Җирн тавдгч бөлг

Мөңктин Эрвң нег авъяста болв: өдр-сө уга гиинәд дуулад йовдг. Өрүн нүдән әрә татн дуулҗ авад һарна, өдрин дуусн, асхн унтх күртл. Зәрмдән әмтн нам алң болна. Йовҗ йовад, генткн тогтн тусад, хавтхасн шүүрч блокнот һарһҗ авад, юм бичҗ оркад, дәкнәс дуулҗ авад һарна.

Үүнә толһа дууһар, шүлгәр дүүрч одҗ кевтә. Тернь сәәнәр тасрҗ һарч өгл уга көвүг зоваҗах бәәдлтә.

Кезәһәс авн эн иигҗ эклв гихв? Кен түүг медҗ бәәнә. Үүнә түрүн болҗ орсар умшсн дегтрнь «Робинзон Крузо», хөөннь «Овод». Һаңд мәәртҗ йовсн мал ус үзсншң дегтрмүд көвүн шуд зальгчкад бәәсн әдләр, умшдг болла. Түүгинь үзәд, педтехникумин дегтрин саңд (библиотект) көдлдг Вера күүкн үүнд дөң-нөкд болв.

Күүкн сүв-селвгән өгәд көвүнд Пушкинә дегтрмүд умшулдг болв. Җилһн келнд, шүлгүдин кев-янзд авлгдад, көвүн, алдр орс шүлгчин туульмудас экләд, «Евгений Онегинд» күрв. Эн шүлгчин кесг шүлг чееҗәр дасч авв.

Түүнә хөөннь Лермонтовин шүлгүд, поэмс авч умшла. «Бородино» гидг шүлг икәр таасгдҗ, чееҗәр умшдг болв.

Хөөннь Тургеневин, Чеховин, Толстойин зузан дегтрмүд умшдг болв. Цааранднь Вера күүкн Горькин, Маяковскин дегтрмүд өгч умшулв. Шолоховин «Тихий Дон» гидг дегтр умшҗ оркад, көвүн кесгтән өврв. Тиим сәәхн кевәр, күүнә өрч хаһлад өр дотр орҗ одмар яһад күн бичәд бәәдг болхмб?

Кесг дегтрмүд умшҗ оркад, көвүн дотран санв: нанла әдл улс шүлг бичҗ чадхмб, угав? Бийән сөрҗ үзхәр седв.

Нег өрүн босад ирхлә, толһад, шүлг дуулад бәәв:

Иҗл, Иҗл, Иҗл.

Ик уста Иҗл,

Теңгс әдл аһута,

Төвкнүн сәәхн урсхлта...

Үкс сууһад, цааснд буулһҗ авад, дәкн-дәкн умшв.

Түүнә хөөн шишлң нег девтр (тетрадь) кеҗ авад, түүндән шүлгүдән бичдг болв. Бичдг болвчн бийнь умшхас биш, күүнд үзүлдго. Ичәд-эмәһәд бәәдг.

Һурвдгч девсңд орҗасн намр, багшин сурһулин хальмг келнә багш болҗ Шартун ик сурһуль (университет) чиләсн ик медрлтә, күчтә хальмг келтә багш Палвра Һәрә ирв. Эврәннь сурһульчнртан эн багш хальмг тууҗ-тууль келҗ өгдг. «Җаңһрин» тасрха умшдг. Багш хальмг келнә зокъялын (литературн) дуһулң (кружок) бүрдәв. Түүнд түрүн болҗ Эрвң ахта көвүд бичгдв.

Дуһулңгин (кружокин) кичәл (занять) болхла, Палвра Һәрә хальмг бичәчнрин дегтр авч ирҗ умшҗ өгдг. Манҗин Нимгрин «Хар модн көшүр», Дендән Айсин «Болд зүркн» нань чигн.

Эн дегтрмүд көвүдт икл соньн болдмн. Тер умшх биш, багш чик-хаҗһринь зааһад, үлү-дутуһинь үзүләд цәәлһҗ өгдмн.

Хөөннь нег асхн багш келҗәнә:

— Тадн ода зөвәр сурһуль дасвт. Ода хөөт кичәл (занять) күртл эврән неҗәд юм бичәд-авч иртн. Шүлг, келвр чигн, бичкн, ик чигн. Эврән бичәд авад иртн.

Тер цагт орн-нутгт нег ик шуугата төр һарч йовла.

Академик Отто Юльевич Шмидт һардсн Ар теңгст ном илдкҗ йовсн «Челюскин» гидг керм мөстә далад мөснд шахгдад уснд чивхлә, деернь йовсн улс мөсн деер бууҗ хошлҗ. Тер улс радиоһар болсн йовдл Москвад соңсхгдҗ.

Москва, орн-нутг тедниг харсч авх бүкл засгин (правительственн) зөвлл (комиссь) һарһад, яһад болвчн күрч, мөсн далаһас харсч автха гисн заквр өгч.

Усар йовад күрн гихлә, күрч чадм керм уга болҗ һарч. Аһарар нисәд теднд күрх ухан — ор һанц арһ болҗ үлдҗ. Тер учрар орн-нутгин баахн нисәчнрт тер даалһвр өггдҗ. Кесг-кесг нисәд, күрч чадл уга, мана нисәчнр чееҗәр зовҗ, чидлән агсҗ, җиврән делҗ, улан одта машидән дәкн-дәкн босхҗ, нискҗ, хәләҗ, шунҗ.

Аш сүүлднь эдн Мөстә далад күрәд, деернь бууһад, тенд түрҗәсн улсиг керм (самолет) дотран суулһҗ авад һазр тал нисч. Аһарин долан баатр Арктикин харңһуг теслҗ, һатлҗ нисәд, тенд Мөсн деер бәәрлсн О. Шмидтин экспедициг цугтынь харсад авч.

Эн тускар орн-нутгин күн болһн өрүн босн сурдгнь иим бәәҗ:

— Харсчий, цугтынь Мөснәс авчий? Хүүвин баахн нисәчнр түрүн болҗ делкәд эврә чидл-эрдмән үзүлҗ, олнд келн болҗ, орн-нутгт алдр нертә баатрмуд нер зүүсмн. Тер нисәчнр орн-нутгт түрүн болҗ «Хүүвин Холвана/Союзин Баатр/Герой» гидг нер зүүсмн.

Эн ик диилвр Эрвңгин толһа дүүргҗ, элдү байр урһаҗ, деврәд-делсәд бәәҗ. Тегәд чигн багшин өгсн даалһврас иштә «Харсач» гидг шүлг бичәд авч ирснь эн:

Аһарт нисдг эрдмтә

Арһта-чидлтә Комсомол.

Арктикин мөснд чивҗәсн

Алдр баатрмудан харсла.

Багш умшад, чикләд, арһтаһинь темдгләд, келҗәнә:

— Ода бидн эврән бичдг болҗанавидн. Эн бичсн юмсиг хураҗ һарар бичдг седкүл (журнал) һарһхмн. Түүнә нернь «Мана келн» болг.

Тер журнал сард нег һардг. Түүнә негдгч тойгт (номерт) Эрвңгин «Харсач» гидг шүлг барлгдҗ.

Хойр-һурвн сар болад орксн цагла Шартуһас баахн көвүн Әәдрхнд, багшин сурһульд ирҗәнә. Тар асхн Палвра Һәрә сурһульчнр цуглулад, зокъялын нәр кеҗәнә. Багш келҗәнә:

— Таднла харһхар хальмг бичәч Эрнҗәнә Кость ирсн бәәнә. Кость бийнь Шартуд ик сурңульд (университетд) сурһуль сурчах күн. Ода эврә кергәр Элст орҗ йовад, намаг сурхла, эндр ман тал ирснь эн.

Сурһульчнр альх ташлдв. Эрвң эн көвүг үзәд, таньв.

Ик өмн цагт, шин техникумд ирҗ йовхд машин деер дуулад-бииләд йовдг көвүн эн — Эрнҗәнә Кость болҗ һарв. Хөөннь сойлын дәврлтд (культштурмд) йовҗахд, Шартуһас Әәдрхн күртл һурвн башмг эләснь, хөөннь Хальмг Базрас Элст күртл халяд бииләд-дуулад йовсн көвүн.

Палвра Һәрә бичәчин дегтрмүдин тускар келҗ өгчәнә. «Хамтрлңгин (колхозин) тег» гидг поэм, «Дууч Шар хөөч» гидг түүк бичсн болҗ һарчана. Терүн деерән кесг шулгүд бас.

Аш сүүлднь бичәчд бийднь үг өгчәнә. Маштг хар көвүн, шулун-шудрмг, эвтә-довта бәәдлтә. Зүн һарарн чилм хар үсән самлҗ оркад, гедәҗ зогсад, шүлгүдән умшв:

Бухҗ гүүдг буурл

Бууһин утанд бульглна,

Халдана һалын зальд

Хаадан авч цеглнә.

Омгта умшдг бичәч бәәҗ. Келсн үгмүднь ке-сәәхн, олмһа болсн учрар, күүнә толһад ирҗ хадгдад, ик байр урһаҗ, нурһ заратрулҗ, зүрк бульглулна. Әмд бичәч үзәд уга сурһульчнр, ә-кииһән таслҗ, бичәчин шүлг болһиг чееҗдән тодлҗ авцхав.

Маңһдураснь авн Кость шүлгч келн болад бәәв. Деед девсңгин (курсин) көвүд, күүкд цугтан гишң хальмг зокъялын дуһулңд (кружокт) орҗ, шүлгүд бичх сана зүүцхәв.

Багш Һәрә гиичд һарар бичдг седкүлән (журналан) үзүлҗ. Түүнә зәрм шүлгүднь бичәчд таасгдҗ.

Цө хонад, «Таңһчин зәңг» соньн (газет) авад хәләхлә... соньна (газетин) бүкл халхд багшин сурһулин сурһульчнрин шүлгүд барлата. Эрнҗәнә Кость бийнь ик өгүлл (статья) бичҗ. Түүндән зәрм шин бичҗәх сурһульчнриг бас буульҗ.

Эн шүлгүд дотр Эрвңгин «Харсач» гидг шүлг үзгдв. Түүг үзҗ оркад бичсн күн эмкәһән зууҗ зогсв. Иигҗ барт орх гиҗ кен медлә! Барлгдад һарад ирҗ! Тиигхлә бичҗ, барлҗ болхм болҗана!

Эн түрүн шүлг көвүнд җивр урһав. Шин көлд орҗах тарвҗ мет талт-мулт ишкәд, җиврән сәвәд, өөдән нисәд һархар седҗәхнь эн болҗ һарчана.

Тер өдрәс эклв гиҗ келх кергтә. Көвүн шүлгүд бичәд бәәв. Ик зунь дер дорк девтрт. Болв зәрмнь «Таңһчин зәңг», «Улан баһчуд» соньнмудт (газетмүдт) барлгдад һарад ирдм. Тарвҗ җиврән деләд, нисч-бууһад бәәв.

Ниднә, әәмгүд эргҗ йовад Сян-Белгин Хаср гидг шүлгч нутга хотл селәнд ирҗ әмтнлә харһца кев. Үдлә УОНО-д ирәд, Эрвңгиг хәәҗ авад, ут болсн нимгн дегтр белглв. Тернь зокъялын хураңһу болҗ һарв. Наадк баһ бичәчнрин дунд Мөңктин Эрвңгин нерн йовна. Түүнә тавн-зурһан шүлг барлгдҗ.

Дегтрт шүлгүдән умшҗ оркад, «үннв-худлв» — гиҗ көвүн суув.

Үнн, — гиҗ Хаср келв. — Шүлгин төрт шунхла, шүрүнчн немәд чигн бәәхмн.

Асхнднь Хаср хурсн олнд «Өнчн бөк» гидг поэмән умшҗ өгв. Минь эн цагла «Өнчн бөк» «Улан баһчуд» соньнд барлгдҗ бәәсн цаг. Шин барлгдсн шүлгүд, поэмсиг Эрвң, зуна халун нарнд шатсн, көрснь тесрсн һазр хурин ус уусншң, бийдән ивтрәһәд авчкдг болв. Хаср поэмиг иигәд эклҗәнә:

Найнтахна көгшн өвгн

Нанд келсн тууҗ,

Түүг би ясад.

Түүнә келәр буульлав...

Ке-җилһн келнднь, кесг сәәхн үгднь әмтн авлгдҗ сууһад, эврә ухаһан санлдв. Кезәнә болсн йовдл. Олн харчудын нерн деерәс халурхҗ босад, Ик-цоохра өнчн көвүн, Ик-цоохра байна бөкиг дииләд, ата-марһаһан авад ирсн. Баячуд өшәркәд, күркрҗ көвүг зууһад, хар гөрәр Сивр орулҗ туулһсн. Тиим тачалта поэм болҗ эн һарв.

Түүнә хөөн көвүн шүлгүдән девтртән бичәдл авад бәәв. Ик хол, Әәдрхнд бәәсн иньгтән уха алдад, бичәд оркна:

Наласн өргн теегәс,

Найнтахна хол һазрас,

Уйн бичкн иньг, чамдан

Ухан-седклән өгләв.

Эн цаг баахн бичәчд, олн баһчудт байрта цаг бәәсмн. Сян-Белгин Хасрин «Өнчн бөк» поэм, Эрнҗәнә Костин «Дууч Шар хөөч» түүкиг баһчуд чееҗәр келдг.

Түүнә хөөн Калян Санҗин «Бригадир», Даван Һәрән «Хулхач» гидг дегтрмүд һарв. Тедниг Эрвң бас умшад, шинҗләд, таасв. Ода үүнә толһад Калян Санҗин багч (бригадир) дуулна:

Салькн, салькн, салькн,

Өдрин дуусн аздлна,

Сөөднь салькн бешин хоолд,

Биивән татад, геглзнә.

Көвүнә нүднд хамтрлңгин (колхозин) багч (бригадир) Шуурһч үзгднә. Үүср таслҗ көдлсн салькна өмнәс, хамтрлңгин (колхозин) баг (бригад) Шуурһч ахлачта улс дә босхҗ ноолдад, дииләд, хамтрлңгин (колхозин) өвс овалад хурана.

Буһун хотнд,

Гертән,

Бүләкн улвта орндан

Салькн, задыг дөөглҗ,

Шуурһч нөөртән инәв.

Хальмг урн үгин зокъял өсәд-босч йовсн цаг. Тер цага дегтрмүд умшҗ, орс бичәчнрәс уха авч, дасч Эрвң көвүн бичәч болхар, өдр-сө уга гиинәд-дуулад йовдгнь эн.