Җирн негдгч бөлг

Өдртнь өмн кевтән халун болдг болв, сөөднь зекүн болад, өдр ахрдад, сө немәд ирв. Намрин үнр каңкнад, сурһульч баһчудыг сурһулинь санулад ирв. Һурвн сар дундурт аңхун теегүр дегц дәврәд орсн тавн миңһн эрдмин цергч, олн зун җилд харңһу бәәсн чееҗиг герлткәд, сурһуль-эрдм дасхад өгв.

Манҗихнд ирсн эрдмин цергчнр хәрх цагнь ирәд, бийән бедрцхәв. Хотн болһнар сурһульчнрин хург кеһәд, тооцаһан өгәд, Боолст орхар белн болцхав. Дооҗан хотна сойлын цергч Менктиев Эрвң бас хург кеҗ, диг-дара цәәлһҗ өгв. Бүкл арвн тавн күн сурһуль-эрдм дассн болҗ һарв. Тер дотр йир сәәнәр умшдг-бичдг, то-эсв баһчуд дасв. Эдн дотр һурвн күүкн, Боврин көвүн һатлад

бәәцхәв. Эмгд-өвгд далаһар нәәрүлҗ чаддго болвчн, һаран тәвдг дассн, ик байрта бәәцхәнә.

Хотна улс ханлт өргәд, көвүнд цаһан киилг өмскв. Камзалан һалд түлсн, шин хувц уюлҗ өмссн күүкд, бийләрн авч йовҗ сурһульд орултн гиҗ багшиг ээрв. Иим төр Эрвңгин һара цаасн биш гиҗ келсиг күн соңсч өгхш.

«Тегәд, яһад сурһуль дасхад бәәвч, — гиҗ күүкд көвүг зовав. — Ода сурһулин экнәс татчкад, гертән суухмб?

— Уга, болшго. Цааранднь сурһуль сурнавидн!» — иигҗ күүкд аздлв.

Багш зөвән келв. Күүкд болҗ өгчәхмн уга: Ода яахан медҗ чадад, багш келв:

— Күүкд, медҗәнт? Энҗл әәмгин сурһульд (школд) ортн, дөрвдгч класст тадниг авх. Сурһуль (школ) чиләчкхлә, цааранднь дасх сурһуль бас олдх.

— Ичкевт. Ода ирҗ, гиҗгтә күүкд бичкн көвүдин өөр яһҗ суухмб? — гиҗ күүкд инәлдв.

— Тиигхлә, девсңд йовцхатн. Ахр, тавн-арвн сара девсң (курс) һардмн. Тиигән йовцхатн.

Күүндҗ-күүндҗ, арһ уга болад, селәнә хүүвд девсңд йовултха гиҗ нер-усинь өгх болад, көвүн йовх деерән һарад одв. Болв, Эрвң Бовриниг бийләрн авч йовхар шиидв. Техникумд, белдлһнд (подготовительнд) эс орҗ чадсн цагт, Хальмг Базра ШКМ-д йирин алдрхн уга гиҗ эн дотран санв.

Мөрд тохулад, белн болчксн цагла, Дооҗа өвгн көвүг гер талан дуудҗ. Көвүдт хот-хол тәвәд, әрк кеҗ өгв. Баһчуд мах идәд, цә ууһад, әркд ам күрсн уга. Эднә бәәдл хәләҗ, дотран байрта өвгн келв:

— Эрвң, чи багш болад ик гидг төр күцәвч. Чини сурһсн улс нүдән ээсн нохан кичг әдл бәәцхәнә. Ю болвчн үзәд, ю болвчн медәд бәәхмн. Хәрнь чамд икәр ханҗанав. Багшин сурһулян чиләҗ, толһата күн болҗ, әәмгтән ирҗ баһчудан сурһҗ, дасхҗ ав.

Өвгн әкрмдәд, зөвәр тотхад зогсв.

— Мини белг, сурһульч күүнд үлү болхн уга, — гиҗ хавтхасн һарһад, арвн арслңга цаас өгв.

Босад, белгинь авад, толһаһан гекҗ, оркад, көвүн келв.

— Көдлмштм дөң-нөкд болсндтн би бас танд, Дооҗа авһ, ик гидгәр ханҗанав. Нанд танла күүндх бас нег керг бәәнә.

— Кел-кел, кукн. Соңсчанав.

— Тана Боврин сәәнәр сурһуль дасв. Эврән бийнь седклән өгәд дассн учрар, ода үүнә медрл әәмгин сурһуль чиләсн күүнлә әдл. Цааранднь сурһуль дассн болхнь сән болх билә.

— Дасг, дастха, — болад, өвгнә нүдн байрта гилвкәд одв.

— Та невчк, шалтгтат, тегәд көвүнтн таниг хайҗ, һарч чадшго болҗ түүрчҗәнә.

— Боврин, көвүм, — болҗ байрта өвгн босв. — Көгшн намаг хәләһәд суух керг уга. Болхла, Боврин, йовад сурһуль дасч ав. Эн цагт сурһуль уга күүнч сохр күүнлә әдл.

Боврин бас байрта, чирәнь уласн, хавтаҗ суув.

— Боврин, соңсчанч, аавчн чамд зөв өгчәнә! — гиҗ Эрвң байрлв.

— Ханҗанав, аав, ханҗанав. Таниг зөвтә гихлә, би Эрвңгиг дахад йовнав.

— Йов, көвүм, сурһуль сур.

«Зөвтә үг келхлә — зүркн хандг» гидг. Көвүд байрта гертәс һарцхав. Хот зөв эргәд хойр көвүн мөрдән хатрулад, дорд үзг хәләһәд, һарцхав. Хотнас зөвәр зааград һарч йовхла, ардаснь һурвн мөртә, күн күцәд ирцхәв.

— А, манас зулхар седвт? — гиҗ нәрхн хар күүкн Ноһан күцҗ ирәд келв.

— Багш, бидн таниг үдшәхәр йовнавидн, — гиҗ наадк негнь келв.

— Эрвң, күн болна гидгчн эн, — гиҗ, Боврин шоглв.

— Иим дала күүкд үдшәнә гидг наадна төр биш.

— Арагни-дагни. Әм авртн, мел шуучад идәд бичә орктн, — гиҗ багш шоглв. Зөвәр тиигәд хатрад орксн цагла, хаалһин барун амнд ик хар толһа үзгдв.

— Нә, залус, күүкд. Эн толһа йөрәхм, — болад Ноһан мөрән шавдад, толһан ора деер довтлад һарад ирв.

Көвүд-күүкд мөрнәсн буулдв. Күүкд һанзһасн хот-хол һарһад авв. Һазр деер шар цоохр альчур делгәд, хотан тәвәд, баһчуд сүүр бәрв.

Наадн-инәдн болад кесг сууҗ оркад, күүкд хәрәд һарх цаг ирв. Гейүрсн Ноһала күүк үзәд, Эрвң келв:

— Үүрмүд, медҗәнт. Маңһдур Боолстд сүүлин ик хург, нәр-наадн болхмн. Ода цугтан Боолст орад, манад одҗ хонхмн. Маңһдур нәәрт орҗ авад, хәрәд одцхатн.

— Би гертән үс келсн уга биләв, —гиҗ Ноһан хәрүцв.

— Тадниг мана ардас мөрдсиг цуг хотн үзсн болх, — гиҗ Боврин келв. — Хамдан йовхла, ямаран әәмг-ичг бәәдмб?

— Йовцхай, — болҗ наадк күүкднь дөңнв.

Дарунь көвүд-күүкд мордад, Боолстур орцхав. Мөңктин герин өөр ирҗ бууцхав. Гертән бәәсн Дүүцә көвүһән үзәд, байрта:

— Күрч ирвч?

— Ирҗ йовнав. Нанта үүрмүдм.

— Ортн, цугтан герт орцхатн, — болҗ Дүүцә гүүв.

Удл уга өөр бәәсн баһчуд хурад ирцхәв. Дарунь Мөңктинәс домбрин айс күңкнв. Нәр-наадн эклв.

Манһдуртнь Боолстд байрин ик хург болв. Хургт Боолстын хотнас кесг улс ирҗ, сойлын цергләчнр олнд күндтә улс болҗ һарв. Селәнә бүрдәһәч (сельорг) Сергей Дҗунгуров илдкл (доклад) кев.

Давсн һурвн сар дундурт хотн болһнд сурһулин наста баһчуд, дундын наста берәд-гергд цугтаднь бичг-тамһ дасхсн болҗ һарв. Медәтә улсин кесгнь бас сурһульд орад, һаран тәвдг дасҗ авцхаҗ. Гегән-герлин тускар бас көдлмш кегдсн, хальмг күүкд хар цагас үлдсн камзал гидг хувцнас хаһцад, бий махмудт зөвтә, зокмҗта сул сәәхн хувц өмссн болҗ һарчана.

Хург деер эрдмин сурһульчнриг Баазр босч йөрәв. Харла хамтрлңгин нерн деерәс күн болһнд мөрә гиҗ белг бәрүлҗ өгв. Хургин хөөн, Боолстын өмн бийдк ик халцха деер сурһулин цергчнр эврә билг-эрдмән үзүлҗ, нәр-наад һарһв. Эн хург деер шиңкән сурһуль дассн хотна көвүд-күүкд босч чееҗәр шүлгүд умшв. Үүрмүднь түлкәд, Ноһалаг өмәрән һарһв. Ноһала хоолан ясад, эклв:

— Михаил Лермонтов «Түүрмин күн» — «Узник».

Өвәрц харңһу сектн,

Өдрин герл өгтн.

Хар күмсгтм суулһтн,

Хар делтлим тохтн.

Бичкн иньгән үмссв,

Биилсн мөрән унсув,

Теңгсин салькн мет,

Теегәр делҗ ниссв...

Әмтн, байрта, альх ташлдв.

— Йоста багш күн кевтә умшв, — гиҗ Мария күүкн байрлв.

— Эн күүкнд ухан бәәнә, — гиҗ бас нег цергч келв. — Зуг сурһуль кергтә.

— Үүгитн бийләрн дахулад авад йовхм, — гиҗ Әәдрхнә җөҗгин сурһулин (драмшколын) сурһульч Булһн келв. — Җөҗгин сурһульд (драмшколд)

орулхмн. Яһҗ умшсинь үзвт?!.

Иигәд баһчуд асхн күртл шуугв.

Сойлын цергләчнр күн болһн гишң нег кү бийләрн дахулх уха селәнә бүрдәһәчд (сельоргт) күргв. Теднә буулһавр (списк) кеһәд авад ирхлә, арв һарад йовҗ одв. Әәмгин баһчуд, цугинь авч йовхмн биш, Сергей буулһавран (спискән) авад, селәнә хүүвд одҗ ахлач Манҗ Баазр хойрла селвлцв. Буулһавр (списк) хәләҗ оркад, әәмгин ахлачнр долан күүнд зөв өгв. Тедн дотр Боврин Ноһала хойр йовхнь үзгдв.

— Нә, мана көвүд-күүкд әәмгәснь салһад авад йовхар седҗәнәт. Тенд сурһульд орулҗ чадхийт? — гиҗ Баазр сурв.

— Тедниг бий деерән дааһад авад йовҗах көвүд-күүкд сурһулин өөдән девсңд бәәх улс, — болҗ Сергей хәрүцв. — Нег күүнд эднә чидл күрх гиҗ санҗанав.

— Хәрнь, хәләтн, — гиҗ Манҗ келв. — Айстан күүнә көвүд-күүкд дахулад авч одад, ик балһснд төөрүләд хайчквзат.

— Тиим юмн болхн уга. Талдан сурһульд эс болхла, адг-ядхдан Хальмг Базра ШКМ-д орулҗ болх.

Хәрү баһчуд тал ирәд, зөв авсн көвүд-күүкдт келәд, ода хәрәд, маңһдур өрүн иртхә гиһәд селәнә бүрдәһәч (сельорг) тәвәд оркв.

Сойлын цергчнриг гиич кехәр дөрвн-тавн гер белдәд орксн. Баг-багар баһчуд гермүдәр тарлдв.

Эднә нег багнь Мөңктинд ирҗ гиич болв. Эрдмин цергә ахлач Сергей Мария эмч хойр, Эрвң-нань чигн хойр-һурвн көвүн. Эдниг йөрәхәр Харла ахлач бас ирҗ. Һаза, зуухд махн буслҗана. Герин өмн иргд делгсн цаһан ширдг деер залус сууцхана. Асхни дүүрәнд домбрин айс җиңнв. Көвүд-күүкд босад эргҗ-дуһрад бииллдв.

Суусн көвүд-күүкдт сөңгин дару ирв. «Күн ахта, девл захта» — гиһәд, Харла сөңгән өргҗ йөрәл тәвв:

— Аңхун теегүр дәврәд орсн эрдмин цергчнр! Көөсән күцвт, сансан күцәвт. Хальмг ард улсин харңһу чееҗ сарулдхад, гегә-герл орулад, бичг-тамһ дасхвт. Хаана цагт зун-зун җилмүдт хәләҗ чадл уга бәәсн төриг, шин йосна нилчәр, үүд-түүд күргл уга таслад, баслад, күцәһәд авна гидг эн. Тер учр деерәс ик йосндан ханҗ келхмн эн: Хүүвин йосн кезәчн бат болтха! Коммуна нам (парть) мөңк болтха!

Көвүд-күүкд шуугад дөңнцхәв. Сөңгән өргәд, хотан идәд, гиич болад, нәр-наадан кеһәд, сөөннь өрәл күртл баһчуд нәәрлв.

Герин иргәс авн тег эклнә. Тегәд чигн эдн хошад һурвадар тарлдад, сөөһин теегин аһар киилҗ амрцхав.

Хойр баран хотнас зөвәр җиирәд одв. Эн Сергей Мария хойр. Сергей Әәдрхнә хүүвин намин сурһульд (совпартшколд) сурчах, Мария Шартун эмчин сурһульд. Өмннь эдн нег-негән таньдго билә. Элстд ирәд, әәмгүдәр цергчнр хувахд харһад ирсн улс. Эн зуна сармудт хамдан көдләд, нег-негән медлцәд, дуран өгч йовх улс.

— Нә, ода тегәд яахм гинәч, — болҗ Сергей күүкнә һар авад келв.

— Яахинь келнәч. Сурһулян чиләх кергтә.

— Ода, чи тенд, би энд, яһҗ бәәх юмн болхв?

— Бийән бәрәд бәәх кергтә. Нань арһ уга.

— Чи нам тендәсн һарад, Әәдрхнә эмчин сурһульд орхм болвзгоч?

— Уга, тиигҗ болш уга. Дассн һазр, таньдг-үздг улс. Хайҗ болшго. Тендән чиләнәв.

Көвүн күүкиг бий талан эргүләд, нүдинь гердҗ, хәләһәд:

— Мел болшго, болшго болҗ һарчана. Аш сүүлднь, болх гих амн үгән, андһаран ас.

— Өгчәнәв, ода эс болвчн, аш сүүлднь болх гиҗ андһаран чамд өгчәнәв.

Көвүн күүкиг өргҗ авад, чирәһинь бийдән шахад:

— Би бас чамд бат амн үгән өгчәнәв! — гиҗ шимлдв.

Минь эн цагла Мөңктихн эврә өрк-бүләрн хурсн сууна.

— Эрвң, — гиҗ Мөңкт келв. — Көлчнь дөрәд, һарчнь һанзһд күрч йовна. Күргн болх көвүн болҗ бәәнәч. Тер учрар бийән хувцл, кир-нуһд уга бә. Кезәңклә әдл бишвидн. Ээҗ аав хойрчн ода бәәхтә улс. Мөңгн-теңгн кергтә болхла манд медүлҗә. Аков, Дүүцә, көвүндм мана белг — костюм өмсклч.

Дүүцә ик авдрин оньс җиңнүлҗ тәәләд, бүркәсинь деегшән өргәд бор костюм авад көвүндән өгв. Эрвң күн болснас нааран иим костюм өмсч үзәд уга билә. Тегәд чигн икәр байрлв. Өмсәд оркв. Мел дигтә болҗана.

— Нә, хувцичн йөрәхм, — гиһәд, Мөңкт ширә деер бәәсн чиркд әрк кеһәд, нег цөгцинь өргәд авв. — Көвүм, хәәмнь, өмссн хувцн зокмҗта, әмтнә нүднд тааста болҗ, эврә бийчн үүрмүдтәһән ни-сәәхн, олна төрт уралан орлцҗ, күүнд келүлл уга, нохад хуцулл уга йовҗ, отг-нутгтан кергтә, олн дотран тоомсрта залу болыч, хәәмнь.

Дүүцә бас цөгцән өргәд, идәһән эдлчкв. Нүдндән нульмста экнь, байрта уласн көвүнәннь чирә өрчдән шахв.

— Ээҗ, ээҗ, болх, — гиҗ, көвүнь эмәсн бәәдл һарв.

Дүүцә байрта нүдәрн көвүнүрн хәләҗ бәәһәд, дәкн авдран уудлад, ик дора йоралас һарһҗ авч ирәд, алтн билцг көвүндән өгәд, келв:

— Эрвң минь. Ээҗинм зүүҗ йовсн билцг, нанд үлдсн зөөрнь. Эн билцг би чамд зүүлһҗәнәв. Балһснд алт хулдҗ авдг һазр бәәдгҗ гинә. Түрсн цагтан түүнд орулҗ өгәд, кергтә юман хулдҗ ав.

Көвүн билцгинь хәрү өгхәр седв. Энүнд үг келүлл уга, эцкнь:

— Өгсиг авдмн. Ээҗән бичә һунда.

Арһ уга, алтн билцгиг авад хавтхлҗ оркад, өрлә эрт босхан санад, кевтәд амрхан келв.

Маңһдуртнь эрдмин цергчнр эрт босв. Хошад хар темә татчксн һурвн тергн деер эдн бәәрлсн өөрән әәмгәс шин сурһульд одҗ йовх баһчуд суулһсн йовна. Әәмгин ахлачнр, Боолстын баһчуд ардаснь дахлдад, кесгтән йовҗ үдшәв. Темән тергд Улан Эрг ордг зам улан хаалһд орҗ авад, цувад одцхав.