Зурһадгч бөлг

...Кесг хонгт хотдуд эргәд йовҗ йовад, Давдн Боолст ирнә. Боолст гисн әәмгин заллт (парвлян) бәәдг һазр.

Манҗихнә Боолст ахлҗахнь приств Егор Игнатенко, бичәч (пииср) — Манцин Улан, нег хазг һурвн.

Сөгин салан өмн зоод хойр цаһан гер бәәнә. Тедниг эргәд цөөкн шавр гермүд (землянкс). Нег цаһан гертнь Боолст бәәнә. Наадкднь — хойр багшта школ.

Зөвәр тедүхн бәәсн шавр герт (землянкд) Боолстин пошт зөөдг күүнә гер. Болад бәәснь эн. Зарһ-зергинь Манцин кецә приствин әмтн ирҗ кедг.

Боолстин эркн көдлмш әмтнәс алв цуглуллһн, тиизтә цаас өглһн. Нань иим-тиим гих ик көдлмш уга...

Суг-суг гиһәд хатрсн мөрн деер геңгр-геңгр гиһәд йова йовҗ, Җал өцклдүр болсн йовдл санад, ухань догдлад йовна...

Көкән хотнд алв цуглулҗ приств, пииср, хазг һурвн ирнә. Ик герт цуглулҗ авад, приств Игнатенко келнә:

— Хотнтн хойр җилә алв өртә болҗ одв. Ода эндр түүгән хәрүлтн гиҗәнәвидн. Эс гиҗ эврә йосарн ялд унһахвидн.

— Кедү, кедү өгх болҗвидн? — болҗ Көкә сурна.

— Бүкл зун арслң, — болҗ Игнатенко хәрү өгнә.

— Дегәд ик.

— Бидн хулд кеҗәхшвидн, арцад суудг цол уга. Өркин алв, гер-малын, әмнә. Цугтнь тоолхла тиим болҗ һарчана.

— Өрк болһнас кедү болҗана? — болҗ Көкә дәкн сурна.

— Арвн өрк-бүл, арваһад, арслң, — болҗ Игнатенко хәрү өгв.

— Тиигхлә би хөвән өгчәнәв, — болад, Көкә түңгрцгән уудлад, арвн арслң тоолад өгнә.

— Төр чикәр хаһлснас сән юмн уга. Көкә сарул хаалһ зааҗ бәәнә. Наадкснь?

— Мөңгн уга, — болҗ ар захас нег күн келнә.

— Кемб, үг келхәр бәәхлә босад кел, — болҗ приств уурлна.

— Бив, — болад хатмл хар залу босна. — Ода деерән өгдг мөңгн нанд уга. Үнәрнь келхлә, өгнәв гивч, өгдг арһ нам уга. Тер мөңг даңцана гисн хойр үкрин негинь хулдх учр. Бәәсн үкрән хулдчкад, олн күүкдтә күн үсн-хөөрмг уга яһҗ үлдхв?

Игнатенко, бавһр сахлан иләд:

— Цаһан хаана зәрлг күцәшгоһар седҗәх ухан. Танла күүндәд суудг цол нанд уга. Өгх болхла өгхән келтн, өгшго болхла — түүгән соңсхтн.

— Приствин зергәс, — гиҗ хатмл залу келв. — Дегәд эвго юм кеҗәнәт. Хотар дүүрң малтань, хойр үкртәнь — әдл болҗ һарчахмб?

— Үн келҗәнә, — болҗ әмтн шуугв — Малар тәвхмн, кир-кирәрн болхмн.

— Циц! — болҗ Игнатенко алг нүдән эргүлв. — Бунт! Деед бурхн үүдәснәс нааран өркәр тоола алвиг, ода ирҗ би эвднәв гихшв. Көкәһәс үлгүр авад, алвтан орулҗ өгтн.

Көкә дахулад:

— Мел үнн. Чик юмиг чикәрнь кех кергтә.

— Туһл цар хойр әдлд тоолгдх зөв уга, — гиҗ келәд хатмл хар залу нульмсан чирдв.

— Хөңкәр, айстан амн дотр келн бәәнә гиһәд, эс болх үг келәд бәәдм бишл, — болҗ Көкә хөрв.

— Әмтн, яһна-кегнә дурнтн, би алвт өгч чадш угав. Малар хуваг, эврә хүвән тегәд өгнәв, — болҗ Хөңкәр босв.

Игнатенко хазг талан хәләһәд:

— Гертәс бичә кү һарһ.

— Соңсҗанав, — гиҗ келәд, өскә цоксн чашкан чирәд, хазг босад үүд эзлв.

Хазг һал һарсн шин хувцта. Көк цемгн шалвринь улан тасмар хазглад орксн, чиндһн цаһан киилг картуз хойр бас өмсҗ. Дәәнә хувцнь невчк икдҗәнә, болв хазг хүвдән хансн, туурһин зах хәләһәд, мод зальгсн юмн кевтә, кардаһад бәәнә.

Бийнь эврә әәмгә, Боолст деер бәәдг күн. Одахн болсн суңһврт, дөрвн залу дотрас Хавтхан Хариг приств бийнь шүүҗ авсн болна.

Тер шүүврин өдр Харин гергн Янкура басл икәр зовҗ гинә. Янкуран нүднд хазг хувцта залу эргәд-дуһрад, зүрк байсулад бәәдгҗ.

Хариг хазг болсиг соңсад, Янкура, шин һарсн көвү зарлшң, гертәс һаза һарад, хәәкрдг болна: «Яна күн язг болҗ!» Тиигҗ олнд зарлҗ.

Ода Хар кавкаһад, иднәв-уунав гисәр нүдән эргүләд, һаран чашкин бәрдг деер тәвәд, дәәнә цергч күүнә бәәдл һарһад, мууха юмн.

— Эдү мөңг альдас арһлхв, — болҗ хотна улсин негнь келв.

— Нә, цаг танд өгчәнәв. Үдин хөөн мөңгән авч ирхмт, — болад Игнатенко хазг талан хәләв.

— Һартн, хәртн, цагларн иртн, — болҗ хазг закна.

Залус хәрлдәд йовҗ одна. Көкә альхан ташад оркна. Приств эднә өмн ширә тәвәд, сөөвңгүд хот-хол авч ирнә.

Уурнь өөдән һарч хамр таңшасн мах үзәд, шалҗннсн бортхта әркин ә соңсад, приств махлаһан авад, сахлан ясад, хотд күрх цаган күләҗ, шүлсән зальгҗ сууна.

Киитн әркәс неҗәд дарчкад, шуукрлдад, зууньрлдад махнд орцхана. Хая-хаяд мөөрсн-ясн харһсн, «кард-кард» җаҗлснь соңсгдна.

Зөвәр болчкад, ундан хәрүлсн, умсан дүүргсн залус таарч күүнднә.

— Көкә, тана тускинь бидн алдхн угавидн, — болҗ приств һариннь салаһар һооҗсн тос долан бәәҗ келнә.

— Тиим боллго. Бәәхтәнь болн Боолстин ул сән-сәәхн, ни-негн бәәхм, — болҗ Көкә дөңнв.

— Дегәд күнд алв болҗана, — гиҗ бичәч (пииср) Манцин Улан келв. Мөрн-делд өгдг мөңгн теднд альд бәәх билә. Болзг өгхмн. Цаг заахмн.

Көкә приств тал нүдәрн ирмәд:

— Шахтн кишванриг, мөңгн бәәх зөвтә.

— Олцхах. Эс олхла малынь көөһәд хәрхмн, — болҗ приств өгтмннә.

— Харңһуд авч одад дүрәд оркхла, сәәхн мөңгән олх, — болҗ Хар тачкнҗ инәв.

Хотан төгсгәд, кевтәд амрч авад, үдин хөөн Хар гермүд кедҗ, әмт цуглулв.

Хойр-негнь энд-тендәс цуглулсн мөңгән авч ирҗ өгв. Наадкстнь мөңгн уга болҗана.

Кесг шууглдҗ оркад, Көкә келҗәнә:

— Хотна улс, хәләһә бәәҗ алҗ болш уга. Өөрхнд олад өгч чадх болхла, өгйәһәр мөңг өгнәв. Бичә ичәд-эмәһәд бәәтн, хөөннь хәрүләд оркцхахт.

— Нанд, нанд, — болад залус дарцлдна. Көкә арвад арслң тоолад өгнә, теднь авад, пиисрин бичсн цааснд эркәһәрн дарҗ тамһан тәвлдәд, мөңгән приствд өглдәд, һарлдад бәәцхәнә.

Аш сүүлднь Хөңкәр орҗ ирнә.

— Нанд ода деерән өгдг мөңгн уга. Хөөннь өгнәв, болзг өгтн. Дәкәд алвна өрәлинь өгнәв. Өрк-бүләр тәвдг хаҗһр, мал-гер хәләҗ тәвх кергтә.

— Әрлһ, Хөңкәр, мөңг авад өгчк, эврә улс хөөннь тооллца бәәхугов, — гиҗ Көкә гелдглзнә.

— Тана мөңгн нанд керг уга. Һурвн җилд һууль һуульһхар седҗ бәәнәт.

— Акад күмч. Мөңг күн өгә бәәтл эс авх. Алван өгшговч, тегәд?

— Ода өгдг мөңгн уга. Болзг заатн, олад авч ирнәв.

— Өгшго болҗанч? Хазг, бәр кишваг, — болҗ приств хәәкрнә.

Маштг хар, цог кевтә өсрәд, залуһин һарла зуурлдна, Хөңкәр түлкәд, бийәсн зааглна.

— Бийим цокдг, — гиҗ келәд хазг зууньрад орна. Приств босад, хоюрн болад, һаринь арднь күләд, термд архлад оркна.

— Кишвә ноха, харңһуд орхларн уха сурхч, — болҗ хазг аралдна.

— Эврән һалзу нохач, — болад Хөңкәр хәрү хандна. Асхн үд болсн цагла Боолстин улс, зәәдң мөрн деер Хөңкәриг суулһсн, хотнас һарад йовад одна.

Асхн бүрүллә хотнд ирәд, эн хамг соңсгдад, хорнь буслад, Хөңкәриг харсҗ авх санаһар Боолст орад хатрҗ йовх Җал эн болҗана.

...Боолстин герин һазак бахнас мөрән уйҗ оркад, Җал пиисрин өрәд орҗ ирнә. Манцин Улан цаас бичҗ сууна. Җалыг үзәд, бектә үзгән (ручкан) ширә (стол) деер тәвҗ оркад:

— Багш, ортн-ортн, — гиҗ келәд, һаран сарсалһад өгнә.

Һаринь атхҗ мендләд, өөрнь бәәсн сандл (стул) деер сууһад, һанздан тәмк нерәд, көк ута деегшән бүргүлҗ оркад, Җал эклнә:

— Боолстин сәәчүд, ямаран бәәнәт?

— Эрүл-дорул, әмтнә дүңгәр, — гиҗ келәд, бичәч (пииср) папирос һарһҗ авад, татв. — Школтн ямаран бәәнә, белдвр кеҗәнт?

— Өөрхнәс белн болхмн. Хөрн күүнә орм белдҗ бәәнәвидн.

— Дәкәд нег җилд олнаһар көдлх зөвтә болҗ һарчанат, — гиһәд, Улан ширән (столын) татдгас цаас һарһҗ авад, өгнә. — Иим хәрү ирв.

Җал умшҗ оркад:

— Эс болх бичг бичвт. Талдан хәрү ирх гиҗ санҗ бәәсн угав.

Улан Җалын школд үвлә ирәд, олнд кергтә көдлмш кеҗәхинь медәд, Элстин приствд школ һарһхиг эрҗ цаас тәвсн юмн. Улусин приствур йовулсн наасн, эргәд-дуһрад, энд-тенд кевтә йовҗ, аш сүүлднь ирсн хәрүнь эн болҗ һарчана.

— Приствәс сә үзнә гисн, чон амнасн мах һарһҗ өгснлә әдл, — болҗ Җал ута бүргүлв

— Болв, хүвәсн цөкрхм биш. Зөвтә юмн зөвәрн болх. Әәдрхнүр, гуврт бичнәв, — болҗ Улан өгтмнв.

— Гуврт биш, цаһан хаана бийднь бичвчн, тасршго төр. Эс болхар бек үрәҗәнәч, — гиҗ келәд Җал бичәч (пииср) тал хәләһәд, — өцклдүр яһад болх болшго йовдл һарһвт?

— Йоснас ах юмн бәәдв. Йосна евәләр, — болҗ бичәч (пииср) хәрүцв.

— Йосн, йосн. Чи йосн бишвч? Приствдән келәд зөвинь күргҗ болшго болву?

— Мини келсн гүүҗ бәәнү! Мана күн залаһан таслад бәәв.

— Әәмгдән тоомсрта залулмч. Әмтнд нилчән юңгад эс күргнәч?

— Чадс-чидсәрн күргә бәәнәв. Кергтә цаасинь өгнәв.

— Цаасн, цаасн...

— Тегәд яһ гинәт?

— Яах билә, уга-ядуднь дөң-нөкд болх.

— Бола бәәнәв.

— Болсн учрар кү казамтд суулһснтн эн болҗану?

— Эврән гемтә. Көкә мөңг өгә бәәсн бийнь алван өгсн уга.

— А, хәәмнь. Сүүдрәсн усхад бәәдгән кезә уурхмч?

— Әәлдән бишл, йосна евәләр төр хаһлгдх зөвтә.

— Йосна евәләр. — Җал босад, цаадк өрән үүд зааһад, — гертән бәәнү?

— Бәәнә, Давдн орҗ одла.

— Би чигн орлһта, — болад, өндр цаһан үүд татад, приствин өрәд Җал орад ирнә.

Өндр терзтә, цевр-цер гер. Ик ширә (стол), эрст цаһан хаана зург өлгәтә. Приств ширән (столын) ард сууна, өөрнь Давдн. Хоюрн элкән хаттл инәлдҗ бәәснь үзгднә.

Игнатенко суусн ормасн босад, өмнәснь тосад:

— Өөдән һартн олна багш.

Хойраннь һар атхҗ мендләд, Җал тедүкн бәәсн сандл (стул) деер оч сууна.

— Би Давдн Әәдрхнд болсн нег йовдл келҗ өгчәләв. Та бас соңстн. Хәрнь тер боллдад, зооглңна (ресторана) деер бәәсн өрәд маниг авад ирҗәнә.

Маниг һардҗ йовсн залу, хоңх дарад җиңнүләд оркв. Сәәхнч гидг нәрхн шар күүкн орҗ ирәд, мана өмнәһүр йовдңнад бәәв.

Өрән тал дунд бәәсн ширә деер тавн арслң хаяд, залу

келҗәнә:

— Сәәхләм, белкүсн күртлән шувтлхлач, эн чини.

Күүкн хәләҗ оркад, хәрүцҗәнә:

— Баһ.

— Дәкәд тав тәвҗәнәв.

— Баһ.

— Дәкәд тав.

Күүкн доран эргсн болад, деерк хувцан тәәләд хаяд орксн, бәәсн бийнь белкүсн күртлән цәәһәд бәәв. Нурһнь һоорад, хойр ээмнь далдаһад, атхм көкнь серсәһәд, басл күчр юмн.

— Кен дәкҗ тәвнә? — болҗ сурҗана.

— Майган шувтлҗ хаяд, бәәсн бийән үзүлг, — болҗ бас негнь хәәкрҗәнә.

— Кедү тәвнәч? — болад күүкн хөн нүдәрн шатад одв.

— Арвн арслң тәвҗәнәв, — болад залу дөгв.

— Баһ.

— Тав немҗәнәв, — болҗ бас негнь дөңнв.

— Баһ.

— Би арв немҗәнәв, — болад залу хәәкрв.

Күүкн нааран-нааран йовдңнҗ бәәһәд, буч татсн болад оркв, торһн майг шувтрад шал (пол) деер унв, экәсн һарсн бийәрн өмн бийдм бидн үзгдв. Нүдн хәләҗ чадад, хальтрад бәәв, ямаран урһцв, яһсн көлв, һарв, ухан орҗ-һарад бәәв.

Босад һараснь атхад авв. «Би, би» болҗ мөңг тәвсн улс бослдв. Эдниг әрҗ оркад, һардҗ йовсн залу келҗәнә.

— Сүл тәвснь көтлхмн.

Арһ уга, арагниг һараснь көтләд, цаадк өрә темцәд һарв...

Иигҗ келәд, приств, ик гесән чичрүләд, хагшҗ инәв.

— Алвин мөңг һарһдг һазр олҗ кевтәлмт? — болҗ Җал, хурц нүдәр хәләһәд келв.

— Тиим әвртә йовдл Әәдрхнд үзҗ болхмн, — болҗ, Җалын келсиг төртән авл уга, приств келв, — хәрнь Давдн, аальта юм үзх саната болхла, Әәдрх темц.

— Илдр-билдр, ааль-хоолытн соңсвидн. Учрта төрәр ирҗ йовнав, — болҗ Җал босв.

Приств ормдан оч сууһад, нимтр үсән илҗ оркад:

— Келтн багш, соңсҗ бәәнәв.

— Өцклдүр Көкән хотнд эс болх йовдл һарһҗт.

— Олна багш гиһәд, Җал таниг бидн күндлнәвидн, болв мана төрнь — мана. Түүнд орлцад танд керг уга.

— Тадн йосн биш йовдл һарһад йовхла, бидн хәләһәд суухмб?

— Бидн йосан һар деерән бәрҗәх улс, йосна төриг йосарнь хаһлдвидн.

— Йосн — йосарн, тадн — эврәһәрн бәәнәт.

— Бидн цаһан хаана элч улс, төриг йосна евәләр хаһлнавидн.

— Уга-ядуһинь шаххларн амрад однат. Баячуд-нойдуд болхла, гүрвлдә кевтә гилвкәд бәәнәт.

— Байн-нойнь цагтнь алван орулҗ өгнә. Тедниг тегәд яһҗ шаххв!

— Бәрцән бәрәд бәәхлә, шахвр керг уга болҗл бәәхугов.

— Келҗ-келҗ, тегәд кенә тускар ирҗ йовхмт?

— Йосн бишәр суулһсн Хөңкәрин тускар.

— Алван өгхлә — сулдхад тәвҗ оркхвидн. Дәкәд олн дотр кесг болх-болшго үг келәд бәәв. Алв өрк-бүләр биш, мал-герәр тәвхм гиҗ манд уха зааҗана.

— Хаҗһрий тегәд?

— Хаана йосн делгрснәс нааран бәәһә төр би яһҗ сольхв? Та, үг медх бәәһә бәәҗ, бас айстан эс болх юм келнәт.

— Айстан биш, орта үг. Залуг эс сулдххлатн Элст орҗ зарһцнав.

— Альдаран болвчн йовтн, алван эс өгтлнь Хөңкәриг тәвш угав, — болад, приств босад, гер дотраһур йовдңнв.

— Кедү мөңгн өртә болсмб? — гиҗ, ода күртл күүрт орл уга суусн Давдн сурв.

— Хойр җилә арвн арслң.

— Егор Иванович, ялынь би дааҗанав, тер залуһан хәрүләд тәвчктн.

— Алвн орҗ ирхлә, кенәс орҗ ирснь нанд йилһс уга.

Приств хоңх цокад оркна, бичәч (пииср) орҗ ирнә.

— Пииср, олна сә хәәдг Дорҗин Давдн залу, одак залун ял дааҗана. Цаасинь кеһәд, мөңгинь авад, цаадкан көөһәд хәрүлчктн.

— Соңсҗанав, — болад бичәч (пииср) хәрү һарна.

— Айстан әмт бәрәд йовдган уурх зөвтәт, — гиһәд Җал босв.

— Давднд зальвртн, эс гиҗ дегәд сәәхн суух билә, — болҗ приств мейәркв.

— Әрлһтн цааран, эс болх төрәр төр кеһәд керг уга, — гиҗ келәд, Давдн хоорнднь орв.