шүүрхлә, зүн хавтхд бәәсн эврә мөңгн чилснь медгдв.

Ода яһдв? Дала мөңг шүүгдчкәд босч болшго. Барун хавтх уудлв. Одал цокад шүүгдсән хәрүләд авчкхар седнә. Көзр шатҗ одад, хәрү хавтх уудлулна...

Дүңнәд ухалсн көвүнд багшнрин мөңгн өрәлдәд одсн болҗ кирцлгдв. Өр цәәһәд, көвүд көзрән дер деер хаяд бослдв.

— Наадхм билә, — гиҗ Эрвң ээрв. — Дәкәд невчк наадцхай.

— Уга, өр цәәҗ одв. Көдлмштән одх кергтә. Асхндан, асхндан, — гилдәд, шүүвртә көвүд бослдад йовҗ одцхав.

Эрвң мөңгән тоолҗ оркад, менрҗ зогсв. Багшнрин җалвин ик зунь уга болҗ һарв. Яһла халг, яһдв?

Иигәд хәрҗ ирхлә, тиим ик мөңг альдас авч өгхв? Алькарнь тоолвчн — казамдт тусх болҗ һарчана. Дәрк, түүнә му нернь?

Көвүн иигәд өдрин дуусн идх хот чигн, суух һазр чигн олҗ чадад, муулян эдләд, асхн күртл әрә гиҗ торв. «Ода йилһәс уга, — гиҗ эн дотран тоолв. — Эс гихлә, хөвтә болхла, хәрүлҗ авх, эс гиҗ цугтынь шүүгдәд хуурх. Түүнә хөөннь эврән казамдт сән дурар орҗ өгх».

Асхн бүрүл дахад көвүн сөөнәк герт орҗ ирв. Көвүд хурҗацхана. Шүүвртә көвүд ирлго бәәвзго гиҗ көвүн әәҗәлә.

Хурлдад, әркән ууһад, махан идәд, көвүд төгәлҗ сууһад көзрән эклв. Эрвңгин көзр һарчахш. Цокадл оркна, унад одна, Барун хавтхд баһрад йовна. «Йилһәс уга», — гиҗ санад, болс-бүтсәрнь цокдг болв.

Сөөннь өрәл давад ирхлә, көвүнә көзр гүүдг болад, өмн бийднь зөвәр мөңгн хоршгдад ирв. Көвүн дотран тоолад, барун хавтхин мөңгиг хәрү дүрәд, күцәһәд ирв.

Одачн зөвәр мөңгн бәәнә. Эврәлә әдл дүңгә. Дотран көвүн санҗана: «яһдг-кегдг болвчн үүгәрнь нааднав, барун хавтхур дәкҗ хәләхшв».

Өр цәәһәд ирхлә өмн бийднь бас зөвәр мөңгн кевтхнь үзгдв. Наадан чиләһәд әмтн бослдв. Дор ормдан мөңгән тоолад, эврә җалван хавтхлҗ авад, деернь нег

зун арслң шүүвртә болҗ тусв.

Көвүн үкс махлаһан шүүрч авад, гертәс һарч гүүһәд, тер кевтән зогсл уга хатрад, Элстәс өмәрән һардг хаалһ темцв. Дигтә түүнә хөвнь болад, Арлан җолач (шофер) ардас күцәд ирв. Үкс машин деер һарч сууһад, хойр хавтхан бәрҗ үзәд, көвүн андһар тәвв. «Дәкҗ көзр һартан авдг болхнь, һаринм арвн хурһн әгрәд унтха».

Көзрән тиигәд ахрсн болвчн, әркин ард зөвәр орад бәәв. Әрк көдлмш хойр ниилҗ, өгш уга болад, көдлмшин төр хоцрад, заг һарад ирв.

Ноха нег бүдрхләрн, дола бүдрнә гидг. Терүн деер кесг багшнр гемтә, шалтгта болҗ, һарчана. Үлдсн багшнрнь өрүн-асхн уга көдлнә. Үд күртл классмуд сурһна, үдин хөөн деед класст сурчах улст предметн ном сурһцхана. Иигәд күн болһн хойр көдлмш дааҗ бәәв.

Зун хөрн сурһульчнрт негхн вожат. Түүнә чидл цугтаднь күрч бәәхш. Багшнр үдин хөөн көдлмшт бәәх цагт, өрүн сурсн көвүд, күүкд хәләвр уга, дурндан бәәцхәв. Альвлад, эс болх аля йовдл һарһцхав.

Зәрм көвүд лавкин (магазинә) хулдачин мөңг хулхалҗ. Лавкчин мөңг дүрдг яршгин дорань зә бәәҗ. Түүгәрнь суңһуг орулад, көвүд мөңг татад авад бәәҗ.

Эн төр илдкдәд, лавкч һаньдлҗ аздлв. Одахн зөвәр мөңгн дутсн, терүгинь элгн-саднасн авад орулад өгчксн күн. Ода тегәд тер һаруһан көвүдт даалһх саната бәәхнь эн. Зөвлл (комиссь) дуудулад, акт кеһәд, көвүдиг зарһд өгчәнә.

Эн зәңг соңсад, сурһулин (школын) һардач (директор) лавкч тал ирҗ күүндв. Лавкч күүнә үг соңсч өгл уга, һаньдглад бәәв.

— Дала юм авсн болх билә тедн, хойр-негн арслң авсн болх, — гиҗ Эрвң хөрхәр седв.

— Хойр-нег арслң? — гиҗ лавкч шилвкв. — Хойр миңһн арслң одахн орулҗ өгв. Медҗәнт, хойр миңһн.

Тер цугтан тана сурһульчнрин һар, хәрнь би зарһд өгчәнәв. Тана чигн толһа илхн уга. Му авъяс әмтнд сурһсн танд чигн гем күрх.

Эн күүнлә күүндҗ керг күцшгог медәд, багш хәрү эргәд һарв. Бийдән бас уурла йовна. Шаляг цока йовҗ, көдлмшән буулна гидг эн. Кесн гем эзән темцдг.

Асхнь сурһулин (школын) һардач (директор) бодлһин әңгин (политотделин) ахлач Попковд ирҗ цугтынь цәәлһв. Кедү багш гемтәһинь, күн болһн өдрин дуусн көдлҗәхинь чиңнәд соңсч оркад, ахлач келв:

— Сән биш. Би комсомолын сегләтрт келсв. Дав зуур, багшнр, эдгәд иртл, хойр комсомолец — вожат олҗ өгх. Тиигәд яһвчн торч үзтн.

Көвүнд «серд» гиһәд ухан орсн болад бәәв. Эн ахлачла күүндснә хөөн, акад юмн, күүнә седкл тогтнад, кех-күцәх тоот тодрхҗ үзгднә.

Булһнд улусный комсомолын зөвллин (комитетин) баһ хурл (конференц) болв. Түүнә хүүвин ахуһас (совхозас) Бадм ахта нәәмн күн төләлгч (делегат) болҗ одв. Тедн дотр саальч Цаһан бас йовв. Эрвң бас төләлгч шиидгдлә. Зуг көдлмш дала болад йовҗ чадсн уга.

Хүүвин ахун комсомольцнр хургтан орлцад, сүүләрн нәр-наадна дөрлдән болснд төләлгч болҗ одсн Хоҗан Цаһананнь туск ду дуулад, негдгч мөрәһинь авад күрч ирцхәв.

Делегат болҗ одсн, Цаһан,

Диилврән келҗ делсдг, Цаһан..

Асхнь Эрвң, комсомолын сегләтр Үлмҗин Бадмин өрәд орҗ ирв. Баһ хурл (конференц) яһҗ болсиг сегләтр цәәлһв.

— Чини шүлгүдиг Цаһан умшв, — гиҗ эн келв. — Әмтн икәр таасв. Мана көвүд-күүкд «Хоҗан Цаһан» — гидг ду дуулад орксн, әмтн ниргәд бәәв.

Сегләтр ширәннь татдгас (яршгас) нег дегтр авад, келв:

— Эн дегтр баһ хурл (конференц) деер ик гидгәр әмтн буульв. Комсомолец күн цугтан умштха гих даалһвр һарв. Би һурвн дегтр хулдҗ авв. Негинь чамд белглҗәнәв, чи умшад хәләлч.

Эрвң дегтриг авад хәләв: Николай Островский «Как закалялась сталь», — гиҗ умшв.

Тер асхнан Эрвң көдлмшән ахулҗ дуусад, шаминнь һол ясч авад, дегтр делгәд, экләд умшв. Умшадл бәәнә, умшад. Көвүнә нүднә өмн Корчагин Павел үзгдәд һарад ирв. Күн болх баһасн гишң, бичкн бийнь хүвсхлтн (революционер) ахдан дөң болад, түүнә седкл хаңһана. Хулһн сарин (Октябрин) хүвсхл (революц) болхла, түүнә халдана һалын зальд өсәд-босад, алдр зөргтә улан цергч болҗ, хөөннь хүвсхлин (революцин) гүргәнд хамхрсн-шатсн эдл-аху босхлһнд орлцад, киитн дегәд догшн болад, түүнд цокгдад, хурт норад, дотр бийдән гем-шалтг авна.

Иигәд умша бәәтл, негл негхн әмсхл давсн болҗ медгднә, өр цәәҗ одна. Босх цаг, көвүдән одҗ хәләх.

Арһ уга, дегтрән дер дор дарҗ, оркад, киитн усар нүр-һаран уһаһад, хувцан өмсәд һарч одна.

Өдрин дуусн, өдрин дуусн баахн комсомолец Корчагин Павлын бәәдл, зүсн-зүркн, түүнә баһ цага дурн, эврә бийән, җирһлән әрвлл уга улана йосна төлә дәәлдлһн толһад дуулад, деврәд, көвүнд ик байр урһав.

Үкс көдлмшән ахулад асхн патьртан ирн, дегтрлә хәрү зуурлдв. Павлын хату-мөтү цагт үзсн зовлң амрар һарч өгч бәәхмн уга. Теңгрин гем көвүнә цогц эзләд, нүднәннь харан баһрад, кесг меслһ (операц) келһәд, хоюрн сохрад, һар-көлнь тәкрәд, бийән көндәҗ чадл уга бад кевтх күн болҗ умшгдҗана. Эрвңгин санан энүнд икәр зовв. Олндан, орн-нутгтан тедү ик тусан күргчкәд, бийнь бад кевтх, көк теңгр үздгән уурч бәәхнь эн. Энүнд һундад, көвүнә хойр хар нүднәс нульмсн цалд-цалд гиҗ заядар һазрт дусв.

— Көөрк, көөрк, ода эн яһҗ җирһх күмб? — гиҗ Эрвң дотран санв.

— Кенд зовҗахмч? Нанд сана төрҗәнч? — болад, аңхун сө эвдәд, көвүнә өмнәс күн хәрү өгсн болв.

— Намаг гемтәд, арһ тасрв гиҗ тоолҗант? — гиҗ тер дун дәкн соңсгдв. — Тертн хаҗһр. Бийтн одачн дәәч кевтән бәәһәв. Чидлм одачн хәрәд уга. Комсомолец, коммунист күн тиим түргәр бийән өгдм биш.

Эн келсн үг соңсад, чиңнәд, өмнк дегтрән көвүн хәрү умшв. Баахн дәәч Корчагин Павлын келсн чик болҗ һарв. Сохр гинү? Төр уга. Мөч тәкрв гинү? Төр бас уга.

Көндрҗ чадхш гинү? Дала төр биш. Чееҗ дотрк зүркн одачн баһ кевәр цокалм? Цусн одачн махмудар гүүһәлм! Тиигхлә ямаран зовлңв?

Бад тәкрсн дәәч өмн кевтән, эрүл үүрмүдәсн дутл уга, хүвсхлин көдлмшән кеһә. Кевтх бийнь кесг дегтр умшад, күчтә дегтр экләд бичв. Терүнднь пионер,

комсомол улс икәр дөң болв. Эдн дегтринь умшҗ өгәд, келәд бәәсн тууҗинь бичҗ авад, цааснд буулһв.

Тернь баһ. Баһчуд, комсомольцнр хураҗ авад эднд әәлтхвр (лекц) умшдг. Әмтн баһ гиҗ санад, тер әәлтхврән радиоһар умшдг.

Арһ тасрад кевтнә гиҗ әмтнә санҗасн большевик, коммунист, дәәч өмнк кевтән олна зергләнд орҗ, теднәс үлдҗ өглго ниигмин җурмин тосхлтд орлцҗана.

Түүг эс итксн күн эн дегтр умшг, — «Болд яһҗ хатагдснь». Большевик, болд баһчуд хүвсхлин һалын зальд яһҗ хатагдснь эн дегтрт бичгднә. Терүг бичсн Николай Островский одачн зәрм эрүл-дорул улсас зөвәр деерәр көдлҗәнә.

Дегтрин сүл халх хааһад, зөвәр тедүкн бәәсн ширә деер тәвҗ оркад, көвүн өрә дотраһур йовдңнв. Күн гидг күн! Дәәч комсомолец, коммунист! Йоста күн. Хүвсхлин һалд хатурсн, өссн, боссн.

Бийиннь бәәдл-җирһл көвүнә өмн илдәд һарад: «Кенә кен гидг күмбч чи? — болҗ чееҗдән гүвдлдв. — Сурһульд эс тәвҗ. Көгшн — земвч? Нег җиләр җирһл чилҗ одн гиҗәнү? Аля кеһәд, елдң цокад? Һар-көл бәәнү? Бәәнә. Хойр нүдн эрүл-дорул? Эрүл. Тегәд чамд юунчн дуту болад, иигәд кесг эс болх йовдлд авлгдҗ йовх күмбч?»

Көвүнә нүднд Николай Островский үзгдәд һарад ирв. Кевтн кевтҗ әмтнд илдкл умшҗ бәәнә. Кевтн кевтҗ дегтрән бичҗ бәәнә. «Залу гидг залу. Үлгүр үүнәс ав! — гиҗ көвүн бийән гемшв, — үзҗәнч, йоста дәәч, комсомолец күн яһҗ бәәдгинь!»

Тер сөөһән көвүн бас кесгтән унтсн уга. Эврә чееҗән гүвдәд, ааль-хоолян хайҗ, йоста, комсомолын хаалһд орх болҗ эн бийдән амн үгән өгв. Өрин өмнхн сандл деер сун-сууҗ, духуцад унтад одв.

Николай Островскин дегтриг Эрвң багшнр болһнд умшулад, ах класст бәәсн сурһульчнрт ахр утхинь цәәлһҗ өгв. Хүүвин ахун баһчуд цугтан «Павел Корчагин — дәәч» гиҗ, амллдв. Түүнәс үлгүр авхар кесг зүркн хәәвән цокв.

Иигән-тиигән һардган уурад, көдлмштән өмнк кевтән шунҗасн цагла нутгас нег көвүн ирв. Энүг Эрвң таньдг, кесг клубт одҗ бииллдҗ йовсн көвүн. Эн нутга зарһин мөшкәч. Эн-тер болад күүндҗ оркад, хүүвин ахуд (совхозд) көдлдг милицин өрәд одҗ сууһад, милицәр әмт дуудулҗ сурлһа авчана. Түрүләд көвүд-күүкд, багшнр, сүүләрнь сурһулин (школын) һардачиг наар гилһҗ.

Тиигн гихнь, кезәнә чиләд хуурсн гиҗәсн төр одачн әмд бәәҗ. Лавкч ард-ардаснь цаас йовулад, көвүдәс, сурһуляс (школас) ата-марһаһан авч, дутсн дала мөңгән эднд даалһхар күчлҗ, йовснь эн болҗ һарчана.

Мөшкәч сурад бәәнә, Эрвң хәрү өгәд сууна. Тиигҗ бәәһәд, сурһулин һардач сурҗана:

— Басң, эн төриг чилҗ одсн гиҗ, санҗалав. Ода яахар дәкнәс хәрү сергәҗ, йовхмт?

— Эн төрчн чилшго. Зөвәр җаңһрта болҗ йовна. Лавкчин келсн үнн болҗ һархла, чи кедү авхан медҗәнч?

— Кедү?

— һурвн җил авхмч. Һурвн җил казамд!

— Тиим дала йовдл бидн һарһсний?

— һарһсн болҗанат. Лавкас көвүд мөңг хулхалснь үнний? Үнн. Лавкас мөңгн дутснь үнний? Үнн, тиигхлә тер мөңгн яһв? Тана көвүд тараһад авч одсн болҗана.

Теднә тиим эндү һарһсна учрнь юмб? Сурһулин багшнрин, тер дотр һардачин көдлмш татун уршг. Аш сүүлднь эн ацан чини толһа деер, Эрвң, ирҗ ачгдн гиҗ йовна.

Мөшкәчин келсн уханас һарч өгл уга, өдрин дуусн толһад җиңнәд, һардачт көдлмш келһл уга, ик саалтг болҗ һарчана.

Асхн ора бодлһин әңгин (политотделин) ахлач Попков Мөңктин Эрвңгиг дуудулҗ. Хорад орҗ, ирәд, мендләд, көвүн үүднә өөр зогсв.

— Өмәрән һарад су, һардач, — гиҗ Владимир Сергеевич сандл заав.

Көвүн сандл тал одад, цемцәҗ суув.

— Көдлмш юн болҗана?

Һардач цәәлһҗ өгв. Түрүн өрәл җилә сурһулин то-дигнь му биш. Цугтан гишң көвүд шүүврән өгәд һарцхав. Ард үлдҗ, йовх цөн улст багшнр дөң болҗ, номинь зааҗ өгчәх.

— Багшнртн цугтан ирвү?

— Уга, одачн хойр күн декретн сулдхврт.

— Көдлмштән одачн даңдавт?

— Уга. Ода гем уга. Көдлмш гөңгрв. Багшнр ода сурһульчнр дунд сурһмҗин ик көдлмш кеҗәнә.

Тиигәд кесгтән таарад, күүндәд сууцхав.

— Эн мөшкәч юн болад таднла оралдҗ бәәхмб?

— Көвүд мөңг хулхалсна учрар.

— А, нам гиһич.

— Мөшкәч нанд һурвн җил белдҗ бәәнә.

— Һурвн җил?

— Һурвн җил.

— Лавкч эврән хулхач. Тернь илдкдҗ, йовна.

— Түүнднь манд орлцдг арһ уга.

— Гем уга, тогтнад көдл. Тана буру бас бәәнә.

— Бәәнә, үр Попков. Көдлмш ик болад, сурһмҗин көдлмш алдрҗ одсмн.

Ханлт өргәд, көвүн босад, хәрҗ ирв. Бас ухан төвкнәд, кех-күцәхән тоолад, көвүн көдлмштән урмдв.

Маңһдур асхн үдлә мөшкәч Басң көвүн сурһульд (школд) ирв.

— Хәрҗәнәв, — гиҗ, эн келв.

— Иим түргәр? Кергән күцәчквч? — гиҗ Эрвң соньмсв.

— Керг күцҗ бәәхш.

— Юн болв?

Басң цәәлһҗ өгв. Өдрә бодлһин әңгин (политотделин) ахлач Владимир Сергеевич Попков көвүг дуудулҗ авад, кеҗәх көдлмшинь соңсад, келҗ:

— Нә, көвүн, чи хәр. Эн төрчн тана һара биш. Бидн эврән хәләһәд, закрад авч чадхвидн.

— Тиигәд, көөһәд гишң хәрүлҗәнә, — гиҗ мөшкәч келв.

Әмн-төртнь орлцсн бодлһин әңгин (политотделин) ахлачд ханад» эврә көдлмшәрн бийән үзүлхәр Эрвң зүткв. Аля-елдңгән хайхла, цаг-цагларн ирәд, көдлмш эвтән орад бәәв.

Хавр болв. Кецин усн һууһан темцв. Эңдән шавшад ноһан урһв. «Улан малч» хүүвин ахун сурһульчнр шүүврән өгәд, цугтан дарук класст орад, зуна амрлһнд һарцхав.

Сурһулин һардач Мөңктин Эрвң Булһнд ирәд, УОНО-д җилә тооцаһан өгәд, цеврдҗ авад, дәкнәс өмнк төр көндәв. Улусин зөвлл (уком) комсомолын зөвшәл дәкнәс кергтә болҗана.

Йисн сегләтрт ирәд, Эрвң зөвән келв. Сурһуль сурх ухан энүнә толһаһас кезәчн хөөһл уга бәәв. Көвүнә келсиг соңсч оркад, комсомолын сегләтр инәһәд, хәрү өгв:

— Ода манд чамаг бәрдг арһ уга. Һурвн җил көдлчквч. Улусин зөвлл чамаг сурһульд тәвҗәнә. Даруһас товчан (бюро) болх, түүнд төр тәвәд таслҗ оркхмн.

Эрвң байрта босад, һаринь атхв. Сул! Сурһульд йовх! Сансн ухан күцнә гидг эн!