Җирн һурвдгч бөлг

Кесг дәкҗ кецин усн һууһан темцв. Ода энҗл цасн бас хәәлв, усн гүүһән темцҗ гүүв. Урзна болсн зуд мартгдв гиҗ келҗ болшго. Ода бийнь кеер йовсн улст малын цаһан ясн үзгднә. Тер цагт үксн малын цаһан ясн ода күртл хамтрлңгин (колхозин) улсин зүрк шарклулна.

Давсн җилмүд дегәд сән болв гиҗ келҗ болшго. Урһц дундын, тәрән һарч, өвсн, идг чигн. Өдрә көлсндән һуйр-буудя авдг болад, бас өмнкләрн әдл һаха, така, шову бәрәд, үкр-туһлта, цөөкн хөөтә болҗ хамтрлңгин җирһл герлтв.

Урһц дегәд өөдән эс болдг болвчн эмнг һазр икәр хаһлгдв.

Арвн гектар, тәвн гектарас экләд, ода тавн зун гектар хамтрлң (колхоз) хаһлна.

Эдү мет күнд көдлмш эврә чидләс иршго билә. Орн-нутг дөң болв. Машинн-тракторн өртң (станц) улм-улм күчән авад ирв. Өмннь неҗәд-хошад трактор әрә гиҗ ирдг бәәсн болхла, ода тавн-нәәмн трактор ирәд һазриг эңднь хаһлад, тәрәһинь тәрәд хайчкна. Комбайн гидг машин МТС-т бас ирҗ. Шарлад болсн тәрәнд эн машин орҗ авад эврән хадад, эврән үүләд, цокад, нег бийәсн

алтн шар буудя һарһад, наадк таласн — шар сүрл (салм) энд-тенд тогталһад үлдәһәд йовна.

Кезәңклә әдл царар, мөрәр һазр хаһлад, һарар буудя цацад, хадурар тәрә хадад, каткар давталҗ буудяг сүрләснь (салмаснь) йилһдг, ода, өдгә цагт, гетлв. МТС-ин нилчәр цуг эн көдлмш ухата-эрдмтә машид кенә. Учр тиим болсар җил болһн тәрдг тәрән икдәд, эмнг һазр хаһлгдад йовна.

...Күрң аҗрһ серглң хатрад йовна. Сер деерәс үләсн номһн салькн өрчәр орҗ, чееҗ сергәнә. Деер цеңкр теңгр, дора көк ноһан. Сегсрҗ хатрсн мөрнә нурһн деер сууснь Манҗихнә намин үрин (партячейкин) сегләтр Баазр Болдырев болҗ һарв. Давсн-йовсн җирһлин тускар тоолҗ йовхнь эн.

Кеер һанцарн хатрсн мөртә күүнә толһад юн болвчн орна. Бийиннь тускар бас тоолв. Сурһуль тату, көдлмш күнд — чинртә. Зәрмдән сурһуль-эрдм татуд ухан чигн күрч өглго зована. Ода цагнь тиим, әмтн эңдән сурһульта: эрдмтә болҗ йовна. Иим цагт сурһуль эс дасхла, әмт һардҗ болш уга. Кесгәс нааран сура бәәҗ-нидн зурһан сара девсңд Әәдрхнә ниигмин намин сурһульд (совпартшколд) орад сурад һарч ирсн.

Түүнә хөөн тендәс дала дегтрмүд авч ирәд, ода өдр-сө гилго, сул әмсхл учрхла, дегтрлә ноолдад сууна.

Тарһа ода уурлдг болҗана. Чикәр хот уулдан чигн уга, нег һартнь дегтр, наадк һартнь хот. Асхн көдлмшәс ирн дегтрлә зуурлдад орҗ одна. Өрүн босн, нүдән секн, дегтрән авад сууна. Тарһан чигн зөв. Өдртнь көдлмшт, гертән ирхләрн бас цол уга. Ямаран гидг җирһл болҗ бәәхмб?

Цаһан күүкн ода өсәд-босад, сурһулян (школан) чиләҗ бәәнә.

Әмтнәс үлдхм биш, түүг бас сурһульд йовулх керг. Күүкнлә бас күүндх, яһҗ сурч бәәхинь медх, дөң-нөкд болх. Альдас тер цаг олдхмб?

Эн цагт сурһуль угаһар бәәҗ болш уга. Цаһаниг Улан Эргин ШКМ-д орулад, цааранднь эмчин сурһуль дасхх саната. Әәмгин баһчуд дотрас сурһульта улс зөвәр болҗ йовна. Минь одахн сурһульд одсн кевтә билә? Ода сурһульта эрдмтнр (специалистнр) болад күрч ирв. Дүүдән Маңһд көвүн Башантан селәнә эдл-ахун техникум чиләһәд, ода хамтрлңд ирҗ агроном көдлҗәнә. Бембин Бамба Әәдрхнә малын эмчин техникум чиләһәд һурвн хамтрлң (колхоз) хәләдг малын эмчин әңгин (ветучасткин) ах эмч болв. Мөңктин Эрвң хальмг багшин сурһуль чиләһәд, ода нутгин ОНО-н бүрткәч (инспектор) болҗ көдлҗәнә. Эдн түрүн харадас. Ардаснь бас баһчуд өсәд-босад аашна.

Җил болһн гишң әәмгәс тавад-зурһад көвүд ик тосхлтд йовуллавидн. ЦК-ан комсомолын дуудврар орн-нутгт һарчах ик чинртә тосхлтд комсомольск үр (ячейк) болһнас әмт тиигән йовултха гиҗәнә. Аһшин тракторн үүлдлңд (заводт). Хальмг комсомол кесг хальмг көвүд-күүкд йовулв.

Тедн дотр мана әәмгә көвүд чигн одла. Түүнә хөөн Челябинск гидг балһснд һарчах тосхлтд комсомольцнр йовулхмн гисн заавр ирв. Бас тавн-зурһан көвүд йовла.

Тиим ик көдлмшт әмт йовулхларн бас дотран ухалҗ-нәәлсн санан бәәсн. Ик үүлдлңгин (заводын) көдлмшчнр дотр орҗ көдләд, тер көвүд көдлмш дасх, көдлмшч улсин һар авч, дадмг көдлмшч күн болад һарч ирх гиҗ санҗ бәәсмн.

Тер ухан хара биш болҗ һарчана. Зәрм көвүд-күүкд бас сурһуль-эрдм дасад, хәрҗ ирҗ йовцхана. Көдлмшч әңг (класс)эн баһчудт эрдм дасхад, зәрминь хәрү селәнүр илгәҗ. Челябинскд одсн комсомолец Телән Эрднь көдлн бәәҗ сурһуль дасад, техникум чиләһәд, коммунист болсн ода хәрҗ ирсн бәәнә. Түүг Сергеев хүүвин ахудан (совхоздан) авч тасгин (фермин) ахлачд тәвҗ авхар седв. Болв, төр талдан учрта болв.

Техническ сурһульта, көдлмшч күн гиһәд Телән Эрдниг Ик Буурла МТС-т һардач (директор) тәвв. Өмннь директор бәәсн Галзна Буйнча улусин зөвллин (улускомин) намин (партин) хойрдгч сегләтрт суңһгдв.

Одахн әәмгт болсн йовдл бас уханд сангдв. Харла һурвн җилдән хамтрлңгин (колхозин) ахлач көдлв. Байр чигн, зовлң чигн үзв. Болв, ухаһан тәвҗ көдлсн күүнә көдлмш гүүнә.

Тер учрар сүл җилмүдт мал-гер өсв. Хамтрлң (колхоз) нутгин нүүрт йовх нег эдл-аху болҗ һарв.

Олна төрнь тер болв. Эврә җирһлин төр чееҗ уутьрулад бәәв. һурвн җилдән амн үгән өглго бәәҗ оркад, цааранднь тиигҗ бәәҗ болшго болад, бер нег уха тоолв.

Ик бәрмтг болҗ бәәхнь көвүн — Баатр. Ода Әәдрхнә багшин сурһулин хойрдгч девсңд сурч бәәх. Бичг бичхәр седчкәд, Харла бийән бәрҗ зогсв. Үвлә амрлһнд (каникулд) ирсн цаглань, экнь көвүнлә күр кех зөвтә болв.

Асхн ора хоюрн цә ууҗ сууһад, экнь келв:

— Баатр, хәәмнь, нүднәм цецгәч, һанцхн хәләсн үрмч. Чамаг үг медх залу болв гиһәд, нег төр сергәхәр седҗәнәв.

— Келтн, ээҗ, соңсчанав.

Муудан орад, мукан җаҗлад түрҗ бәәһәд, бер келв:

— Бичә өөл. Чееҗдм ик зовлң бәәнә. Түүг чи медх зөвтәч.

Көвүн толһаһан гекв. Олнд шуугҗ йовсн зәңг бас эн соңсла. Кесгнь Харлаг муурулцхав. Тер дотр теегә хальмг гергд.

— Ичкевт. Харла хәрд һарчадгҗ гиҗәлү. Цецгт од! — гиҗ негнь амлсн.

— Көвүһән сәкәд суулго, эврә бийиннь сә хәәҗ бәәхинь, — гиҗ бас негнь келҗ.

—Залуһан, Хоңһран мартад хуурснь терв? — гиҗ һурвдгчнь келҗ. Иим кесг зәңг әәмгт шууга. Теднә зах-зухинь Баатр көвүн бас соңссн. Көвүн толһаһан өөдән өндәлһәд, экән шилтҗ хәләв. Өмннь көркхн хар улан бер суух болҗ медгдв. Зуг санана зовлңд авлгдад, чирәнь эцәд, маңна деернь хойр хурнясн татгдад одсн бәәнә.

Экнь бас өмнәснь хәләв. Эн хойрин нүдн харһад, зөвәр хәләлдҗ бәәһәд, көвүнә нүдн инәмссн болв.

— Ээҗ, юуһинь иигәд зовад бәәнәт. Эврә сансарн болтн. Нанд бичә зовтн. Бийтн ода багш болад һарч ирн гиҗәнәв. Хоосн герт һанцхарн суухм бишт, хөвән хәәсн күүнд һундл уга болх.

Харла усн-цасн болҗ ууляд, көвүһән теврв. Көвүнь экән теврҗ авад, толһаһинь өрчдән шахад, келв:

— Юмнас бичә ичәд-эмәһәд йов. Би чамаг харсад авч чадхв.

Иигәд нег-негнәннь седкл медҗ эк-көвүн хойр кесгтән суув. Хәрү хәләвр угаһар Харла үгән батлад авчкв.

Терүн деерәс авн эклв. Баазр Манҗ хойрт зөвән келв. Арһ угад —зарһ уга. Эзнь болшго гихлә, өмәрән төр гүүшго. Зуг хавра тәрәһән тәрҗ дуусад, тегәд көдлмшәсн сулдх болҗ һарв.

Тәрәнә көдлмш чилснә хөөн нутга ахлачин хар машин хамтрлңгин (колхозин) һаза ирҗ зогсв. Өөрән эн, Әәдрхнә хүүвин намин сурһуль (совпартшкол) чиләһәд, улуском намд (партьд) көдлҗ бәәсн Сарң өвгнә ач Эрднин Шариг, суулһад авч ирв.

Хургт дәкәд батлх болад, заллтд тәвҗ күүндәд, хамтрлңгин (колхозин) ахлачин ямас Харлаг сулдхад, ормднь деерәс ирсн Эрднин Шар көвүг орулх болҗ күүндцхәв.

Тер асхнан гиич-һууч кеһәд, нәр-наад һарһад, Харла эврә дурар хәрд һарчаснь эн болв.

Маңһдур өрүнднь бичкн хар машиндән Харла гергән суулһҗ авад, кесг күләсән, көөсән күцсн болҗ ик байрта нутга ахлач Айта һарч гүүлгв.

Ар зоод күрч йовад, Харла хооран Боолстур хәләһәд оркв. Өссн-боссн һазр ард үлдәд бәәв. Чееҗ, дотр нег юмн «кирд» гисн болад одв.

...Күрң аҗрһ бүдрәд авв. Аминь татад, элкәрнь ораһад оркхла, мөрн бухад һарв. Өмнк-һазр өөрдәд, энд-тенд довң үлдәд, өрү салькн хойр чикнә өөгүр шуукрад һарад бәәв. Зөвәр тиигәд довтлҗ, омгинь невчк шантрулҗ оркад, аҗрһин аминь татч сайглулад, өмн илдәд һарч ирсн Боолст үзәд, зүн ар захд бәәсн хала деевртә ик дөрвлҗн гер шинҗләд, эврә ухаһан бас туңһав.

Эн хала деевртә гер, наадна гер биш- Боолстд иим гер һанцхн. Тер деерән — күн бәәдг гер. Эн герин эзн Мөңкт Дүүцә хойр.

Түүнә учр бас бәәнә. Москвад, орн-нутгин хамтрлңчнрин негдгч хург болв. Түүнд Хальмг таңһчас бас хара биш улс одҗ. Тедн мал-герин нүүрт йовх улс болҗ һарв.

Манҗихнә әәмгәс арһтаһас— арһтаһинь шүүлдәд, олндан тоомсрта, отг-нутгт дала чинртә керг күцәсн күн гиһәд хөөнә тасгин (фермин) һардач Мухлаев Мөңктиг шиидв.

Москван ик хургт одсн Мухлаев Мөңкт өрчдән һал һарч падрсн «Знак Почета» гидг орден зүүсн ирв.

Манҗихн — Манҗихн болснас нааран иим ик ачлвр үзәд уга билә. Тер орден һанцхн Мөңктин биш, цуг олна, хамтрлңгин (колхозин) күчн гиҗ тоолад, әәмгин ахлачнр ик гидг хург кеһәд, өрәсн өвртә һалзн цар алад, нәр-наад кев.

Түүнә хөөн баатрас баатр болсн, цуг Союзд нернь туурсн Мөңктән яһҗ темдглхинь медҗ ядад бәәцхәв, заллтын гешүн улс зөвәр зовцхав.

— Туһлта үкрәр белг өгхмн, — болҗ Хүүвин ахлач Манҗ келв.

— Үкрәр ю кехв тер, — гиҗ Сәәнцг өвгн орлцв. — Хойр үкр саана. Нань керг уга. Миниһәр болхла гер бәрҗ өгхмн, ик гидг гер. Кезәнә баячудт уга гер бәрхм.

Зәәсң күүнәһәр Мөңкт Дүүцә хойр бәәтхә. Әмтн инәлдв.

— Болдг үг, — гиҗ шин ахлач көвүн Шар келв. — Шавр гернь нурад унн гиҗәнә. Кеер шатад хатснь болх. Көгшрсн цагтан күн кевәр җирһҗ авг.

Цугтан зөвтә болад, Мөңктд гер бәрүлх болҗ, шиидәд, түүнә хөөн үүд-түүд күргл уга гериг бәрәд авад ирв.

Заллтын шиидвр соңсҗ оркад, Мөңкт Баазрт ирҗ бухв:

— Ичкевт, әмтн юн гих? Кезәңк байн кевтә, күүнд уга, бийдән чигн уга бәәнә гих. Тиим мөрә нанд керг уга.

Кергтә болхла эврән гер тосхад авч чадх чидл бәәнә.

— Ода, хәәмнь, олн тиигәд шиидчкв. Олнаснь һатлдг арһ уга. — болҗ Баазр эвлв.

Мөңкт уурта хәрәд йовҗ одв. Удл уга дөрвн өрәтә, төгәлн хашата, ик сарата хала деевртә гер Боолстын захд дүңгәв.

Цагнь болад, әмтн хурҗ ирәд, хург кеһәд, шин геринь йөрәһәд, хамтрлңгин (колхозин) ахлач Мөңктд герин түлкүр бәрүлв.

Мөңкт түлкүр авад, әмтнд гекҗ мөргәд, үгән келв:

— Үүрмүд, элгн-садн. Эндр өдр нанд ик байр болҗана. Бүкл гер нанд хамтрлң (колхоз) белглҗәнә. Әрүн седкл деерәс ханлт өргҗәнәв, — өөрән зогсчасн Дүүцәг бий талан өөрдхәд. — Дүүцә бидн хойр иим тоолврта бәәнәвидн.

Баһчуд өсчәнә. Ачнр, җичнр олн. Эднд, эн баһчудт бәәдг бичкдүдин гер манд уга. Тер учрар, эн дөрвн өрәтә ик гер мана баһчудт, ачнр-җичнртән нерәдҗ бәәнәвидн.

Үүнд хамтрлңгин (колхозин) бичкдүдин гер бүрдәхмн. Медвт, үүрмүд манд орхнь теднд гер ик кергтә.

Әәмгин сәәчүд эвго гиҗ сандг болвчн әмт, ол дахҗ альх ташлдв. Тиигәд эн гер бичкдүдин гер болҗ һарсмн.

Ода өөрдҗ ирәд Баазрин нүднд ик герин хаша дотр дуулсн күүкдин дун чикнднь соңсгдв.

Дотран инәҗ оркад, Мөңктиг чикәр кесинь ода ирҗ медәд, бас ухалв: баһчуд өсчәнә, баһчуд.