Җирн нәәмдгч бөлг

Сара амрлһ авад Эрвң хәрҗ ирв. Эрвң ода хөр һарч йовх наста, ут көлтә, нәрхн күзүтә, мергр хар көвүн.

Экнь үзҗ оркад, көвүһән күзүдәд, келв:

— Эцәд бәәҗ көвүм. Хотынь ясх кергтә.

Мөңкт экләнь әдл теврҗ-үмсч бәәхмн уга. Тендәс этүдәр шинҗләд сууна. «Өсәд бәәҗ, — гиҗ эн темдглв. — Ода бөдүн залу. Өргн хар күмсгтә, хурц хойр нүдтә, урл-халхарн экән дураҗ, маңна нүдәрн — эцкән».

— Энд үүрмүдчн дала бәәнә. Теднән хурахмч? — болҗ эцкнь сурв.

— Та юн гинәт?

— Кесгәс нааран үзәд уга, баһ цага үүрмүд. Би аяртан хө авч ирнәв. Асхндан нәр кетн. Эндр эргәд тедндән келчк.

Эн болад залу улс үгдән багтв. Асхн күртл эргәд көвүд-күүкдт Эрвң зәңг өгв.

Асхнднь Мөңктин гер дүүрәд әмтн хурв. Көвүн ирсн зәңг соңссн зәрмнь дуудлдан угаһар чигн күрч ирцхәҗ. Герин хаша дотр һарһад ширә, ут сандлмуд (скамейкс) көвүд тәвлдв. Күүкд домбриннь чик эргүлҗ, көгинь орулв.

Көвүд тавшад-бииләд бәәцхәв. Мөңкт тедүкн сууһад әмт шинҗлв. Хамтрлңгин (колхозин) ах эрдмтнр (специалистнр) агроном Маңһд, ветврач Бамба, зоотехник Очр, үкрч Тевкән Анҗа, лавкч Цевән Бәәвә. Эдн таньдг нәәҗ-нәәхн улс.

Далаһар таньгддго баахн көвүд-күүкд бас эрвлзәд бәәцхәнә. Эднә ик зунь оютн — сурһуль сурч йовх улс болҗ һарчана. Баазра Цаһан күүкн ода болвсрсн чирәтә, хойр ик хар нүдтә бод гисн күүкн болҗ. Багшин сурһулин оютн. Цаһана өөр чикнднь шимлдсн Яшкин Наташа сууна — бас оютн, теднәс тедүкн Җал багшин көвүн — Мергн бәәрлҗ. Эдниг Мөңкт бас таньна.

Эднәр дүңцүлхлә Хоңһра Баатр йоста залу күүнә авцта.

Наснь бичкн болвчн кесг зовлң үзсн көвүн төвкнүн хәләцтә, тогтун бәрцтә. Дәкәд чигн кесг таньгдшго болҗ одсн көвүд-күүкд бас ирснь үзгдв.

Зуух деер хойр ик хәәснд махн буслв, Көвүд-күүкд бииләд, дуулад, нәәрән эклҗ ниргв.

Мөңкт нәәрт медәтнриг бас дуудла. Дарунь Баазр Тарһатаһан, Манҗ Алтатаһан ирҗ тедүкн сууҗ, баһчуд хәләҗ байрлцхав. Күүкд өсәд-босад ирцхәҗ. Эрвң ода нутгин ик ямд бәәх бүкл залу гиҗ келх кергтә.

Мергн, Наташа — эдн бөдүн улс. Цаһана бийнь эднә хормаһас татлдҗ йовна. Иим ухан эднд орад, хаша дүүрәд суусн әәмгин баһчуд үзәд, медәтә улсин седкл талвав.

«Минь эднә төлә, иим җирһлин төлә бидн мах-цусан асхад йовсн болҗанавидн», — гиҗ Баазр дотран санв.

Хоңһра Баатриг үзҗ оркад Баазр санв: «Эцкиннь авцта, төвшүн көвүн болх бәәдлтә. Эцкнь, Хоңһр бәәсн болхинь яһҗ байрлх билә! Хоңһр, Хоңһр — хөвчнь ода эн баһчудт. Чини өргәд авсн тугиг эдн күчтә һарарн улм өөдән өргҗ, социализм-коммунизмд күргх», — гиҗ медәтә коммунист уйдҗ суув.

Хот болад, көвүд мах ишкәд, бел кеһәд әмтнә өмн тәвлдв. Дүүцә өөрк берәчүдт докъя өгв. Берәд, күүкд босад, ааһд цә кеһәд медәтнрт бәрүләд, наадк улст бас күргв.

Ааһта цә авад, Баазр келв:

— Нә, залус. «Күн ахта, девл захта», — гиҗ кезәнә көгшдүдин келдг үг. Тер учрар медәтә күн болад, би тана нәр йөрәхәр седҗәнәв. — Цацл цацҗ оркад, Баазр үгән утдхв. — Эндр өдр манд цугтадм бидн, тер дотр медәтнрт, ик байр учрсн бәәнә. Кесгәс нааран гертән ирәд уга, сурһулин багш нер зүүсн, ода нутгт ик ямд бәәх мана Мөңктин көвүн — Эрвң амрлһнд ирсн бәәнә. Учр тиим болсар эндр болҗах нәр.

Нааран, тана нәәрт ирҗ йовад, би Эрвңгиг үзхәр, мендинь медхәр йовлав. Эн герт орҗ ирәд, негл хаврин сард цецгәһәр кевс болҗ, сәәхрсн теегән үзсн болв. Энд эндр ирсн баһчуд, һалвр зандн болҗ, көгшн чееҗим байрлулв.

Таниг иигҗ нег һазр хурсиг кесгәс нааран үзәд уга биләв. Бичкндтн детсадт үздг биләв, түүнә хөөн сурһульд (школд) — улан бүчтнр (пионермүд) болвт, минь иигҗ. хурсн әәмгин гиҗгтә күүкд, бурһсн болҗ уйдсн баахн көвүд кесгәс нааран үзәд уга биләв.

Ода тадн цугтан сурһульта-эрдмтәт, кесгнь эрдмтнр (специалистнр), наадкснь оютн, сурһулян сурчах. Мана цагт иим биш билә. Бидн Җал багшин сурһульд (школд) орад әрә гиҗ умшдг, бичдг даславидн. Болвчн, баһчуд, эн сәәхн җирһл амрар ирсмн биш. Эн йосна, җирһлин төлә кесг цусн асхрсн юмн. Мана Хүүвин түрүн ахлач Манҗин Хоңһр хортна сумнла харһла. Мана күндтә багш Мукан Җал мөчән дәәнд өглә. Яшк Иванов, мана өвр суух Манҗ ахта улсин махмуд дәәснә сумна кесг сөрвтә.

Хәрнь, күүкд минь! Эн улсин нердүд кезәчн чееҗдән хадһлҗ, мартл уга, теднәс үлгүр автн гиҗ танд келхәр бәәнәв.

Нә, тернь — тер. Байрлсн керә бәәгнә гидг йовдл һарһҗ бәәнәв. Ода, эндр, энд-тенд көдлҗ йовх, сурһуль сурч йовх баһчуд, танд келх үгм: кезәчн ни-негн болҗ, нег-негән дөңнҗ, әрүн цаһан седкләр олна төрт орлцҗ, кеҗ-күцәхдән шунҗ, келн олнд болҗ, эрүл-дорул, ик эрдм-сурһуль дасч, аав-ээҗнриннь нер дуудулх болтн!

— Йөрәл бүттхә! — гилдәд идәһән амслдв.

Дарунь махан идәд, шөл уулдад зөвәр болад одв. Медәтнр хәрлдәд һарцхав, баһчуд нәәрән эклв.

Өр цәәтл гишң еңсг домбрин айс өргн теегәр җиңнв.

Дола хонад, үүрмүдләрн мендләд, Халун Уснд күрч амрх санаһар Эрвң йовдсн тергнд сууһад Арзһр балһснд ирв. Түүнәсн буудя зөөҗ йовсн машинд сууһад, Харбаһулд күрв. Цааранднь төмр хаалһ. Вокзалд ирхлә һал тергн (поезд) асхндан йовх болҗана. Һал тергәр йовх билет хулдҗ авад, амрдг өрә бәәсн, түүг олҗ авад, хувцан тәәләд, кевтәд амрв.

Һал тергн (поезд) йовхин өмнхн амрдг өрәһәс һарч ирәд, әмтн суусн ут сандл үзәд, сул орм бәәснд одҗ суув. Өөрнь баахн күүкн сууна. Эн-тер болад күүндә бәәҗ хойр баһ күн таарад бәәв. Көвүн күүкиг шинҗлҗ хәләв. Тоһстна күзүтә, хо цаһан чирәтә, мелмлзсн хойр ик хар нүдтә.

Эн күүкнә сәәхн бәәдл үзәд, көвүнә дотр нег юмн «кирд» гисн болв, зүркн заядар хәәвән цокад бәәв.

«Иим сәәхн күүкн һазр деер уга» — гиҗ эн дотран санв. Удл уга һал тергнд (поездт) суух цаг болв. Көвүн эврән күүкнә хойр чемода һартан бәрсн һарч йовв. Күүкн өмн һарв. Гүрчксн хар күклнь һолынь цокҗ һаңхв, эвтәкн бичкн цогцнь эрвәкә болҗ үзгдв. Эн хамг цуг көвүнә зүрк шарклулв.

Поездд орҗ сууһад, чемодаһан деегшән һарһҗ тәвчкәд, көвүн күүкн хойр һарад, коридорт терзәр хәләҗ зогсв. Иигәд ю-бисән күүндәд йовцхав. Көвүн Пушкинә, Лермонтовин шүлгүд умшҗ, өгв:

Погиб Поэт! — невольник чести—

Пал, оклеветанный молвой,

С свинцом в груди и жаждой мести,

Поникнув гордой головой...

Күүкн зөвәр удан көвүнә чирә хәләв.

— Чамд эн шүлг таасгдну?

— Икәр таасгдна.

— Би Лермонтовин шүлгүдт ик дуртав.

— Дәкәд умшлч.

— Соңс.

Клянусь полуночной звездой

Лучом заката и восхода,

Властитель Персии Златой

И не единой Царь Земной

Не целовал такого ока

Күүкн көвүн тал шахлдад, һаринь илв. Эрвң халад, чирәнь байрта уласн, дәкн эклв.

Гарун бежал быстрее лани,

Быстрей, чем заяц от орла,

Бежал он в страхе с поля брани,

Где кровь черкесская текла.

Кезә цаг давсинь эн хойр медсн уга. Удл уга һал тергн (поезд) Минводы гидг өртңд (станцд) зогсв. Түүнд бууһад, электричкд сууҗ авад Халун Уснур күрч ирцхәв. Һал тергнәс (поездәс) буухла күүкн эврә чемодаһан авад үкс гиһәд һарад одв. Көвүн чемодаһан авад, пиджакан өмстл зөвәр цаг болҗ одв.

Чиңглгәс (вагонас) һарад ирхлә, күн гисн юмн шора-шорһлҗн. Үкс адһҗ гүүһәд күүкиг хәәв. Олдхш. Өмн йовсн күүк үзәд, «минь эн болх» — гиҗ санад гүүһәд, күцәд, чирәһинь шилтҗ, хәләнә, биш болҗ һарна. Кесг кү күцҗ хәләһәд, арһ тасрад вокзалын өмн бәәсн халцха деерк ут сандл деер одҗ сүлдр-сүмсн болҗ көвүн киисв.

Яһла халг! Нам неринчн эс сурсн. Зуг оютн гиҗ. келсн. Халун Уснд олн зүсн сурһуль бәәх. Тедниг цугтынь эргҗ, күүкн болһна чирә үзхмб? Мууха юмб?

Неринь медәд, альд сурдгинь сурсн болхнь хәәһәд олхм бәәҗ. «Олхв!» — гиҗ көвүн седклән батлв. Ода күртл чичрсн зүркнә ә соңсад, көвүн омгта күгдлҗ босв.

Эврә баһ җирһлин туршарт Эрвңгин хойрдгч дурллһн гиҗ келҗ болхм. Түрүн болҗ техникумин хойрдгч девсңд бәәҗәһәд зург болсн сәәхн Нәәмн гидг күүкнд дуран өглә. Эн хойр кезәчн һар-һарасн бәрлдсн, нег-негән хәәсн йовцхадмн. Класст орад суухларн, көвүн өмнк партд, күүкн арднь суудг. Багш номан умша бәәтл, бийднь медгдл угаһар, көвүн хәрү хәләһәд суучксн бәәдг.

Иим әвртә дурн тер билә. кедү хамдан бәәсн, йовсн бийнь көвүн нег дәкҗ чигн күүкиг үмссн биш. Тиим ухан нам энүнә толһад угаһар, ээминь илхәс биш нань ухан ордго.

Сурһулян чиләһәд һархла, көвүн күүкн хойриг талдан-талдан нутгудур тәвв. «Керго, хамдан йовнавидн» — гиҗ эдн сурсн уга. Тиигәд салсмн. Хөөннь хая-хая бичг бичлддг болв. Җил болад, күүкн хәрд һарснь соңсгдв.

Ода болхла көвүн балһс эргәд дуран хәәхәр шиидв. Өдрин дуусн балһсна уульнцар йовад йовхла яһвчн тер эс олдхий!

Хамтрлңчин гер «Дом колхозников» гидг гиичин герт орм авад, орн деерән устулҗ сууһад көвүн уха туңһав. Бас нег төр энүнә толһад хадгдсн, хатхад амр өгхш. Эн — сурһуль цааранднь дасх ухан. «Өдгә цагт дундын сурһуль баһ, — гиҗ эн тоолҗана. — Гүн сурһуль уга бәәҗ болшго».

Сурһуль сурх ухан ик бәәнә. Болвчн, техникум чиләсн күн, түүнә хөөн һурвн җилд көдлх учрта. Хойр җил көдлчксн. Ода нег җил үлдсн. Чееҗәр адһад, болҗ өгчәхш. «Тәвх. Яһвчн хойр җил көдлсн», — гиҗ эн дотран санв. Үвлин дуусн дегтр умшад, белдәд бәәсн. Бийән сөрҗ үзх дурн күрчәнә. Халун Усна багшин күрәлңд шүүвр өгәд хәләх ухан орҗана.

Тиим хойр эркн төр көвүнд учрҗана. Балһс эргәд күүкән хәәх, багшин гүн сурһульд шүүврән өгч үзх.

Хойр-һурвн хонгт балһсна уульнц эргҗ күүкән хәәҗ гүүһәд, эс олад, муурад бәәв, болв, хөвәсн цөкрҗ бәәхш. Багшин сурһульд сурхла, цаг дала, хәәһәд олҗ болх — гих уха темдгләд, маңһдуртнь күрәлңд одҗ цаасан орулҗ өгәд, шүүврән эклв.

Гем уга шүүврән өгәд сурһульд орв. Цаг бачм болҗ йовна, үкс хәрҗ, сурҗ-эрҗ, көдлмшәсн сулдҗ, сурһульд йовх зөв авх кергтә.

Булһн балһсндан Эрвң байрта ирв. Сурһульд орв гисн цаасан УОНО-н ахлач Хабанов Санҗд үзүлв. Санҗ йирин нүл уга күн, тәвәд йовулчкх бәәдл һарчаһад, Улусин зөвлл (уком) комсомолд илгәв. Комсомолец күн тендәс зөвшәл авх кергтә болҗана.

Улусин зөвллин (укомин) сегләтр Дорҗин Йисн залаһан таслад бәәв. Болшго болҗана. Дәкәд нег җил көдлтхә — гиҗәнә. Эвәр эс болхла, көвүн эвдлдх сана зүүв.

— Тәввчн эс тәввчн йовҗанав, — гиҗ көвүн эклв.

— Гүн сурһульта улс манд цөн, тегәд тиим улс бичә учртха гиҗәнт?

— Гүн сурһуль кергтә, — гиҗ сегләтр хәрүцв. — Зуг йос эвдхмн биш. Йоста юмиг йосарнь кехмн.

— Цугтынь хайчкад йовнав! Сурһуль сурлһн бас комсомолд даалһсн төр, — болҗ Эрвң босв.

— Хайчкад йовҗ чаддм бишч, — гиҗ сегләтр шүрүлкв. — Йовҗ одхлачн комсомолас көөһәд һарһчкнавидн.

Өрцҗ төр күцшго гиҗ санад, көвүн эргәд хәрү һарч одв. Хәрү УОНО-дан ирхлә, Хабанов хойр һаран делгв:

— Би тәвх саната биләв, комсомол болшго гихлә, арһ уга.

Көвүнә уурнь күрәд, келсн үгд багтл уга, цугтаднь уурлад һарч одв.

Асхнднь көвүн Келкетовин герт ирҗәнә. Улусин зөвлл (уком) намин сегләтр көдлмшәсн ирчксн, хотан ууҗ сууҗ.

Харла хөмөстә көвүһән орн деер суулһҗ оркад, Эрвңд хот кеҗ өгв. Көвүн далаһар хот уусн уга.

— Чирәч муурсн болад яһвч. Бийч эвгой? — гиҗ Харла сурв.

— Эрүлв. Зуг цугталань керлдчкәд һарч ирв.

— Кенлә?

Көвүн эврә бәәдл-җирһлән келҗ өгв.

— Ода яһдг бәәсм? — гиҗ Харла орлцв. — Айта, таниг келхлә, Улусин зөвлл (уком) комсомол үгитн соңсхм бишв?

Хотан уучкад, тәмк татад, Улусин зөвлл (уком) намин (партин) сегләтр гергн талан хәләһәд, келв:

— Юңгад эс соңсх билә, мини үг соңсхмн. Зуг эн төрт нанд орлцдг арһ уга. Эрвң комсомолец тиигхлә, түүнә ах йоснь Улусин зөвлл (уком) комсомол. Тедн зөвшәл эс өгхлә, нанд арһ бас уга. Чи, Эрвң, баһ күнч, бичә икәр адһ.

Җил болад сурһульд йоввчн оратхн угач.

Цугтаһаснь зөв эс авсн көвүн дотран урняд бәәв.

«Ода сурһульд эс одхла — җирһл чилсн әдл» — гиҗ эн дотран ухалв.