Җирн доладгч бөлг

Нутгин Олимпиад мөрн сарин дундаһур болв. Әәмг болһнас нүүһәд-нүгшәд әмтн ирлдв. Марһанд орх мөрд чигн кесг болв.

Булһн балһсна ард бийд бәәсн сависн сад дотр ик цеңглң (стадион), тәәз (театр) бәрчксн, марһан эклв. Цеңглңд (стадионд) әмтн урлдх. Волейбол, футбол, шатр наадлһн эклв.

Тәәзин (театрин) тавцң (сцен) деер би-дууһин эрдм эклв. Түрүн эклсн өдр дала күн хурв. Шүүгч (жюри) гиһәд — нааднас арһтаһинь шүүҗ авх комиссь һарв. Түүнә ахлач Москваһас ирсн көгҗм нәәрүләч (композитор), савһр цаһан үстә залу — Алексеев болв. Комиссин гешүн болҗ Эрнҗәнә Кость, Мөңктин Эрвң нань чигн улс үзгдв. Тәәзин (театрин) дендр (трибун) деер нутга ахлачнр Айта, Буйнча ахта улс сууна. Тедн дунд янзта сәәхн чирәтә, бийдән зөв махта-шөлтә, дундын нурһта, цаһан киилг деер өргн улан бүс татсн, үгтә-күүртә, инәҗ ярлзсн залу суув. Эн — намин (партин) Хальмг обкомин негдгч сегләтр Пүрвән Анҗур гидг залу. Таңһчин һардач бас нәәрт ирҗ орҗ йовснь эн.

Ик тавцң (сцен) деер әмтн эрдмән үзүләд һарад бәәцхәв. Найнтахна баһчуд үзүлсн «Колхоз» гидг нег үүлдвртә бичкн наадн әмтнд икәр таасгдв. Ик Чонсахн «колхозин һалзн» гидг ду дуулад ярд-ярд гилдәд бәәв. Ик Буурла улс кезәңк ут ду дуулад, туула би үзүләд һарад одв.

Манҗихнә хамтрлңчнрин нәәриг тавта бичкн хар Тавна Бадм эклв. Эн көвүн элдү айс гармаһар татад әмт унтулад хайчкв. Олн таасч альх ташлдв. Түүнә хөөн Сарң өвгн һарч ирәд, домбрин чивһс көндәһәд «Җаңһр» эклҗ дуулв:

Эрднин экн цагт һарсн,

Эн олн бурхдын шаҗн делгрсн цагт һарсн,

Тәк Зула хаани үлдл,

Таңсг Бумб хаани ач,-

Үйин өнчн Җаңһр билә...

Өвгн эврә дуулвртан согтад, нүдән аньсн, өмәрән-хооран нәәхлсн, цер уга дууһар, олнд таасгдҗ, Җаңһр богд хаани тууҗ магтҗ дуулв.

Эн дуунд «Җаңһрин» баатрмудын Арнзл күлгүдин көл күгдлсн болҗ соңсгдв. Бумб дала гидг далань дүүвр делгрсн, орн-нутгин улснь даарх киитн уга, халх халун уга, сер-сер гисн салькта, бүр-бүр гисн хурта, тана-мана уга, элдү сәәхн җирһлтә бәәхнь эн болҗ һарчана.

Өөдән өргҗ дуулад, өвгн тууҗан чиләв. Әмтн цугтан ормасн босҗ альх ташҗ ниргв.

Баһ Чонсахн бас ата-марһана маңнад һарв. Тавцң (сцен) деер әмд сәәхн шаргч гү һарһҗ авч ирәд, Темәнг өвгн эн мөрнә шинҗ келв. Семрҗ хәәчлдг шовһр хойр чикнәс эрг болсн маңнаһарнь дәврәд, хурц хойр нүдинь темдгләд, тоһстн сәәхн күзүһинь бууляд, дарсасн сәәхн чееҗинь зааһад, күдр сәәхн нурһинь иләд, тошисн сәәхн ташаһинь темдгләд, шаавр болсн көлинь бууляд, мөрнә бүкл бәәдл үзүләд авад ирв.

Өвгнә келсн ке-сәәхн үгмүдт авлгдҗ, мөрнә өөлтг уга бәәдлд бахтад, олн-әмтн байрта халурхҗ өвгиг дөңнҗ хәәкрлдв.

Аш сүүлднь Баһ Чонсахн бәәсәрн цугтан хурлдад шин дууһан эклв.

Аһарар нисдг эрдмтә

Арһта-чидлтә Комсомол,

Арктикин мөснд чивҗәсн

Алдр баатрмудан харсла.

Шин дууна айс, комсомолын чидл үзүлсн үгмүд күн болһна зүркнд тусҗ, таал, байр-бах үүдәв. Дендр (трибун) деер суусн Пүрвән Анҗурин бийнь халурхад, тендәс хәәкрв.

— Эдь биший! Кенә думб, кен бичсмб?

Шүүгчин (жюрин) гешүн болҗ суусн Мөңктин Эрвң доран хавтав. Баһ Чонса наад һардҗасн Араша көвүн шүүгч (жюри) тал ирәд, Эрвңгиг сүүһәснь авч босхад, дендр (трибун) тал авад одв.

Көвүнә барун һаринь авч атхад, Анҗур сурв:

— Нернчн кемб?

— Мөңктин Эрвң.

— Залу болна гидг эн. Бичәчин халнь һарч йовна гидг эн. Хәәмнь эн эрдмән бичә хай, болхч, бичәч болхч.

Эн үгән келәд обкомин сегләтр байрлсн улан чирәтә әмт хәләҗ дууврдв. Эн хәләцд кезәңк уга, яду мухла җирһл, кеер тенҗ йовсн хальмг үзгдсн болв. Ода цага сәәхн җирһл, өсәд-боссн сурһуль-эрдм, болврсн чирәтә, билгнь билгсн баһчудын бәәдл чигн үзәд, байрт авлгдҗ суухнь болҗ үзгдв.

Шүүгчин (жюрин) гешүн улс, әәмг болһна эрдмәс арһтаһинь йилһәд, шүүһәд таңһчин Олимпиадт илгәхәр бичҗ авцхаҗ.

Сүүләрнь шүүгчин (жюрин) ахлач марһанд түрүн орм эзлсн әәмгүд, әмт келҗ өгв. Әәмгүд дунд негдгч мөрәг Баһ Чонсахн Манҗихнхн хойр хуваҗ, мөрдин урлданд маңна болҗ Найнтахна хамтрлңгин (колхозин) буурл мөрн ирҗ. Шатрчнриг цугтынь шүүһәд, Сәәнцг өвгн нутгин шатрчнрин чемпион гидг нер зүүҗ. Гармаһар болхла Тавна Бадмас һатлдгнь уга болад бәәҗ.

Эн болад нутгин негдгч Олимпиад чиләд ирв. Сүүләрнь тәәзин (театрин) тавцң (сцен) деер нәәрт орсн улс хурҗ цугтан «Батта-батта колхоз» — гидг ду дуулв.

Батта-батта хамтрлңднь

Батта малан өский,

Баячуд эзлҗәсн һазринь

Бүклднь хаһлад тәрий.

Тер асхнь Эрвң Айтанд ирв. Харла көвүг теврҗ үмсәд, келв:

— Бичәч болхч. Анҗур тиигҗ келвш. Болхч, Эрвң. Айта бас байрта сууна. Нутгин Олимпиад гем уга — сәәнәр болсиг Анҗур темдглсн. Ода Таңһчин Олимпиадт белдх керг. Эрвң тал хәләһәд, марзаҗ, инәһәд, ахлач келв.

— Минь ода Укомпартин товчан (бюро) болв. Чамаг, Эрвң, Баазра Саңҗта хойраһитн хальмг бичәчнрин негдгч чуулһнд төләлгч (делегат) гиҗ батрав. Хәрнь, бийән белдҗ ав. Дәкәд, Эрвң, — тер темдглҗ авсн улсан долан хонг өмнәс нааран цуглулҗ авад, белдвр кетн. Ясх, немх юмн бәәхлә, хәләтн, хамцултн.

— Ясх чигн, немх чигн юмн бәәнә, — гиҗ көвүн хәрү өгв. — Элстәс җөҗгч (артист) кү дуудулҗанавидн. Тер һардхмн. Дәкәд нег үзүлх юмн бәәнә, түүгинь кеҗ авчкад тегәд танд үзүлнәв.

— Йир сән. Мана нутг өмн орм эзлх зөвтә. Медвч? —гиҗ Айта товчлв.

— Медҗәнә, — гиҗ көвүн хәрү өгв.

...Хальмг негдгч Олимпиадт Элст балһсн әвртә гидг белдвр кеҗ. Балһсна захд ик тәәз (театр) бәргдсн бәәнә. Тавцң (сцен), әмтн суудг ут сандлмуд (скамейкс), гиичнр суудг дендр (трибун) — цуг белн.

Рощ-сад дотр цеңглң (стадион) гиһәд, әмтн футбол, волейбол наадх һазр белдҗ. Балһсна барун-ар бийд мөрд урлдх һазрт бә тәвчксн бәәнә. Шатр наадх, бичәчнр хурх һазр салу-салу һарһчксн.

Удл уга нутгудын элчнр нүүһәд-нүгшәд орад ирв. Элстин захд нутг-нутгарн цаһан гермүдән бәрчксн, өдр-сө уга дууллдан, бииллдән эклв.

Нәәрт орхар Новочеркасск балһснас Хальмг эскадрона дәәчнр ирв. Тедниг Теврюков толһалҗ йовна, түүнә дарукнь ах лейтенант нер зүүсн Эрнцнә Нуһла ирсн бәәнә.

Ирсн асхнан Нуһла толһачасн зөвшәл авад, эгчин тал ирҗ золһв. Харла Айта хойр баахн дәәчиг альдан суулһхан медҗ ядад бәәцхәв. Дәәнә хувцн күчтә гидгәр зоксн, көвүн ягдаһад бәәнә. Авч ирсн белгән түгәһәд, бәәх җирһлән келҗ өгв. Одачн һанцхарн, гер-мал уга.

Эн җилмүдт дәәнә мөрчин (кавалерийск) училищ чиләҗ. Удлго капитан нер зүүхмҗ. Түүнә хөөн дәәнә академд одхм гиһәд темдглгдҗ. Керг бачм болсн учрар көвүн удан бәәсн уга, хәрәд йовҗ одв.

Дарук өдрнь Нуһла Җал багш, Яшк тал одҗ бас мендинь медв. Җалын толһа зөвәр буурлтад бәәҗ. Көдлҗәсн көдлмштән көдлә. Олимпиадыг эн һардҗах болҗ һарчана. Вера бергн багшла- Мергн көвүн Әәдрхнд багшин сурһуль дасч йовдгҗ.

Яков Иванович зөвәр мах бәрәд бәәҗ. Болв, дәәнә хувц өмссн, таг-яг гиһәд бүсәр-сурар татчксн, дала махта болҗ медгдҗәхмн уга. Москвад һурвн җилә сурһуль сурад, майор нер зүүһәд ирҗ. Ода таңһчин ГПУ-н ахлачин дарук болҗ көдлҗәхнь эн болҗ һарв. Гер-бүлнь бүрн-бүтн, күүкднь эрүл-дорул. Наташа күүкн Мергнлә хамдан Әәдрхнд багшин сурһульд. Бичкн Баазр Элстин дундын сурһульд (школд) сурһуль сурчах болҗ һарв.

Иигәд, таньдг-үздгән эргәд, мендинь медҗ оркад, Нуһла көвүдән. Олимпиадт белдв. Эдн би-ду авч ирсн бәәнә. Түүнә хөөн дәәнә эрдмин марһан болх, түүнд эдн орлцх.

Олимпиад гиһәд энд-тендәс кесг гиичнр ирсн бәәнә.

Ростовин медлә хальмгуд, киргизин хальмгуд, өөр — хоша медлтүдәс — Шарту, Аһш, Әәдрхн, Сарпуль — һазра элчнр бас ирсн.

Москва балһснас Совнаркомин сойлын (культурин) элчнр, бичәчнр ирҗ. Москваһас Олимпиадын гиич болҗ әәрмин хойрдгч рангин командарм Ока Иванович Городовиков ирсн бәәнә.

Иигәд, Элст балһсн дүүгәд-дүркләд бәәв. Өрүнәс авн балһсна дор захд бәргдсн дав зуурин тәәз (театр) орад әмтн хара тасрад бәәв. Нутгас Олимпиадт орхар ирсн гиичнр, балһсна улс бүкл ик тәәзиг (театриг) дарунь дүүргәд бәәв. Ут сандл деер суудг зә күртҗ өгл уга, кесгнь өндр өвстә һазр деер суулдв. Өмн, барун-зүн хойр тал кесг күн багтм хойр дендр (трибун) бәәнә. Тенд Таңһчин ахлачнр, деерәс ирсн гиичнр сууна. Өмн, альд бийәс болвчн сәәнәр үзгддг ик тавцң (сцен) келһәтә.

Арвн часин алднд, тәәз дүүрәд, шуугҗасн әмтн ә-чимән тасрад, өмәрән хәләлдәд одцхав. Ик тавцң (сцен) деер цаһан шеемг костюмта, Пүрвән Анҗур һарч ирәд, һаран өргәд, келв:

• Үүрмүд! Хальмг негдгч Олимпиадт орлцгч улс. Деерәс ирсн гиичнр! Цуг эн тәәзд (театрт) хурсн улс! Хальмг обком намин (партин), Хальмг областин күцәгч зөвллин (облисполкомин) нерн деерәс, эңкр үүрмүд танд, эндр ик байрта өдритн йөрәһәд, халун зүркни менд күргҗ бәәнәв!

Хальмг обком намин (партин) негдгч сегләтр цааранднь хальмг улсин мөрлсн ут хаалһ мөрдв. Зүнһара ик хол һазрас эклҗ нүүһәд, олн һолын ус амсад, муурад-өлсәд, нарнд шатад, киитнд даарад-көрәд, салькнд цокгдад, дала-кесг һазр эргәд, муульдан орад нүүһәд-нүгшәд йовсн хальмг — өөрд улс бәәсн. Хөөннь Иҗл мөрн һолын көвәд, тең-сал һолмуд көөҗ бүүрләд, лууһин аранас алдрҗ һарад, цаһан хаана хурц хумснд бәргдҗ, дала зовлң үзҗ, даҗрмҗин тамд йовсн хальмг улс.

Зуг ода, Хулһн (Октябрин) хүвсхлин (революцин) туг дор орҗ зергләд, Әрәсән көдлмшч-крестьян улс дахлдад, теднә нилчәр, дөңгәр, генәртә ут хаалһд генгр-геңгр гиҗ йовсн Хальмг таңһч, наадк олн ах-дү улстаһан эврәннь Хүүвин автоном һарһҗ авсн — җирһҗәнә. Алдр багш Ленин, Хүүвин йосн, Коммуна нам (парть) хальмг харчудт, уга-ядуд һартнь эврә йосинь өгәд, өскәд-босхад авв. Тегәд эн цөн җилмүдин дунд таңһчин мал-гер өсәд, хальмг улс эңдән эрдмтә-сурһульта, эрүл-дорул болад, дорас өсч йовх баһчуд номин, ухани зүүләр көдлмшән илдкҗ делгрүләд, авад ирҗ йовх җирһлтә Хальмг таңһч болҗ бәәнә.

Эн үгмүдән келәд, байрта халад, барун һаран деегшән өргәд, Пүрвән Аңҗур хәәкрв:

— Мөңк җирһлд күргсн мана Коммуна нам (парть), менд болтха! — әмтн альх ташҗ ниргв.

— Хүүвин Союзин олн келн-әмтн, ни-негн, ах-дүүһинәр бәәҗ, ниигмин (социализмин) тосхлтдан, гүҗрх болтха!

Эн үгин хөөн обком намин (партин) сегләтр Хальмг негдгч Олимпиадыг секв.

Дәәнә оркестр «Интернационал» татв, цуг әмтн босч эн пролетарск частр дуулв. Өнр дун, олн улсин хоолын киид өрггдҗ, оһтрһуд күрч доңһдв.

Дарунь нәр-наадн эклв. Нутг-һутг болһарн эрдмән үзүләд-үзүләд һарад бәәцхәв.

Хальмг Базрахн хоңхта гармаһан җиңнүлҗ татад, ишкмдг бииһән бииләд, эрлзәд, дуһрад, эрд-церд өсрәд бәәцхәв. Ик Дөрвдәхн кезәңк ут дууһан дуулад, чичрдг гидг бииһән бииллдв. Баахн күүкд, кеерәд орксн берәд һарч ирәд, эргәд-дуһрҗ йовад, генткн тогтн туслдад, ормдан зогслдад, бийән чичрүллдв. Бәәсн бий — хойр һарин үзүрәс авн экләд, хольксн ээмәр дәвәд, таша күртлән, цугтан чичрәд, заратрад бәәһәд бәәв. Олн-әмтн өврҗ хәләҗ, үзҗ байрт бахтад, альх ташҗ дөң болцхав.

Ростовин медлин Хальмг района улс кезәңк ке-сәәхн хувцан өмссн, келҗ-бииләд тавшсн, аш сүүлднь «Ростов» гидг дууһан дуулад һарад одв:

Ростов гидг балһснь

Әвртә сәәхн балһсн,

Ростовд тогтсн йоснь

Азов-Черноморский край.

Нутг-нутг болһн ард-ардасн дахлдад, авч ирсн эрдмән үзүләд, әмтнд таасгдад, альх ташҗ ниргүләд, һарад бәәв.

Үдин хөөн эрдмин марһан әңг-әңгәр (секц-секцәр) тарв. Ик цаһан өрәд шатрчнр марһаһан эклв. Цеңглңд (стадионд) баһчуд бийиннь эрдмән үзүлцхәв. Футбол, волейбол, күүнә урлдан, кесг талдан соньн эрдм.

Элстин тәәзд хальмг бичәчнрин негдгч чуулһн болв. Хургт нертә бичәчнр ирцхәҗ. Калян Санҗ, Басңга Баатр, Хаср Сян-Белгин, Дендән Айс. Эрнҗәнә Кость ахта улс президиумд суув. Эднлә хамдан Бадмин Ишлә, Мукан Җал ахта таңһчин һардачнр бас сууна. Әәмг-отгас, нутгас ирсн баһчуд зал дүүрәд, байрлсн улан чирәтә бәәрлҗ суухнь эн.

Хальмг таңһчин ОблОНО-н ахлач Мацга Иван Хальмг зокъялын хаалһ мөрдҗ илдкл (доклад) кеҗәнә.

— Хальмг хүүвин зокъял (литератур) Хулһн сарин (Октябрьск) хүвсхлин (революцин) үрн болҗ, халдана һалын зальд төрсн болдг, — гиҗ илдклч (докладчик) эклв. Хальмг ууһн хүвсхлтнр Харти Бадиевич Кануков, Антон Амр-Санан ахта улс хүвсхлин гүргүд Хальмг хүүвин зокъял (литератур) эклҗ бүрдәсмн.

Хальмг негдгч бухин (полкин) дәәчнр шин хальмг ду һарһҗ дууллдад, түүгәрн омг авад, дәәсән дәәләд, нерән дуудулад һарад ирсмн.

Илдклч (докладчик) цааранднь келҗәнә: ууһн бичәчнрин заасн хаалһд орҗ авад, шин цага шин дууһан дуулад, билгтә баһчуд бичәчнр болад һарад ирснь эн болҗана. Калян Санҗ, Маңҗин Нимгр, Дендән Айс, Сян-Белгин Хаср, Басңга Баатр, Эрнҗәнә Кость ахта улс ода тер бичәчнрин эклсиг өргәд, ниигм җурмин тосхлтд күчтә дөңгән күргҗ йовна гиҗ, темдглх керг.

Мацга Иван Хальмг зокъялын диилвр темдгләд, дуту-дундынь цәәлһәд, өмн бәәх төр хаһлад ирв.

— Орн-нутгт ниигм җурм (социализм) тосхҗах цагт, — гиҗ илдкл (доклад) кеҗәсн күн келв, — хальмг зокъял (литератур), хальмг бичәчнр эн төрт халун кевәр орлцҗ, түүнә күчтә нег селмнь болх зөвтә.

Дарунь талдан илдклмүд кегдв. Хальмг обком намин сегләтр Бадмин Ишлә «Бичәчнрин өмн намин (партин) тәвсн төр» гидг илдкл (доклад) келв. Ишләг Москвад гүн ухана (философск) сурһуль чиләһәд ирсн күн гиҗ келдг. Тер учрар баһчуд энүнә келсн үгд чикән сәәнәр өгв. Күчтә келтә күнь эднд ода сәәхн медгдв. Цаасн, бичвр угаһар, илдклән сегләтр чееҗәр келв. Маркс, Энгельс, Ленин эднә келсн үгиг чееҗәр келәд өгчкнә. Альк ботьд (томд) бәәх, кедүдгч халх күртлнь — цугтынь мөрләд хайчкна. Иигҗ, келдг кү үзәд уга баһчуд, энүнәс үлгүр авх санаһар, келсн үгднь согтҗ, тедниг бодлҗ чееҗдән хадав.

Хойрдгч өдртнь мөрд урлдх һазрт әмтн хурҗ, дәәнә көвүдин эрдм хәләлдв. Новочеркасскас ирсн дәәнә, хальмг эскадрона көвүд эрдмән үзүлхдән белн болад оркцхаҗ. Түрүләд эдн мөрнә сурһуль үзүлв. Дәәнә оркестр марш цокад оркхла көвүдин мөрд көлән эвтәлҗ тәвәд, бииллдәд бәәцхәв. Түүнә хөөннь мөрд һәрәдүлцхәв. Тавн-зурһан өндр бахн тәвчксн. Терүн деегүр мөрдән һәрәдүләд һарад бәәцхәв. Зәрм бахнмудыг хойр давхрлад, өргдүләд тәвҗ. Дассн күлгүд цервәд-цервәд, көлән күргл уга һарад бәәнә. Нег хар күлг давхр тәвсн бахнс үзәд, әәсн бәәдләр һәрәдҗ өгл уга бәәв. Деернь йовсн баахн көвүн һәрәдүлх санаһар, дәкн-дәкн довтлад ирәд бәәв.

Зуг өмн бәәх хар бахн деегүр һәрәдҗ өгсн уга.

Эднә наад һардҗ бәәсн Эрнцнә Нуһла көвүнд хәәкрҗ келв:

— Болҗ, болҗ. Әмт бәрҗәнәч.

Арһ уга, көвүн хатрулад хаҗиһәд һарад бәәв.

Түүнә хөөн нег хаалһин хойр амар дара-даранднь кесг көк бурас шовалһҗ хатхцхав. Теднә хоорндаһур довтлҗ йовад, чашкар нег талан, эс гиҗ хойр талан чавчад һарад одх зөвтә болҗ бәәнә.

Түрүләд нег талнь чавчлдв. Көвүд довтлҗ йовад бурасиг чавчад-чавчад өсргәд йовцхав. Эн даалһвриг цугтан гишң күцәцхәв. Дарунь бурасиг хойр талнь хатхв.

Ода хойр талан селҗ чавчх төр болҗана. Күцәх төр күчр болсар, күн болһн эн марһанд орҗ бәәхш. Шүүһәд авсн тавн-зурһан көвүд орлцҗана.

Түрүләд өндр зеерд мөртә бичкн хар көвүн һарад ирв. Махлаһан дарҗ өмсәд, дөрәдән босад ишклҗ авад, чашкан өргәд гилвкүләд, көвүн мөрнә җола сулдхв. Зеерд туулан ард орсн начн кевтә хавтаһад одв. Көвүн экләд чавчв. Чавчсн кевтән сүл күртлнь негчн бура үлдәл уга, чавчад һарад одв. Хурсн олн ниргҗ хәәкрлдәд, дәәч көвүг буульҗ-магтлдв.

Дарунь эклсн көвүн кесг бура үлдәһәд һарад одв.

Дарукнь бас зөвәр бурас үлдәһәд давб.

Индр деер эдниг хәләҗәсн хойрдгч рангин командарм Ока Иванович Городовиков зөвәр халурхад бәәв. Түүг үзәд, дәәчнриг һардҗ ирсн Теврюков толһач бийнь үлдин эрдмән үзүлҗ, үр командармиг байрлулхар седв.

Нуһлаг дуудад, бурас шовалһх, мөрән авхулх заавр өгв. Удл уга кесг бура хойр тал шовав, хо һалзн күлгиг көтләд авч ирәд, баахн дәәч эзнднь өгв.

Толһач күлгән унҗ авад, үлдән герәснь суһлҗ авад, нарнд гилвкүлҗ өргәд, белн болад оркв. Кесг зун нүдн хәләҗәхиг гиҗгәрн медәд, толһач дөрә деерән

босн зогсад, бәәсн әвән хойр һар талан цуглулад, «чу» гиһәд довтлад һарв. Эрдмдән-эрдмтә болад хойр талнь бурас «-чис», «чис» гиҗ толһань өсрлдв. Өмн тавн-зурһан бура үлдҗ йовсн цагла, хо һалзн генткн «келтс» гив, хүрүлһнлә харһад һарин хойр хурһн өсрәд йовад одв.

Халҗ одсн толһач түүгәр ярвг келго, үлдсн бурасиг эгц-эгц керчәд һарад одв. Әмтн байрта шуугв. Мөрән хәрү эргүлҗ ирәд, һарасн һарсн цус үзәд, Нуһлад келв:

— Ода чи экл. Хойр һарарн хойр талан чавчад һар.

Толһачин һаринь боолһҗ өгәд, Нуһла алтн урлта хо деерән мордад һарв. Бурасиг бас шовалһад хатхад оркв. Бас босн ишкләд, хойр һартан хойр үлдтә көвүн белн болад оркв.

— Эклтн! — болҗ Ока Городовиков команд өгв.

Көвүн көләрн дәвәд, алтн урлтыг мөңгн шөрәр хәврһәснь хатхад оркв. Мөрн дор ормасн бухад, довтлҗ авад һарв. Бурад күрәд, Нуһла хойр талан дайлсн болна, бурасин толһас өсрәд-өсрәд һазрт унад йовна. Тиигәд негчн бура алдл уга цугтынь чавчҗ өсргәд, довтлад һарад одв.

Әмтн орклҗ хәәкрлдв.

— Дәәч гидг дәәч!

— Күчтә чашкин эрдмтә!

Иим кесг буульсн үгмүд соңсгдв. Ока Иванович байрта, халурхн, баахн толһачиг бий талан өөрдтхә гив.

Нуһла дендр (трибун) тал ирәд, командармин өмн дердәҗ зогсад, рапорт өгв:

— Үр командарм, тана дуудулсар ах лейтенант Эренценов Нуһла ирв.

Командарм көвүг теврҗ үмсәд, келв.

— Ханҗанав, көвүм, ханҗанав. Нернчн кемб?

— Эренценов Нуһла.

— Сурһульчн ямаран?

— Кавучилищ чиләләв.

— Эркн биш академд орхмч. Медвч? Сурһуль сурх кергтә.

— Ханҗанав, үр командарм.

— Чини мөрнчн әвртә сурһульта кевтә.

— Дассн мөрн.

— Э, залус, би бас марһанд орнав. Мөрән нанд өгнч?

— Мөрн белн, үр командарм.

Ока Иванович суусн ормасн босад, дендрәс (трибунас) буухар седв. Өөрнь суусн таңһчин һардач хөрҗ зогсах сана һарһв. Күүнәһәр командарм болҗ өгсн уга. Һазрт бууҗ ирәд, Нуһлан хазараснь бәрҗәсн алтн урлтл деер өсрәд гишң эмәл деер тусв. Бурас хатхтха гих заавр өггдв.

Бурас хатхад орксн цагла, командарм үлдән өргв.

Әмтн цугтан хәләлдәд орҗ одв. Чадхнь йирдән чадх зөвтә. Дассн эрдм. Болвчн, ода командарм, кесгәс нааран дәәнә ик көдлмшт йова, корпус, бүкл әәрм һардҗ йовсн, наснь зөвәр медәрсн. Тер учрар әмтн, тер дотр таңһчин һардачнр зөвәр алмацҗ сууцхав.

Ока Иванович мөрнә хурдн гүүдләр һарад одв. Нег чашкар хойр талан чавчҗ, йовна. Барун талан дайлна — буран толһа өсрәд йовад одна, зүн талан дайлсн болна — зүн буран толһа өсрнә. Тер кевтән, түдл уга, негчн бура өңгрүлл уга, цугтынь цокҗ өсргәд, җолаһан хәрү эргүләд, довтлад һарад ирв.

Нәәрт хурсн әмтн йосар байрлҗ, баатр дәәчин һарт чидл эв хойр одачн бәәнә гиҗ байрллдв. Мөрнәс бууҗ йовсн командармиг әмтн һар деерән өргәд дендр (трибун) тал авад йовад одв. Дендрт (трибунд) авч ирәд буулһхла, таңһчин һардачнрин өмн, альвлсн көвүн мет, башрдҗ командарм зогсв.

Үдин хөөн мөрнә урлдан, бөк ноолдлһн болв. Һурвдгч өдр, тәәзд (театрт) нутгудын элчнр нәр-наадан эклв.

Сүл болҗ Булһна нутга улс тавцң (сцен) деер һарч ирв. Нәр-наадыг тавн наста Тавна ач Бадм көвүн эклв. Энүг гармаһан җиңнүләд күчтә еңсг айс татад оркхла, әмтн босч альх ташлдв.

Дарунь көвүд-күүкд ду дуулцхав. «Хуц хамрта борла» гиһәд цер уга дууһар Дүүцә ахта күүкд улс өргәд авв:

Хуца хамрта борлань

Худрлх дутман янзта...

Өргәд авсн кезәңк ут дун өөдән һарч җиңнв. Олн улст эн тааста болв.

Түүнә хөөн баһчуд босад «Хоҗан Цаһан саальч» гидг шин ду дуулв:

Шара цоохр альчурнь

Салькнд делсәд сәрвкдг,

Шара улан Хоҗан Цаһан

Саальч-стахановец болв...

Хальмг буурл тег, тег болсара иим ду дуулҗ үзәд уга билә. Күүкд улс, Хүүвин йосна нилчәр, мухлаһас сулдсн, залу улсла әдл көдлмшән кеҗ, йосан хувадг болсн. Эн хамтрлңгин (колхозин) саальч күүкн көдлмшәрн әмт һатлад, дөрлдәнә маңнад йовад, ударник—стахановец гидг шин нер зүүҗ. Тер учрарч баһчуд Цаһанан бууляд-магтҗ бәәхнь эн болв. Хурсн әмтн бас босч альх ташҗ ниргв.

Җаңһрч Сарң өвгн «Җаңһрин» тасрха дуулад һарад одв. Нәр һардҗасн Эрвң эн заагт соңсхх. бәәнә. Өцклдүр чилсн марһанд Булһн нутга шатрч Сәәнцг өвгн цугтынь шүүҗ, нег чигн күүнд шүүгдл уга, хәм кел уга, цугтынь шүүҗ. Тер учрар Сәәнцг өвгнд таңһчин шатрин чемпион гидг нер зүүлһҗ.

Нутга нәр-наадна программ чиләд ирв. Товчлгч нег номер әмтнд эдн үзүлҗәнә. Украин улсин хувцта орс көвүн гармаһан татад һарч ирв. Зүн таласнь украин, орс кезәңк хувц өмсч кеерсн баахн берәд, күүкд, көвүд һарч ирәд тавцң (сцен) деегүр йовлдв. Барун талас кезәңк хувц өмсәд кеерәд орксн хальмг берәд, күүкд һарч ирв. Көвүд, күүкд нег-негнләрн мендләд, һар-һаран негдүлҗ оркад «дружба «иньгллт» — гиҗ хәәкрлдв. Тәәзд (театрт) бәәсн

олн-әмтн босад, ниргәд байрта хәәкрлдв: «Ах-дүүһин иньгллт менд болтха!..», «Келн-улсин иньгллт мөңк болтха!»

Генткн гармульч вальс гидг айс татв. Хальмг бүшмүдтә көвүд орс, украин хувцта берәд-күүкд тал өөрдв: орс, украин хувцта көвүд хальмг берәд-күүкд тал ирәд, вальс бииләд, эргәд-дуһрад бәәцхәв.

«Браво, браво» — гиҗ дендр (трибун) талас байрлсн дун һарв, Хальмг обкомин хойрдгч сегләтр Михаил Бурмистенко байрт уйдҗаснь эн болҗ һарв.

Көвүд-күүкд бийдән авлгдад зөвәр эргәд-дуһрҗ биилҗ йовад, дегц зогсаҗ, нег дууһар келцхәв: «Болв! чилв!»

Дәкн һар-һарасн бәрлдсн, келәрн йилһрдг уга кесн-күцәсәрн ниилдг, ни-негн үүрмүд болҗ, баһчуд байрт авлгдв.

Олн цугтан дәкн босч альх ташлдад, нутгин баһчуд магтлдв.

Тер асхнан Олимпиадын шүүгч (жюри) то-дигинь кев. Булһна нутг нутгуд дунд негдгч мөрә эзлв. Хальмг Базрахн хойрдгч орм, Ростовин медлә хальмг район һурвдгч орм эзлҗ. Кесг улс эврән салу мөрә авцхав. Сәәнцг өвгн шатрарн шүүгдл уга бәәсн учрар, таңһчин чемпион нер зүүсн, даруһас Ростов балһснд болх цуг Әрәсән хамтрлңчнрин (колхозникүдин) шатрин марһанд одх болҗ. Эн марһанд негдгч мөрә — туһлта үкрәр белг өгч.

Маңһдур өрүнднь Таңһчин «Ленинский путь» гидг соньн (газет) умшсн улст ик соньн байр болв. Обком намин (партин) хойрдгч сегләтр Михаил Бурмистенко «Народная радость» гидг ик өгүлл (статья) бичсинь соньна (газетин) хойрдгч халх дүүргәд барлҗ. Эн өгүллд (статьяд) ан ик гидгәр Булһн нутга баһчуд «Вальс» биилсиг магтҗ. Олна байр гиҗ түүг нерәдҗ.

Олн өдрмүдт отг-әәмг, нутг болһн ниргүлсн Хальмг негдгч Олимпиадын то-диг бас бичҗ. «Үүнә олзнь ик болв» — гиҗ барлата. Аль-бис һазрт эрдмтә улс дала бәәснь медгдв. Дуулмрч, биилмрч, шатрч, җаңһрч, футболист, волейболист — нань кесг зүсн эрдм олнд бәәнә гиҗ эн темдглв. Цугтаһинь ниилүләд авад ирхлә, Хальмг таңһчин элдү өслт, түүнә культур, өсч-босч йовх билгтә баһчудыг бас Олимпиад үзүлв. Эн тускар обкомин сегләтр ик гидг чимлһтәһәр бичҗәнә.

Энүнд орҗ марһсн улсин зәрмнь Москвад одҗ, Цугәрәсән марһанд орҗ, эрдмән үзүлх болҗ һарцхав.