Җирн хойрдгч бөлг

Эрдмин сурһульчнр сурһулян сурхар хәрәд йовҗ одв.

Әәдрхән орад Эрвң, Миша Базаев, Очир Булгаев эдн бас йовҗ одцхав. Болв, сурһуль сурҗ йовсн көвүдәс зәрмнь гертән үлдв. Борла Босхаев селәнә хүүвин (сельсоветин) бичәч (пииср) болҗ, Бәәвә Цевеев лавкд эд-тавр хулддг күн, Тевкеев Анҗа хамтрлңгин (колхозин) мал хәләдг күн болҗ. Бәәвә Борла хойр сурһулиг цааранднь сурч чадх бәәсмн. Болв, эн сурһульнь болҗ гиҗ санад, көдлхәр үлдсн улс. Анҗан төрнь талдан. Тевкәг бәрәд авч одсн, кесн гем эзән темцв. Анҗан көгшн эк һурвн бичкн күүкдтәһән үлдсн. Көвүнәс нань көдлдг күн уга болҗ һарчана. Тер учрар Анҗа дүүнрән, экән хайҗ. чадш уга болад, эднән асрхар үлдҗ, көдлмшт орҗ көдлҗәхнь эн.

Намр орчксн. Малын идг дала сән биш. Күчтә һаң болсн учрар тәрән, хадлһн эс һарв. Ик хату-мөтү үвл болн гиҗәнә.

Әәмгин ахлачнр хурад эн төр эндр хәләҗ бәәнә.

— Нә, үүрмүд, күнд гидг үвл болх бәәдлтә, гиҗ Баазр келв. — Күүндий, ухаһан селвий.

— Селвий эс селвий, үвлдән малд хайҗ өгдг өвсн уга болҗ һарчана, — гиҗ Мөңкт эклв. — Хош хөөдән нүүлһәд, кезәнә үвлздг һазрмудар тәвнәв. Идгнь земго болх зөвтә. Ик цасн эс орхла, торад чигн бәәхвидн.

Үлмҗ адуч келҗәнә:

— Адуһан авад Манц орх кергтә. Тенд яһвчн шагшг хулсн бәәнә. Тесәд бәәхвидн. Тиигән үкр мал чигн һарһҗ болхмн.

Иигәд ахлачнр экләд күүндв. Саадг үкр үлдәһәд, наадк малынь һазрин идгәр нүүлһх болҗ шиидцхәв.

— Эннь мана дассн көдлмш, — гиҗ Харла келв. — Мана залус төрән алдхн уга. Киитн, боран баһ болад, үвл гиигн болхла, үвлзәд чигн һархвидн. Болв, түүнд нәәләд сууҗ болш уга. Йовад өвс хәәх, әмтнәс дөң-нөкд сурх кергтә.

— Чик, — гиҗ Манҗ келв. — Чи, Харла нутг ор, Баазриг үр Сергеев тал — хүүвин ахуһур (совхозур) тәвхмн. Би таңһч орнав, Элст. Җал багшт однав.

— Манҗ керг келҗәнә, — гиҗ Баазр дөңнв. — Йовхмн. Дөң-нөкд хәәхмн.

Ахлачнр цааранднь күүндлдәд, күн болһн кех-күцәх даалһвр бийдән авад, эркн биш түүндән шилтх болад һарцхав.

Мөңкт хөөдин хошмуд эргв. Хотн болһнд өвгдлә күүндәд, кезәнә үвлд хөн мал үвлздг һазр заалһҗ авад, хөөчнртәһән йовҗ хәләв. Малын бәәр, идг Мөңкт эс медхм биш, шинҗлҗ хәләһәд, зокмҗта бәәр олҗ авад, хошмудан нүүлһв. Хурлһан, салькн баһ болтха гиһәд хөөнә хошиг хотхр һазрт бәәрлүлв.

Үлмҗ адуһан тууһад, Манц орв. Сала, хотхр һазрт, шагшг хулсна көвәд хошарн бәәршлв.

Тарад дөң-нөкд хәәсн улс бас удл уга ирцхәв. Түрүн болҗ Баазр зәңг авч ирв. «Улан малч» хүүвин ахун директор Сергеев, эврән дала өвстә эс болвчн, үүрмүдтән дөң болхар Манцин ар кецд бәәсн хойр овалсн өвсн өвс өгч.

Хәрҗ ирәд, темән, цар тергд белдүләд, тер өвсиг Баазр саалин үкрин тасгур (фермүр) зөөлһв.

Нутг орсн Харла Хар һазрас зун тәвн тонн өвс зөөх цаас авч ирв. Арв һар хонад, Манҗ чигн ирв. Эн арвн тавн машинд ачсн өвс бийләрн авсн йовна.

Күн дөңгәр гиһәд, иигә-тиигә бәәҗ зөвәр өвсн хоршв. Хөн, адунд баһар өгәд, өвснә ик зууһинь саалин тасгт (фермд) авч ирҗ овалв.

Үвлин эклц дегәд ик хату-мөтү болҗахш, Цасн баһ, мал идгәр теҗәл авчана. Зуг саалин үкр һазрас дала юм авч чадхш. Тер учрар эн мал таслтан уга өвстә.

Цагнь ирәд, җилә хург кех селгән болв. Ниднә эн цагла хамтрлңгин (колхозин) улс ик байрта-бахта бәәлә. Энҗл тиим байр эднд учрҗ бәәхш. Өдрә көлсн (трудодень) болһн өрәл киил буудя, неҗәд арслң мөңг болҗ һарчана. Эн төриг олна хург деер ахлач Харла цәәлһҗ өгчәнә. Һаң дегәд ик болсн учрар, намра тәрсн үвлә тәрән бас һарсмн уга. Тиигхлә, хавртан тәрә тәрлһнә көдлмш хойр дамар икдн гиҗәнә.

Тәрәнә экн бас күрч бәәхш.

— Учр тиим болсар, — гиҗ Харла үгән утдхв. — Мана хамтрлңгин (колхозин) заллтын гешүн улс, авчах буудян өрәлинь хамтрлңд, тәрәнә экн гиҗ үлдәхәр шиидв. Тегәд, танд, олн хамтрлңчнр, келҗ бәәнәвидн. Сән дурар, эврән бас дөң-нөкд болх улс бәәхлә, заллтын гешүдиг дахтха.

— Өрәл киил, — гиҗ негнь келсн соңсгдв. — Юн ирхм тернь. Дәкәд өрәлинь өгчкх. Тиигхлә хавр күртл яһҗ тесхмб?

Сарң өвгн үг авч босв.

— Йислә, чи тенд үг келәд бәнч-яһнч? — гиҗ өвгн эклв. — Үг келхәр седхлә босад олна нүүрт залу кевәр келәд оркхнчн, әмтнә нурһна ардас хәәкрәд бәәхәр. Эврән бийстн меднәт — элдү гидг һаң болв. Тәрән, хадлһн биш, малд хамр хатхдг чигн өвсн һарсн уга гиҗ келҗ болхмн. Ниднә, тәрән-урһц һарад, ямаран биләвидн! Кесг хамтрлңчнрт ода бийнь ниднәк буудя дүрәтә бәәнә.

— Мана олз, мана эркн зөөр тәрәнд. Медә бәәнәв. Хату-мөтү- цаг. Болв, хавртан тәрән һархла — зөөр, җирһл түүнд. Учр тиим болсар, оларн — хамтрлңгарн заллтын һарһсн шиидврт багтад, авх буудян өрәлинь тәрәнә экнд

үлдәхм гиҗ бәәнәв.

— Сарң, чикәр келҗәнә, — гиҗ Сәәнцг өвгн босв. — Би бас зөв гиҗәнәв. Түрхн угавидн, оларн дөң болхмн.

— Зөвтә, зөвтә! — гиҗ әмтн хәәкрлдв.

— Олна хургин шиидвр һарһхм биш, — гиҗ Харла хәрү келв. — Өгх санатань эврән, сән дурар өгтхә.

— Оларн шиидхмн, олна хургин шиидвр һарг, — гиҗ Тавн өвгн күүрт орлцв.

Әмтн зөвтә, альх ташлдв. Хург ахлҗ бәәсн Баазр, әмт эргүлҗ хәләҗ оркад, ик байрта келв:

— Бидн, заллтд күүндхләрн, күн болһн эврә сән дурар хамтрлңтан дөң-нөкд болтха гиҗ санҗалавидн.

Ода олн зөвтә гихлә, арһ уга. Шиидвр һарһх кергтә. Нә, олна хургар шиидхм гиснтн һаран өргтн.

Күн болһн гишң һаран өргв. Өгхм биш гиҗ һаран өргдг күн һарсн уга. Әәмгин ахлачнр эврә улсин седклд ханҗ, байрта сууцхав.

... Лу сар чилҗ йовсн цаг билә. Мал идгәр торлда. Өмн үзгәс үләҗәсн салькн эргәд, барун үзгәс үләв. Деерәс цасн экләд орв. Салькн улм күч авад, орсн цасиг ээдрүлҗ, эргүлҗ цокад, элдү щуурһн эклв. Эңдән цәәһәд, юмн үзгддгән уурч одв.

Хойр өдр, хойр сө зогсл уга шуурһн шуурв. Һурвдгч өрүн салькн тогтнад, шуурһн номһрад, шарһ нарн өндәһәд һазран илдкҗ шаһав. Эңдән, нүдн үзхд цугтан цаһан. Цаһан цасн эңдән. Эңдән идг дарата.

Боолстын ахлачнр арһта гисн мөрдән унҗ авад, малын хошмудар һарч довтллдв.

Мөңкт асхн күртл дөрвн хош эргәд һарч ирв. Альд болвчн әдл. Идг дарата, бүкл метр цасн. Мал хотхрт шооһад зогсҗ бәәнә. Хойр хонгтан хот уга гишң. бичкн өвснәсн хөөчнр суһлҗ авад, неҗәд бичкн өвс цасн-деер хайҗ өгнә. Тернь дала өлг болҗ бәәхмн уга. Цадтлнь өгн гихлә, цань дала юмн уга. Цасн кезә хәәлхнь медгдҗ бәәхш.

Адун мал арһта. Цасн ик болвчн көләрн тееһәд, идгт күрәд бәәнә. Дәкәд өөр бәәсн хулснд көөһәд орулсмн, түрҗ бәәхш. Үснә тасгин мал йирдән зогсад өвс идҗәсн идгт хәләвр уга.

Бүкл хойр дола хонад оркв. Цасн көндрҗ бәәхш, өвсн чиләд, мал өргүләд ирв. Харла эн өдрмүдт өдр-сө уга хошмуд эргв. Кевтәд орксн малас күүрг юмн уга.

Аарцгин өөкн төгсәд, чимгндк тоснь чиләд, арһ тасрна гисн үг Тиим мал көлд орулна гидг икл зовлңта юмн.

Ундг мөрдт гиһәд үлдәсн бичкн өвснәс тергәр ачулад экн гиһәд үлдәсн ичмән-буудяһас теермдүләд, арв һар хар цә өгәд, Харла Сәәнцг өвгиг үснә тасгт (фермд) авч ирв. Тасгин (фермин) ахлач Дүүцә нам гертән хәрдгән уурч. чирәнь цәәсн, нүднь оңкисн гемтә күүнә бәәдлтә бәәнә.

Ик төмр бочк авч ирәд, зуух малтад, терүн деер тәвәд арһсар һал шатаһад оркв. Ус кеҗ буслһв. Сәәнцг, Дүүцә Харла ахта улс өөрнь сууһад, сүкәр өвс чавчад, үүләд хәәснд тәвв. Деернь һуйр хаяд, буда кеҗ буслһв. Болсн будаг холяд, семрҗ оркад, көргәҗ бәәһәд саальч берәд суулһд кеһәд үкрмүд услцхав. Бүлән будаг мал икәр дурлҗ уув.

Түүнә хөөн хәәсн-бочкд дәкнәс ус кеһәд, хар цә буслһв. Үкр болһнд хойрдад суулһин өрәл бүлән хар цә өгв. Эздүдин хәләц сән болад, зәрм үкр түргәр көлд орв.

Дөрвн көл деерән боссн мал, бийән дәкҗ өгшго болҗаснь тер. Болсн бийнь һарунь бас зөвәр болв.

Бәәсн өвсн чиләд ирхлә, Харла әмт йовулад Манцин хулс хадулв. Тер хулсиг зөөҗ авч ирәд, сүкәр чавчад, бичкн-бичкн әңгд хүврәҗ, чанҗ буданд зуурҗ өгдг болв.

Баазр Мөңкт хойр хөөнә тасгт (фермд) бәәцхәв. Бичкн өвсн чилсн, мал гес алдад, хаһар һоҗад, дәәвләд, үкәд бәәв.

Өдрин хөрн-һучн толһа. Хур-нарнд хатад, салькнд цокгдад, геңгр-геңгр гиҗ малын ард дассн Мөңктд эн һундлта болҗана. Яһдг бәәсм, яһдг? Эвнь юундв? Эн ухан залуһин толһа диинрүлв. Мөңкт бийнь хатад, чирәнь харлад, хойр нүднь цәәҗ гилвкв.

— Әмд күн арһта болдмн, Мөңкт, — гиҗ Баазр келв. — Бичә уруд. Арһ олдх, — гиҗ келәд, үрин (ячейкин) сегләтр хот орад йовҗ одв.

Манһдур өрүнднь хошур һартан күрз бәрсн һуч пар залус, күүкд улс ирв.

— Нә, ирвидн. Ода яахмб? — гиҗ ирсн улсин негнь келв.

— Ода намаг дахтн, — гиҗ келәд, Баазр әмт дахулад һарв. Хотхрин амн деер һарч ирәд, күрз авад, келв:

— Хошад-хошадар зергләд зогсцхатн. Цас әрәд, хойр талан хаяд, идг илдктн.

— О дәрк, иигҗ күрзәр цас әрҗ дала мал яһҗ теткхәр бәәхмб?

— Бадла, ду һарснчн болҗ, — гиҗ Баазр келв. — Айстан ду һарад бәәхәр көдлмшән эклий. Нә, эклтн! Залус кевтән, зөвәр ширкрсн цасиг экләд әрв. Көдлмштән шунад, зууньрад орҗ одцхав. Удл уга эднә ард татгдад, зөвәр өргн хаалһ һарв. Эн хаалһд сависн беткин бүчр үзгдв.

Үд күртл тиигәд көдләд орксн, зөвәр ик һазр цеврләд оркв. Мөңкт хө алулад, хот келгв. Үдин хөөн күрзтә залус хотхрин барун тал көдлцхәв. Зүн бийд цеврлгдсн һазрт Мөңкт хө орулв. Кесгтән хот уга, харһнҗ бәәсн мал дәәвллдәд, деегшән һарад идгт күрв. Түрүн күрснь тушата юмс кевтә, идглә зуурлдв. Ард йовснь күрч чадл уга, өөгүрнь цасн деегүр гүүлдәд, көрт орҗ булхцхав.

Аш сүүлднь мал идгт күрәд, номһрад, төвкнәд одв. Эдниг хәләҗ зогсҗасн, Мөңктин нүднәс «билд» гиһәд, хойр цаһан нульмсн һарч киитн цасн деер тусв. Өөрнь зогсчасн Баазр хөөчин һар сүүвдҗ авад, келв:

— Мөңкт минь, бичә уйд! Тесәд һархвидн. Цасн эндр-маңһдур хәәлх зөвтә.

Мөңкт нульмсан арчад:

— Хавр ирх. Хар келн тоһрун нисч ирх. Арһ-чидл чилв гиҗ санҗалав, Баазр. Цугтан үкәд хуурх гиҗ санҗалав. Арһ бәәҗ. Ода үкс гих кергтә. Әмт йовҗ цуглулад, хөөнд идг һарһҗ өгх кергтә. Тиигҗ келәд, Мөңкт хош талан гүүв. Мөрән тохҗ авад, хатрулад һарад одв.

Удсн уга, хавр хавран эзлв. Щарһ нарн цонаһад, нигт цасиг тавглулад, дораснь ус һарһад, һууһин усн һолан темцҗ сала-судлар гүүв. Кеер, ширк һазрт ниднәк шар өвсн илдәд һарад ирв. Хөн мал һазр бүтәв.

Цасн хәәлснә хөөн, хол болвчн саалин үкр идгт күрдг болв. Герт, тасг (ферм) деер тавн-арвн өргүлҗәх үкр. Эн малнь бүлән будаһан ууһа.

Нарн улм цонаһад, һазрин көрс халаһад ирв. Ноһан күн чикнәснь авад өөдән татсн мет, өдр-сө уга өсәд, шавшад ирв. Мал ода ниднәк шар беткин йозур, хар

буурлда биш, цурв әдл көк ноһанд наалдад унҗ одв.

Эңдән дулан, хавр. Малын гесн цадсн. Сәәхн цаг. Харла үснә тасгас (фермәс) хәрҗ йовна. Хойр мөрн хатрад йовна.

Тавн өвгн җолач тәмкән татсн, хар картузан өөрән тәвсн, цаһан толһаһан сер-сер гисн салькнд үләлһәд, амрч йовна. Минь эн цагла, деер көк теңгрт «крр, крр» гисн тоһруна ә соңсгдв. Эн ду соңсҗ оркад, Харла деегшән хәләв. Тоһрун деер ард-ардасн нисәд орксн йовна. Берин зүркн өрч дотран күгдлҗ цокв.

Хар келн тоһрунь

Хаврин сарднь доңһдна.

Тиигәд бер өргәд авв. Өмн бийднь үзгдәд, давсн җирһл җирлзәд одв. Бас тиигхд иим цаг бәәсн. Айстан альвлҗ йовад Дүүцәг алн гисн. Ода Эрвң бөдүн залу. Хоңһрин чирә үзгдәд һарад ирв. Хойр мөр холвчкад, һолын тохад тиигхд суусн. Яһсн сәәхн цаг бәәсмб? Яһсн хаврин салькн әдл — сул, түргн, үләнәв гисән үләһәд бәәм.

Хоңһр-Хоңһр! Йоста җирһл үзҗ чадсн угач. Көвүм бәәнәлм, көвүм! Баатр — Хоңһрин бәәдлтә. Көвүм — бәәсн зөөрм!

Дәкәд чигн одахн нутгт өвс сурҗ одхд Айтан келсн үг толһаһас һарч эс өгв. Хавра келсн үгин хәрүг эн некв. Һанц күн, гер-мал болый гиҗ ээрв.

— Ичкевт, эврә хөв тоолдг цаг энтн биш, гиҗ тиигхд нутгин ахлачд келсн.

Цагин зөв медәд, болв, өңгәвртә гисн бәәдләр:

— Тана зөв. Одачн бичә болтха. Үвл мел болад бәәхмн биш, хавр ирх. Нарн, ноһан, дулан. Тиигтл күләнәв.

Түүнднь хәрү өгл уга босад һарсн. Ода хавр ирсн, хәрүһинь бас некх. Яһдг бәәсмб? Бурхн-теңгр! Сәәхн залун дүр бас зүүднд орҗ зована. Эврә бийин баһ цогц бас зөвән келҗ яңшна. Ода яһдг бәәсмб? Хоңһран мартад хуурсн болхий? Көвүн ю санхм, Баатр! Әәмгин олн ю санхмб? Яһдг бәәсм, кен дөң болхмб?

Эн тускан ухалад, өрчдән керлдәд, араһан зууһад, гүүнәр шуукрад авв.

Бер тал хәләҗ оркад, Тавн сана зовад, келв:

— Хәәмнь, яһвч?

— Ай, наһцха, үксн-әмд хойрин хоорнд бәәнәв, — гиҗ Харла хәрүцв.

— Юн болад одв? Үвл күнд болв, дала мал һарутв. Ода хавр болчквш. Ода юунд зовнач?

Зовлң талданчн бәәнә. Танд гиһәд келнәв, нань кендән келхв. Ээҗ-аав хойр бәәсн болхинь келхм бәәҗ.

Эврә сәәһән хәәцхәв. Ода, наһц авһ, танас нань өөрхн күн нанд уга.

— Кел, кел, соңсий. Чееҗин зовлңгас даву зовлң бәәдм биш. Келәд, чееҗән хаһл, невчк амрхч.

Бер нул уга, Айта бий хойрин тускар келҗ өгв.

— Тегәд бийнь ямаран күн?

— Сән күн. Эрдмтә-сурһульта, зүстә-зүрктә, нанла әдл наста.

— Сән күн болхла, — гиҗ өвгн шуукрв, — Сән күн болхла, төр юнгад эс күцҗ бәәхмб?

Юңгад? Хоңһр яахмб? Мартхмб?

— Хоңһриг ода яһнач. Арһ угад — зарһ уга. Одачн баһ күнч, эврә җирһлән хәәх чини бас зөв.

— Баатран яахв? Көвүһән?

— Көвүнчн ода бөдүн залу болҗ одв. Цәәлһәд келхлә медх.

— Кен медхв? Әмтнә келн яахмб?

— Хәәмнь ода цагнь талдан. Кезәңк харңһу хальмг гергн бишч. Эврән бийдән болм сурһуль-эрдмтә күнч.

Шин йоснд, Хүүвин йоснд шин бәрц бәрҗ бәәх кергтә.

— Чееҗ невчк сарулдсн болад бәәв. Наһцх, тана седклдтн ханҗанав.

Хойр мөрн хатрад зо деер һарад ирв. Өмн Боолстын гермүд яралдв. Удл уга тергн заллтын һаза ирҗ зогсв.

Тергнәс һәрәдҗ бууһад, Харла хорадан (кабинетдән) ирҗ сууһад, уха ухалв. Ода бәәх эркн төр — тәрәһән икәр тәрҗ урһаҗ авх. Сарң өвгн багдтаһан (бригадтаһан) тенд көдлҗәх. Үдин хөөн тиигән йовх. Ахлачин толһа кех-күцәх төрмүдт экләд авлгдв.