Җирн дөрвдгч бөлг

Дунд нутг үвлә хойр әңгрв. Дегәд ик билә. Нег нутгнь Яшкул селәнд һарв. Яшкульск улус гидг нер зүүв.

Хойрдгчнь — Булһн селәнд һарв. Булгунск улус нертә.

Булһн нутгт Манцин кецә әәмгүд үлдв. Элстәс өмәрән Манц һол күрч, Элстәс хооран — Шорвин кецин аһу күртл. Бас ик нутг.

Шин нутгт намин (партин) улусин зөвллин (улускомин) негдгч сегләтр Айта

Келкетов болв. Күцәгч зөвллин (исполкомин) ахлачд Галзна Буйнча суңһгдв. Күцәгч зөвллин (исполкомин) нег әңгин ахлач Харла Манджиева болҗ.

Нутгин көдлмшт әәмгүдәс кесг улс ирв. Булһн— бичкн селән. Көдлдг чигн, бәәдг гермүд чигн күртҗ эс өгв.

Учр тиим болсар, мал-гер уга баһчуд нааран көдлмшд авв. Мөңктин Эрвң УОНО-н ах бүрткәч (инспектор) болҗ, Улан Эргин ШКМ чиләсн, Манҗихнә көвүн Дорҗин Омпа комсомолын улусин зөвллд (улускомд) әңг толһалҗ бәәнә.

Селәнә ардк зо деер бүкл һуч һар хальмг гермүд бәәнә. Эн әәмгәс нутгур көдлмшт ирсн улсин гермүд. Эврә герән авч ирәд бәрчкәд, бәәҗ бәәх кевнь эн.

Хуучн нутг әңгрхлә, тенд көдлҗ бәәсн кесг баһчуд сулдҗ сурһульд йовҗ. Цедн Әвәш хойр Шартуд одад сурһульд орҗ. Цедн — малын сурһульд. Әвәш — эмчин гүн сурһульд.

Нутгт көдлдг баһчуд зогсл уга гишң әәмг эргәд көдлмш кев, шин улс таньлдҗ авх, дора һазрт төр яһҗ хаһлҗ йовхиг хәләх, дөң-нөкд болх.

Эрвң Найнтахна сурһульд (школд) ирҗ таньлдв. Үзмҗтә эклцин сурһуль (школ) гидг нертә. Багш болҗ тавн-зурһан баһчуд көдлҗәнә. Гер-мал уга бий улс. Эдн дотр негл күүкн багш. Тер учрар көвүднь нег өрәд бәәнә, күүкн салу өрәд.

Цугтан хотан бас нег өрәд ууцхана.

Нутгас ирсн ахлач гиһәдв, эс гиҗ талдан учрв, багшнр хө алад, нәәрт белдв. Намра генткн эн әәмгт нег хүүвин ахуһас (совхозас) хурһд авч ирҗ хулдҗ. Өвсн-тоосн тату болад, хүүвин аху (совхоз) хөөһән баһрулҗ. Тер хулдҗ бәәсн хурһдас багшнр негдәд арвн тавн толһа хулдҗ авч. Эн бас учрта. Сурһульд (школд) көвүд-күүкд шаңһаһар бәәнә. Эврә мөртә, өвстә. Бүкл овалсн өвсн өвсн сурһульд (школд) бәәҗ. Хурһдан тиигән тууһад орулчксн, дала көдлмш уга. Зуг хая-хаяд идшт ус кех керг.

Иигәд дурарн өвснд бәәһәд, дарунь хурһд гес-гүзә һарад, тарһлад ирв. Тегәд чигн багшнр элвг махта-шөлтә бәәхнь эн болҗ һарчана.

Эрвң Шөнҗин Эббә гидг багш көвүнлә сәәнәр таньлдв. Багш сурһулин шин җил эклснәс нааран энд көдлә.

Таньл-үзл болад, иткәд, Эббә үүртән болҗах йовдлын тууҗ келҗ өгв.

”...Сурһульд (школд) тавн көвүн, нег күүкн эклҗ көдлҗ. Гертә-бүлтә, орс келәр сурһдг Елена Дмитриевна гидг багш бәәҗ. Наадкснь цугтан баһчуд.

Өлзәт өкәр чирәтә нәрхн хар күүкн. Әрә гиҗ арвн нәәм күрсн, толһаһан хойр ээм деерән хаяд, геглзәд бәәнә. Бийнь баһ болвчн багшин сурһуль Әәдрхнд чиләһәд, көдлмшт шин ирҗ йовхнь эн болҗана.

Көвүд, күүкиг күндләд, салу өрәд бәәлһҗ. Бийснь болхла, хойр өрәтә герт бәәдг. Негнднь тавн ор тәвчксн, наадкднь хот кеҗ уудг. Баахн багшнр цугтан нег ааһта-шанһта. Иигәд нег өрк-бүлин йосар бәәцхәнә.

Асхнд хотнд нәр болдг. Түүнд орад, дууллдад-бииллдәд бәәцхәдг. Өлзәт үүср уга домбрч. Хотна күүкдәс эн һатлад бәәҗ. Эббә эврән келҗ-дуулдг. Эн хойр нииләд унҗ одна. Өлзәтин домбрин чикнд келн-бииләд баахн багш эргәд-дуһрад бәәҗ.

Күүкн көвүн хойр нег-негндән эңкр болад, һарасн бәрлдәд йовад бәәдг болна.

— Нанд нам тер-эн гих му ухан толһад ордго билә, — гиҗ Эббә келв. — Сән үүрмүд болад, толһаһан негдүләд бәәхәс биш, нам нег үмсх чигн дурн күрсн уга. Ах-дүүһинәр бәәвидн. Болв, талдан нег күн бас эдниг үзәд, шинҗләд, бийнь балцрҗ одн гиһәд бәәҗ. Тер сурһулин (школын) ахлач — Сарңга Һәрә болҗ һарв. Һәрә эднәс медәтәнь, хөрн һурвта. Тегәд чигн эн күүкнд дурлад, талдан көвүнлә толһа нииләд бәәхлә, дурго болҗ, бәәснь эн.

Нег асхн унтдг өрәдән багшнр цуглрсн цагла Һәрә келҗәнә:

— Көвүд, нег төр бәәнә.

— Келҗә, соңсий, — болҗ Боктан Бака багш келв.

— Төр иим. Бидн тавн көвүд. Мадн дунд негхн күүкн.

— Тегәд, гер авхар седҗәнч? — гиҗ Бака инәв.

— Хәрд һарх наста күүкн. Чи Бака гер-мал болх санатавч?

— Одач эрт. Тиим ухан нанд орад уга, — болҗ Бака

хәрү өгв.

— Чи?

— Уга.

Чи?

— Уга.

— Чи? — гиҗ Һәрә Эббә тал хәләнә.

— Би? Тиим ухан толһад орад уга.

— Чи? — болҗ Бака Һәрәд келв.

— Би? Би гер-мал болх санатав.

— Тиигхлә болҗана, — гиҗ Бака келв. — Өлзәт сән күүкн, зәңг орулҗ чадҗанач.

Иигәд көвүд төрән таслҗ. Нәр-наадн болхла, Өлзәт Эббә хойр ниргәд-нүгшәд бәәдг. Кенә-янаһан мартад, эн хойр ээм-ээмән түшлдсн, эгц сәәхн дууһан дуулсн йовдг.

Һәрә нәр-нааднд далаһар орлцдго, әмин захд суудг, зуг ни-нәәхн эн хойриг үзхнь зүркнь шарклад, күгдләд, амар һарч одн гиһәд бәәдг.

Һурвн-дөрвн әәмгин школмуд негдәд нег бут (куст) болҗ тоолгддг. Бутын (кустовой) селвцән гиһәд хая-хая болна. Түүнд багшнр цугтан ирҗ, кесн-күцәсән келҗ, сүв-селвгән авлцна.

Иим селвцән-хургин хөөн кезәчн нәр-наадн. Баахн багшнр хоорндан таньлдад, нәәҗ-нәәхн болцхасн. Келкдә сурһулин (школын) ахлач Пандин Пала көвүн келтә-амта, шулун-шудрмг күн. Өлзәтиг үзснәс авн эн ардаснь дахлдад бәәдг болв. Дууллдан болхла, Эббәһәс татҗ өгл уга, домбрин чикнд наалдад бәәнә. Бииллдән болхла, муурч өгчәхмн уга. Чееҗәр шүлг умшлдан болхла, бас цугтаһаснь һатлад бәәдг. Тер учрар гихв, аль талдан төртә юмб, Өлзәт бас үүнлә нәәртә-шогта болв.

Хөөннь УОНО-һас цаасн ирҗәнә. Найнтахна сурһульд (школд) нег үлү багш бәәнә. Келкдә сурһульд (школд) нег күн тату болҗах.

Тер учрар Найнтахна сурһулин (школын) ахлачд закҗана: нег багш Келкдүр илгәтхә гиҗ.

Сарңга Һәрә амрад одна. Төрт түшмл болҗах Эббәг хольҗулхар седҗәнә. Эббә түүгинь медл уга аңһр-аңһр гиһәд, дуулад-бииләд, домбрин чикнд наалдад бәәнә.

Зуг Һәрәнәр төр күцҗ бәәхш. Нег өдр Булһнас хәрҗ йовад, хойр мөр татсн тергтә Пандин Пала Найнтахна сурһулюр ирв. Һардачин (директорин) хорад (кабинетд) ирәд, өврәсн барлата тамһта цаас һарһҗ авад, Һәрән өмн тәвв.

— Юн? — гиҗ Һәрә ормав. —Бидн УОНО-д талдан күүнә нер өгләвидн.

— Кен меднә, — гиҗ Пала өмнәснь нүдән бүлтәлһв.

— Хабанов бийнь һаран тәвв. Тиизтә цаасн. Хәрнь, Теелгә Өлзәтиг наар гичктн, көлгн бәәсн деер авад йовнав.

Һәрә яахан медҗ чадад, герин эрс цокад оркв. Көвүд орҗ ирв, ардаснь дахлдад Өлзәт бас.

— Өлзәт, чамаг Пала авад йовхар ирҗ йовна, — гиҗ Һәрә келв.

— Альдаран? Учрнь юн болҗ бәәхмб? — гиҗ Эббә сурв.

— Келкд орулад. Багшнр күрч өглго бәәдгҗ.

— Эн өргн нутгт Өлзәтәс нань багш угав? Өгхм биш, һанцхн хәләсн күүкән өгч болшго, — болад Эббә бухна.

— Танас күн эрҗ-сурҗ бәәх юмн уга, — гиҗ Пала келнә. — УОНО-н цаасн бәәнә, заквр. Тиигхлә ямаран күр бәәдм! Өлзәт, хувц-хунран белдҗ ав, йовий.

— Өлзәт чамаг дахҗ йовшго, — болҗ Эббә шүрүлкнә. Эрүл-дорул, әмд-менд деерән, чи Пала, хәр. Эс гиҗ... — гиһәд босад ирв. Өөрнь суусн Бака халурхсн багшиг бәрҗ зогсав.

— Амн дотр келн бәәнә гиһәд, айстан бичә аздлад бә, — гиҗ Пала хәрү өгв, — эс гиҗ амичнь зуурулад оркҗ чадх арһ-чидл мандчн бәәнә.

Ода күртл дун уга бәәсн Һәрән цусн көндрәд, гиичин цумрха үгд уурнь күрәд, келҗәнә:

— Чи Пала, далаһар бичә караглад бә. Чамла әдл улсин көл-һаринь хуһлад, төгә кеҗ оркх чидл манд чигн олдх.

— Юн, юн гиһәд яңшлдад бәәнә эднчн? — гиҗ, Пала босв. — Һартн нааран, арһта залус бәәхлә.

— Көвүд, көвүд, — гиҗ Өлзәт босв. — Көвүд, арһулдтн. Заквр бәәхлә, арһ уга. Би йовҗанав. Хәрү авч чадхла, УОНО-һас Хабанов Санҗин һарта, тиизтә заквр авч иртн.

Тиигҗ келәд, күүкн һарад гүүҗ одв. Көвүд аман аңһалдҗ арднь үлдцхәв. Сана авсн кевтә — Пандин Пала гертәс шувтрад һарад одв. Наадк көвүднь дор ормдан сууһад үлдв.

Келкдә сурһулин (школын) һардач (директор) күүкн багшан тергн деерән

суулһҗ авад, мөрдән хатрулад һарад одна.

Тиигәд зөвәр сууҗ оркад, Эббә келҗәнә:

— Һәрә, чи күн биш күн бәәҗч. Келсн күүкән өгәд тәвчкәд, яһад аман аңһаһад суунач?

— Чиниһәр болхла, босад цоклдх бәәсмб?

— Цоклдх, аллдх-буллдх. Келсн күүкән өгәд тәвчкәд суудмч!

— Зөвтә юм — зөвәрнь кехм, — гиҗ Бака келв, — Һәрә, чи нутг ор. Нутгин УОНО-н ахлач Санҗ Хабановд хөвән күрг. Чини зөв медх.

— Чи гер-мал болнч, угай? Болх болхлачн би Өлзәтиг булаһад авч ирнәв гиҗ, — Эббә босна.

— Күүндләв, кел-аминь авлав. Болвчн, эврән эс үзвт?

Босад, дахад йовҗ одвш, — болҗ Һәрә күүкнд һундсн бәәдләр келв.

— Чамаг амндан ус балһсн әдл суухла, тер яахв. Эврәннь хөвин төлә ноолдхм билә, — гиҗ Эббә келв.

— Залус тиим биш, — гиҗ Бака келҗәнә. — Эндү һарһад оркҗвидн. Өөрән бәәсн һанцхн күүк өгәд тәвчквидн. Ичкевт маңһдур әмтн ю келх? Һәрә, чи үнән кел. Гер-мал болх саната, Өлзәт үгән өгсн болхла, күүкиг хәрү авч ирх кергтә.

— Һанцхн мини келсәр төр күцш уга. Тер учрар күүкнә уха медх керг, — болҗ Һәрә хәрү өгв.

— Тиигхлә сән, — болад Эббә «даб» гиһәд одна. — Би йовад күүкнә уха сөрнәв.

— Чик, — гиҗ Бака келв, —Цаг үрәһәд керг уга, ода үкс гиһәд йов.

Эн болҗ шиидәд көвүд өрәһәсн һарлдад, өвснд бәәсн хоңһр мөр бәрҗ авад, эмәл тохад, көвүг мордулв.

Асхн бүрүлин алднд Эббә Келкдә сурһульд (школд) ирнә. Ю-бис сурад, шин ирсн багш альд бәәхинь медҗ авад, тиигән күрч ирнә.

Өлзәт күүнә герт патьрлхар, нег өрәднь бәәҗ. Авч ирсн бичкн өлг-эдән өрән шуһуд тер кевтнь хайчкҗ, бичкн ширән ард хойр шанаһан түшсн гейүрҗ сууҗ. Күн орҗ ирхлә, хәрү эргҗ хәләһәд, үзәд, таньҗ оркад, бәәсн ормасн босад, байрта чирәтә:

— Эббә!

— Бив, бив.

Көвүн орҗ ирәд, күүкиг теврәд үмснә. Күүкн өрч деернь улан чирәһән тәвәд, бир тәвҗ уульв.

— Яһҗахмч? Эврә дурар эс йовҗ одлч?

— Эврә дурар! Таниг керүл-цүүгә татх гиһәд йовлав. Хаҗһр һарһҗ оркҗв. Өдрин дуусн иигәд суунав. Толһад ямаранчн ухан орҗ өгхш. Күчрл бәәдл болн гиҗәнә.

Бичә икәр гейүрд. Тиигтлән хол һазрт одсн бишч. Цаг бәәнә. Ухалх кергтә.

Хойр үр ширән өөр оч сууһад, күүрән цааранднь утдхв.

— Эндүг чиклҗ болхмн, —гиҗ Эббә эклв. — Ода, холд һарад уга деернь.

— УОНО-н заквр бәәнәлм.

— Тер закврас даву заквр бас бәәдмн.

— Терчн ямаран закврв?

— Тер закврин нерн — дурн.

— Дурн?

— Дурн! Та хойрин ухан негн болад, нег-негндән дурта болхла, түүнәс даву заквр уга.

— Түүнә уха яһҗ медхв. Дурта болсн болхла намаг иигәд күүнә күүнд өгәд тәвчкх билү?

— Терчн бас чамд өөлҗәнә. Эңкр, дурта бәәсн болхла, эврән босад, талын кү дахад яһад йовҗ одв? — гиҗ терчн һундҗана.

— Нам тиим гиһич.

— Тиим болҗана. Хәрнь чи эврән мед. Һәрәд дурта, гер-мал болх саната болхла, түүгән кел. Би күргәд келнәв. Көвүн зөвтә гихлә, би маңһдурин бийднь чамаг ирҗ авнав. Нань арһ уга. УОНО өдр болһн эврә заквран соляд суушго. Таниг гер-мал болхла, теднд арһ уга.

Заквран сольх зөвтә.

— Дурн гинч?

— Дурн бәәхлә.

— Дурн эс дуринь кен медлә. Зуг би амн үгән түүндчн өгчкләв. Болв, күргн зөвәр оцл болад бәәв.

— Сән, ода шамдг. Эс гихлә, хоосн һазр иләд чигн үлдхмн болҗана.

Иигҗ күүндәд, маңһдур ирх болад, көвүн хәрәд һарв. Мөрән көндәһәд һархла, күүкн дөрәһинь бәрәд, үдшәҗ йовад:

— Бичә орат. Эркн биш.

— Санаһан бичә зов. Болзгларн ирхв.

Күүкнә чирәд нарн мандлснь үзгдв. Тер сөөһән хәрҗ ирәд Эббә көвүдт күцәсн кергән келҗ өгв.

— Хәрү цухрдг арһ уга, — гиҗ Бака келв. — Өрүнәс авн Өлзәтин бичкн өрәг цеврләд, белдх керг. Тернь тана, Һәрә, төр. Чи, Эббә, маңһдур хойр мөр татҗ йовад, Өлзәтиг өлг-эдтәһинь авч ирхмч.

Күн ду һарчахш.

— Медвт, угай! — гиҗ уурлсн бәәдләр Бака сурв.

— Медгдҗәнә, — гиҗ Эббә келв.

—Эс медх, юн дала төрв? — болҗ Һәрә өврв.

Хойр мөр татсн тергтә одад, күүнлә күр-төр угаһар, бәәсн герәснь Өлзәтиг суулһҗ авад, өлг-эдинь ачад, Найнтахнур авад күрч ирснь эн болҗ һарчана.

Учр тиим болсар, ода, эндр хүрм болҗах болҗ һарчана. Тегәд чигн нег хөөһән алад, әәмгин сәәчүд дуудад, гер-бүл болсн баһчудыг йөрәхәр әмтн хурҗ йовхнь эн.