Җирн зурһадгч бөлг

Эн җил хавр эрт ирв. Туула сарин сүүләр цасн хәәләд, лу сарин дундаһур ноһан шавшад бәәв. Цуг мал сән идгт сәәрәд, үкр мал моһа сард хагзлад авчкв. Мөрн сарин дундаһур хамтрлң-хүүвин ахун улс өвснә хадлһнд һарв. Иим эрт хавр кесгәс нааран болад уга.

Моһа сарин чилгчәр теңгр көкрәд, дала гих халун уга, сер-сер гисн салькн өндр урһсн зурмн сүүлтин, йөркгин толһа әрә көндәһәд, эрәтрүлҗ, көк теңгс болҗ теегт дольгалв.

Эн сәәхн цагла Элстәс Булһна нутгур хойр күн ирв. Негнь олна таньдг баахн бичәч Эрнҗәнә Костя, өөркнь савһр цаһан үстә, нигт хар күмсгтә зөвин дунд нурһта, тогтун хәләцтә хар залу болҗ һарв.

Улусин зөвллин (улускомин) сегләтр Айта Келкетов нутгин ахлачнр цуглулх заавр өгв. Удл уга әмтн хурад күрч ирв. Айта ирсн улсла таньлдулҗана. Москва балһснас ирсн, сойлын сәәдлңгин (министерствин) элч савһр цаһан үстә Алексеев гидг күн болҗ һарв.

— Деерәс, ик балһснас ирсн күн танд, Олимпиад гидг юмна тускар цәәлһҗ өгн гиҗәнә, — болҗ сегләтр келв.

Алексеев босад үгән эклв.

— Олимпиад гисн юмб? Грец гидг орн-нутгт тиим нертә уул бәәдгҗ. Ики-кезәнәс нааран тер уулын ора деер хурҗ олн-әмтн нәр-наад һарһдг бәәҗ. Күн болһн чадх-медх эрдмәрн ата-марһанд ордг. Тер учрар ик нертә нәр-наадыг Олимпиад гиҗ келдг болҗ.

Өдгә цагт Олимпиад талдан кесг орн-нутгудар, альд болвчн болдг болҗ йовхиг залу цәәлһв. Тегәд, тер Олимпиад манд ямаран төртә юмб гиһәд сурснд, өгх хәрүм бидн иим. Обком намин (партин), ОИК-ин шиидврәр энҗл Хальмг таңһчд негдгч Олимпиад болхмн. Учр тиим болсар, нутгудар әмтн йовлдад, цәәлһвр кеҗ йовснь эн болв.

«Олимпиада» — гиҗ шин, келҗ дасгдад уга үгиг кесгнь давтлдв. «Олимпиада». Эн өдрәс авн ик нәр-нааднд әәмг болһар белдвр эклв.

Ик нәәрт ямаранчн эрдмтә улс цугтан орх юмнч. Биилдг, дуулдг, Җаңһр келдг, шатр-дөөв, күүнә урлдан, мөрнә урлдан, мөрнә шинҗ, яс кемәлһн, аль-бис эрдмтә улс цугтан белдтн гиҗ әәмг болһар зарлҗ нутгин улс цәәлһв.

Нутгин олн элчнр дотр Эрвң Харла хойр бас йовна.

УОНО-д көдлдг Эрвң көвүн Баһ Чонса әәмг темцв, Харла — райкомин намин (партин) элч — эврә әәмгүр, Манҗихнән орад һарв.

Соньн зәңг соңсад әәмг болһар ниргәд бәәв. Баһчуд йирдән асхн болһн гишң нәр-наад кедг. Күүкн болһн домбр цокдг, көвүд болһн биилдг, дуулдг. Тернь йирин күн болһна кезәнә-кезәнәс нааран бәәһә хальмг авъяс.

Ода һанцхн би-ду биш, талдан чигн эрдмтә улс олҗ авна гиҗәх ухан.

Хуучн Баһ Чонса әәмгт ода хойр мал-гер тогтсн бәәнә. Оватын һол көөһәд конезавод эзлҗ, һооҗурин һолд тохмта мөр өскдг Ока Городовиковин нертә хамтрлң (колхоз) бүрдсн.

Эрвң Дорҗин Омпа хойр түрүләд мөрнә үүлдлңд (конезаводт) ирнә. Эрвң Олимпиадын тускар, Омпа улан бүчтнрин (пионермүдин) лагерь һарһх тускар. Тавн-зурһан җиләс нааран Баһ Чонса Эмгн зәәсңгин кезәңк бәәшңд эврә нутга улан бүчтнрин лагерь һарһсмн. Булһн нутга улан бүчтнр (пионермүд), бичкн көвүд-күүкд эврә лагерьт зунын дуусн амрад-җирһәд бәәдгнь эн.

Көвүд мөрнә үүлдлңгин (конезаводын) конторт долан час асхн орҗ ирв. Һардачин (директорин) хоран (кабинетин) үүд цоклдв. «Ортн-ортн» — гисн үг соңсад, үүд секәд орҗ ирцхәв. Ик шар ширән ард шилвксн хар нүдтә, зөвәр ик овата, шалдһр хар залу сууна. Эн үүлдлңгин һардач (директор) — Оһла Хазг гидг залу.

Көвүд менд сурлдад, зөвәр тедүкн цемцәлдҗ суув. Бичҗәсн цаасан дуусад, цааран түлкҗ оркад, һардач көвүд тал хәләһәд, келҗәнә:

— Залус йовсн кергән келҗәтн.

Улусин зөвлл (уком) комсомолын элч Омпа эклҗәнә:

— Оһла Хазг, та эс меддг бишт, зәәсңгин бәәшңд энҗл бас улан бүчтнрин (пионермүдин) лагерь һарһҗанавидн.

— Сән, сән. Түүнәс сән юмн уга. Дорас өсч йовх баһчуд эрүл-дорул, эрдм-сурһуль дассн икл юмн.

— Э, тертн тиим. Танд бидн арвн орм өгч бәәнәвидн.

— Арвн? Яһад, тиим бичкн болҗахмб? Мана үүлдлңд (заводт) көдлмшч улс дала. Теднә күүкд амрх зөвтә. Арвн болдгнь юмб? Хөрн-һучн путевк өгтн!

— Түрд гилт. Хазг-Арвн болхларн бас бичкн учр бәәнә. Тавн нь Улусин зөвлл (уком) комсомол бий деерән дааҗана, тавинь тана үүлдлң (завод) бий деерән даахмн.

— Юн? Тавн гинч?

— Тавн.

— Кедү мөңг күрхмб терчн?

— Тавн зун арслң.

— Тавн зун арслң?

— Тавн зун!

— Уга, болшго. Кукн, бюджет гидг юм меддвч? Биднчн бюджетд бәәх улсвидн. Мана мөңгн гидг юмнчн цугтан дигләд-таглад хайчксн юмн.

— Тиимч биз. Зуг хамтрлң (колхоз), хүүвин аху (совхоз) болһн цугтан улан бүчтнрин лагерьт мөңг һарһҗ өгчәнә.

Һардач (директор) ширә деер бәәсн хоңх авад, җиңнүләд оркв.

Сегләтр күүкн үүд секәд орҗ ирв.

— Ах тоочиг (бухгалтриг)! — гиҗ Хазг заквр өгв.

Удл уга үүд тәәләд мергр шар залу орҗ ирәд, тедүкн зогсв.

— Ах тооч (бухгалтр), — гиҗ Хазг эклв. — Эн көвүн (Омпа тал зааһад) манас мөңг авхар ирҗ.

Күцц соңсл уга, бухгалтер:

— Ямаран мөңг?

— Улан бүчтнрин (пионермүдин) лагерь теткх мөңг.

— Юн, юн? — тоочин (бухгалтерин) күзүнь сунад одв. Бас ахлачан дураҗах бәәдлтә.

— Мөңгн гинәв, тавн зун арслң, — болҗ Хазг цәәлһв.

— Хазг, медә бәәҗ юн гидг үг келҗәхмт. Манад — бюджет!

— Хәрнь. Бюджет. Энчн иткҗ өгчәхш.

— Бюджет. Үлү-солю негч деншг уга. Хәрнь тер, ахлач. Мөңгн уга. Тооч хәрү эргәд һарч одв. Оһла Хазг сандл деерән батлҗ сууһад, улан альчуран хавтхасн һарһҗ. авад, көлсән арчад, келв:

— Ода эн. Мана ах эрдмтнр (специалистнр) нанд цугтан аҗрһ болна. Эврәһән келчкәд бәәһәд бәәцхәнә. Көвүд, эврән эс үзвт? Мөңгн уга болҗ һарчана.

Омпа көвүн бийән бас өгч бәәхш.

— Наадк хүүвин ахус (совхозмуд) бас бюджетд бәәцхәнә. Тер бийнь эврә баһчуд эрүл-дорул болтха гиһәд, мөңг олад-һарһад өгнәлм. Сәәнәр хәәхлә, та чигн олхт.

— Угалм. Соңсвч тоочиг? Мел деншг чигн уга гивш.

Ода би яахв түүг?

— Тиигхлә өгчәхш гиһәд бичҗ бәәнәв. Тана үүлдлңд (заводт) тавн күүнд орм өгчәнәвидн. Нань манд арһ уга.

— Яһад? Арвн гиҗәлч?

— Тавнь тана.

— Мана. Ода яахв? Болв, ухалх керг. Энд-тенд үлү-дуту юмнчн бәәдг болвзго. Чи, көвүн, маңһдур орад ирлч.

— Нә, чини керг, көвүн? — гиҗ Хазг Эрвң тал хәләв.

— Хазг, би Олимпиад гидг төрин тускар ирҗ йовнав.

— Кукн, Олимпиад гиснчн юн гидг юмб?

— Ахрар келхд, бииләд-дуулад бәәдг юмнла.

• А, терчн медгдҗәнә. Мандчнь биилх-дуулх болхла, хойр долан хонгтан хот угаһарчн бәәдг улс бәәнә. Мөңгн-теңгн манас керг уга?

— Мөңгн керг уга. Зуг тер улсан нутга Олимпиадт белдх кергтә.

— Белдх-белдх, — гиҗ Хазг күүрән чиләв.

Көвүд сурһульд (школд) патьрлҗ бәәсн. Асхн хәрҗ ирәд, сурһулин завхоз Бор өвгнд Хазгла күүндсн күүндврән келҗ өгв.

Өвгн инәһәд, келв:

— Үүср уга шүвтр, үгәрн күүнд шүүгдҗ үзәд уга, Оһла Хазг гидг күн тертн. Үгцәд, ата-марһа түүнәс авхар бичә сантн.

Цааранднь Оһла Хазгин туск кесг келврмүд өвгн келҗ өгв. Булһн нутга соньна (газетин) сегләтр болҗ Баазра Санҗ гидг көвүн көдлҗәнә. Тер бас Баһ Чонса көвүн болҗ һарчана. Оһла Хазгин һарһдг аалиг әмтн Санҗд соңсхдг.

Түүгәрнь Баазра Санҗ дамбрлһ бичәд соньнд барлад, Оһла Хазгиг хазад бәәдгҗ.

Түүгинь меддг ах тооч, соньнд дамбрлһн һарад ирхлә, һардачин (директорин) хорад (кабинетд) орҗ ирәд сурдг болна:

— Хазг, эндрк соньн (газет) умшвт?

— Ямаран газет?

— Нутга газет.

— Юн йовна?

— Дәрк, дәрк, таниг алад хайчкҗ.

— Кен бичҗ кевтә?

— Кен бичх билә! Базра Санҗ бичҗ.

— А, хәәмнь. Тер баавһа улсин келсн үг цуглулад йовдг Баазра Санҗин бичсн юм ю кеҗ умшнат. Тер соньнан шуулад цааран хайчктн.

Тиим бәәдлтә күн эн Хазг гидг һардач болҗ һарчана.

— Тер-хойр долан хонгтан хот уга чигн бәәнә гисн ямаран учрта үг болхм? — гиҗ Эрвң сурв.

— Терчн, хәәмнь, бас орта. Нег адучд хойр долан хонгт хот күргҗ өгл уга бәәҗ. Өлсәд-муурад ирхләрн, тер адуч Оһла Хазгин тускар му ду һарһсмн. Түүг Хазг малтҗана.

Өрүнднь көвүд Хазгин хорад (кабинетд) орҗ ирцхәнә. Өцклдүрк Хазг биш болҗ көвүдт медгдв. Ах эрдмтнр (специалистнр), хурчксн, селвлцән болҗана. Хазг ахр-ахр үгәр күн болһнд даалһвр өгәд, кех-күцәхинь зааһад бәәв.

Орҗ ирсн көвүдиг үзәд:

— Ах тооч бюджетд үлү-дуту юмн олдву-угай?

— Тана келсәр, үр Оголов, хәәһә, сәвүрдә бәәҗ әрә

олув, — гиҗ ах тооч хәрүцв.

— Тегәд, кедү күцв?

— Тавн зун.

— Көвүн, болхий?

— Болх-

— Эн УОНО-һас йовсн көвүн, — гиҗ Хазг Эрвң тал заав, — кергтә төрәр ирҗ йовна. Олимпиад гидг нәр-нааднд белдвр кех. Хәрнь, залус, үүнә келсн үг, соңсад, кех-күцәх зура кеҗ автн.

Көвүд алң болҗ нег-негән хәләлдв. Селвлцәнә хөөн парторг, профкомин ахлач ахта улс хурад Эрвңгин келсн цәәлһвр соңсад, кех-күцәхин зура кеһәд авад оркв.

Керг күцсн, хойр көвүн Һооҗурт күргүләд күрч ирв. Эн һазра улс эврә һазран иигҗ магтна:

Һооҗад бәәдг уста,

Һооҗур гидг һолта,

Гүн сәәхтә адута

Городовиков нертә колхоз

Эн хамтрлңд Нимән Гүнзг гидг таңһчд нернь туурсн ахлач көдлҗәсн. Альк кергәрн болвчн эн хамтрлң (колхоз) кезәчн өмн йовдг. Үс, мах, ноос шаңһд орулҗ өгх зураһан җил болһн давулҗ күцәдг Улан Цергт унулх мөрднь кезәчн белн, өөлтг уга болҗ һардг. Талвсн хамтрлң-хүүвин ахудт тохм гиһәд аҗрһс, гүд хулддг, һәәхүлд орсн малнь кезәчн мөрә авдг. Мал-герәс авдг мөңгнь нег сай күрхдән өөрдҗ йовх болҗ һарчана.

Гүнзг көвүдин йовсн төр соңсад, кергтә әмтән цуглулҗ авад, дарунь таслад хайчкв. Ах тооч улан бүчтнрин лагерь теткх мөңг Улусин зөвлл (уком) комсомолд орулҗ өгх даалһвр авад һарч одв. Наадк, үлдсн улснь болх Олимпиадт белдвр кех төр күүндҗ сууцхана.

— Би-ду белдхнь санана, — гиҗ Гүнзг үгән эклв.

Зуг һанцхн тер биш. Әмтнд үзгдәд-медгдәд уга эрдм кергтә. Хәрнь, залус, келцхәтн, соңсий.

Баахн хар залу босад келҗәнә.

— Мөр хатах-тавлулх. Урлданд орх- Кеегч гүн толһад эс ирхм биш.

— Би тана баһчудт нег ду өгнәв, дасч авг. Шин дун һарин комсомол», — гиҗ, Эрвң үгд орлцв.

— Сән, йир сән. Болдг үг. Чи, көвүн, тер дууһан манахст дасхчк.

— Темәнг мөрнә шинҗ келг.

— Чик.

Иигәд, кесгтән сууһад, кех-күцәх төрин зура бичҗ авад, цаг бачм болсар Олимпиадын белдвр гүдүлх болҗ шиидцхәв.

Олимпиадын белдвр альк әәмгәр болвчн бульглад, буслад бәәв. Хавр сән, мал идгтә, тәрән сәәнәр һарчах, өвснә хадлһн альд болвчн өмәрән йовҗ йовх- Эн хамг әмтнд ик байр болад, шин Олимпиад гидг юмнд белдхд немр болҗ, омг орулҗ йовна.

Харла Манҗихнд ирәд тав-зурһа хонв. Һанцхн Олимпиад биш, Улусин зөвлл (уком) намин (партин) даалһвр, эврә кергән бас күцәв.

Отг-әәмг дүүгәд-дүркләд бәәнә. Кезәңк хамтрлң (колхоз) эклснә цаг ода биш. «Улан Манц» хамтрлңд ода машинә-тракторин өртңгин бүкл баг (бригад) көдлҗәнә. Тедн тавн тракторта, тедү мет комбайнта. Тәрәнә көдлмш — һазр хаһллһн, тәрә тәрлһн, тәрә хадлһн, хуралһн ода машиһәр кегддг болҗ. Өмн цагт царар әрә гиҗ тәвн гектар тәрә тәрчкәд, икәр байрлдг бәәсн. Ода болхла һазриг эңднь хаһлад цаһан буудя, хар буудя, ичмән, арва—кесг культур тәргддг болҗ.

Эргәд йовад хәләсн, тәрән әвртә гидгәр һарчана. Ода бийнь күүнә өвдгцә, эңдән көкрәд дольгална.

Өвсн сәәнәр хадгдҗ йовна. Тенд нар, мөрн көлгд ик зунь олзлгдна. Ода деерән дала кедг көдлмш уга болсн учрар, тракторар бас өвс хадҗ йовцхана. Нег тракторин бийнь өдрин дуусн дала һазр хадад делгәд хайчкна.

Маңһдуртнь түүгән мааҗурдад, балк кечкнә. Түүнәснь хамтрлңчнр цар, мөрн, темә татсн тергәр зөөлддг болцхаҗ.

Харла хамг эн туск төр хәләҗ-шинҗлҗ оркад, ик байрта болв. Хамтрлң (колхоз) ода җилдән бүкл сай арслң мөңгнә орута, нутгтан дөрлдән-марһанд мегшәд йовх болҗ һарчана.

Эн юуна учрв? гиһәд сурхла, — олна күчн гиҗ хәрү өгх кергтә. Харла генткн гейүрәд одв. «Хоңһр, Хоңһр эн тускиг үзсн болхинь, икәр байрлх билә»— гиҗ эн дотран санв.

Толһаһан саҗад, өмнән дәкәд элдү җирһл үзәд, бас цааранднь ухалв. Әмтн, әмтн ик оңдан болҗ одҗ. Баһчуд цугтан сурһульта-эрдмтә, өсәд-босад ирцхәҗ.

Трактористнр, механизатормуд цугтан эврә хамтрлңгин (колхозин) көвүд болҗ. Хамтрлңгин (колхозин) ах агроном, Башантад селәнә эдл-ахун техникум чиләсн Дүүдән Маңһдын нерн эврә әәмгтән биш, нутг дотран келн болҗ йовна. Ниднә гектар болһнас хамтрлң (колхоз) дундлад арвн тавн центнер буудя авч.

Эн тускарн «Улан Манц» нутгтан негдгч орм эзлҗ. Малын эмч Бембән Бамба, Башантан техникум чиләһәд ирсн зоотехник Булган Очр хойр малын туск төр һардҗ бәәдгҗ. Үснә туск төрәр хамтрлңгин (колхозин) малчнр ик нер

һарч йовдгҗ. Саальч Мөңктин Дүүцә, үкрч Тевкән Анҗа хойр стахановец гидг нер авч.

Манҗихнә сурһуль (школ) ода долан класста, дундын биш гих нертә. Тенд нурһлад эврә әәмгин көвүд-күүкд көдлҗ бәәцхәнә. Бокта Аһшт багшин күрәлң чиләҗ ирәд, ода сурһулин (школын) һардач (директор) болҗ һарч.

Нег асхн Харла хамтрлңгин (колхозин) заллтын селвлцәнд орлцв. Хамтрлңгин (колхозин) ахлач Эрднин Шар зөвәр дадмг болад бәәҗ. Төриг татад-мааҗад суулго түргәр таслад, күн болһнд кех-күцәхинь цәәлһҗ өгәд һарһад бәәв.

Заллтын көдлмшт парторг Баазр, селәнә хүүвин (сельсоветин) ахлач Манҗ хойр бас орлццхав. Хойраннь үсн буурлтад бәәҗ, болв нүднәннь харань одачн баһ кевтән. Насарнь тоолхла, эдн дегәд медәтә биш: Баазрнь әрә дөч һарсн, Манҗнь одачн әрә дөч күрч йовх зөвтә. Болв, баһчуд дотр эдн бийән медәтәд тоолҗ, бәәх улс.

— Дорас баһчуд өсәд, маниг шахад авч йовна, — гиҗ Баазр одахн шоглҗ келв.

— Баһчуд өсчәнә, тер үнн, — гиҗ Харла тиигхд келлә. Болв, одачн эднтн көдлмшин һар сәәнәр авад уга.

«Көгштә хөн — үргән уга» гиҗ келгддг, баһчудт дадмг улсин һардвр кергтә.

— Тиимнь-тиим, — гиҗ Манҗ дөңнв.

Намин (партин) хургт тәвҗ күүндәд, Манҗихнәхн Олимпиадт күчтә гидгәр белдх болҗ һарв. Урлданд орх мөрд, марһанд орх бөкнр, би-дууна айс асхн болһн соңсгдна.

Тавн өвгнә ач — әрә тав күрсн Бадм көвүн күчтә гидг гармуль татдг болҗ. Түүг эдн белдх болцхав. Сәәнцг авһнь шатрч, Сарң өвгнь — җаңһрч. Эдн бас бийән белдҗ бәәнә. Олимпиадт белдлһнә төриг һардтха гиҗ партийн хург Бокта багшт даалһв.