Җирдгч бөлг

Мәәртәд үкчәх мал худгин цаһан ус үзсн әдл, аңхун теегә улс сурһуль-эрдм дасв. Сар болад баһчуднь умшдг-бичдг болад, то тоолдг болцхав. Эднә бәәдл үзҗ Эрвң икәр байрлв. Медәтнрин бийнь үзгүд нәәрүлҗ умшад, бар бичгәр бичдг болв. Түрүн болҗ багш медәтнрт һаран тәвдг дасхв.

Күн болһн гишң гүүлгәд һаран тәвдг дасч авцхав. Эн әмтнд ик байр болв. Өдгә цагт тер дотр. Мөңг авх, наньчн кесг һар тәвх керг харһна. Өмн цагт болхла, эркәдән бек түркҗ оркад, дарчкдг. Ода болхла эврә һаран гүүлгәд тәвҗ чадҗана.

Эрдмин цергчнр зәрмдән Боолстд хург кедг, зәрмдән хотдудар харһҗ селвлцә кецхәнә. Одахн Деед хотна цергчнрин хург болв. Тенд селәнә бүрдәһәч (сельорг) Сергей Дҗунгуров Мария Овшиновна хойр ирцхәв. Багш цергчнр тооцаһан өгәд, шин әәлтхвр/лекц-илдкл (доклад) соңсч оркад, бас нәр-наад һарһв.

Хотна баһчуд домбран цоклдв, бииллдән, дууллдан. Ик ора күртл баһчуд нәәрлцхәв. Аш сүүлднь цаһан модн донда наач йовад, Базан Миша Эрвңгин ханцнас татв. Күүкд-көвүд цаһан модн донда хәәлдәд йовҗ одцхав, хойр көвүн доран үлдв.

— Мана күн, наарлч, — гиһәд, Миша үүрән сүүвдәд авв. — Тана хотнд зәңг-зәәһәс юн бәәнә?

— Дала соннь юмн уга, — гиҗ Эрвң хәрү өгв. Дәкәд сана авсн кевтә: — Миша, чи зәңг-зә соңсвч?

— Ямаран?

— Алтман тускар.

— Соңсув. Чи бас соңсвч?

— Би бас соңсув.

Цааранднь хойр үр күүндв. Күмин шар хулснд цаһана церг бүрдҗ бәәдгҗ. Максим Бедриков түүг һардҗ бәәдг болна. Теднлә хамдан бүгҗәсн Алтма әәмгин хотдудар йовҗ, бийән дахх әмт хәәҗ йовдгҗ.

— Тегәд эн зәңг үнн болхий? — гиҗ Эрвң маһдлв. —Һал уга һазрас утан һарш уга юмн, — гиҗ Миша хәрү өгв. Эн зәнг соңсч оркад, би зөвәр серглң бәәнәв. Сө-өдр уга нүдән өгәв.

— Хә, йир, — гиҗ Эрвң алмацв. — Бүкл орн-нутг хүүвин йосна өмнәс босхх улс бәәхий?

— Диилв, эс диилв, чивҗәх күн миисин сүүләс гидг үлгүр һарһхар седҗ бәәх.

— Хәрнь, мана хотнд энд-тендәс әмтн ирәд бәәдг болв.

— Мана хотнд чигн әмтн ирәд бәәнә. Сөөд икәр ирнә.

Дала икәр иткл уга, болв, нүдн-аман эн төрт өгчәх болад көвүд күүндв.

Көвүдин соңссн зәңг орта болҗ һарв. Ламхатнд Алтма ирснь үнн бәәҗ. Энд бүгҗ бәәһәд, хотдудар әмт тәвәд, бийән дахҗ, Хүүвин йосна өмнәс босх улс цуглулҗ.

Тиим улс олн биш болҗана. Өмн цагт бәәхтә бәәсн, баячудын сөөвң йовснь хара биш болҗ һарч. Күч авад, бийдән нәәләд, Алтма бийнь хотдудар йовад, хурлд ирҗ багшт мөргәд, мөртә улсиг белдүлҗ. Эдн хотдуд болһдар белн болх. Зәңг өгсн цагла дегц босад, Боолстур орад, ахлачнринь бәрәд авчкх. «Төр иим» — гиҗ багш Зодв келв.

Эрвң өдрт ирсн улс шинҗлнә. Сөөднь серүн болтха гиһәд һаза унтдг болв. Шинҗләд бәәхинь, таньгддго, хәр улс ирҗәх болҗ медгдв. Нег асхн Бовринтә хоюрн тергн деер, ишкә делгҗ авад, кевтв. Эрг-дург гиһәд орксн цагла ард бәәсн салаһас хойр мөртә күн ирв. Ик герин һаза буулдад, герт орҗ одв.

— Эн юн улс ирлдәд бәәнә? — болҗ Эрвң үүрәсн сурв.

— Сән улс биш, — гиҗ Боврин хәрү өгв. — Чи кевтҗә, би одад соңсад ирнәв, — гиһәд, тергнәс һәрәдҗ бууһад, ик гер тал йовҗ одв.

Орҗ ирәд, герин барун иргд суув. Ирсн залуст цә чанҗ бәәнә. Герин эзн өндр цаһан өвгн, эврән шалтгта бәәдлтә, орн деер көнҗләр бийән хучсн сууна. Көвүг

орҗ ирхлә, хәрин залус күүрән ахрв. Учринь медҗ оркад, өвгн келв:

— Мана көвүн, Боврин.

Залус ичсн-эмәсн бәәдл һарв.

— Әәх юмн уга. Мана көвүн, иткмҗтә күн.

Цааранднь күр эклв. Бослт сарин хөрнд эклх болҗ һарчана. Дола хонад әмтн цугтан Ламхатнд хурҗ ирх зөвтәҗ. Тер учрар ода ирҗ йовх элчнр әмтнә амн үг авхар, кедү күн хотнас һарч йовхин то диглҗ йовдгҗ.

Эднә келсиг соңсад, өвгн яалад орн деер кевтв.

— Тиим төрт бийтн орлцҗ чаддг бәәдл угав, — гиҗ эн арһад келв. — Эврән шалтгта кевтнәв.

— Эврән эс чадхла, хотна улсан тәвтн, — гиҗ хәрин залусин негнь шүрүлкв.

— Э, хәәмнь, — гиҗ өвгн келв. — Эн цагт ямаран хотна улс бәәдв? Күүнә үг әмтн соңсдган уурв. Эднчн хамтрлңч (колхозник) гидг улс. Цугтан хамтрлңгин (колхозин) көдлмшт йовна.

Альдас би тедниг хәәхв?

— Ода тегәд мана келсиг хәрү цокҗант? Эврән чадшго болхла, эн көвүһән йовултн. Дооҗа, та, хөөткән сана бәәтн. Күмин шар хулснд церг дүүрң. Тендәс Максим Бедриков һарч ирхмн. Хөөннь хәрү хуучна йосн тогтхла, бийдтн эвго болвзго.

— А, хәәмнь. Эн көвүн ю кеҗ чадхв. Эврә хотнас һарч үзәд уга күн.

— Тиигхлә сән болх. Һазр үзх, залу болх.

Герин иргд суусн көвүн, өмәрән дәвәд, үгд орлцҗана:

— Аав, бичә икәр зовтн. Эн залус чикәр келҗәнә. Тана ормд би йовнав.

— Терлм-тер! — гиҗ гиич байрлв. — Залу болна гидг эн. Өөрән кедү кү дахулҗ чадхвч?

— Хотнд һурвн залу үлдсн бәәнә. Наадкснь хамтрлңгин (колхозин) көдлмшт. Эдниг үгдән орулҗ чадхв.

Өвгн нам үгд орлцсн уга. Зуг эн көвүнә келсн толһад доңһдад бәәв. Юн гидг үгв?

Сөөһин гиичнр эв-дов болад, дола хонад әмтән дахулад Ламхатнур Бовриниг иртхә гиҗ бооцад, цәәһән ууҗ авад, мөрдән унад йовҗ одцхав. Эдниг үдшәһәд Боврин һарв.

Сөөһин дүүрәнд мөрдин көлин дун соңсгддган уурсн цагла, көвүн һазаһас хәрү орҗ ирв.

— Боврин, а Боврин, үнәр эдниг даххар седҗәнч? — гиҗ өвгн сурв.

— Хуурч өгшго болад бәәвш, — гиҗ көвүн хәрү өгв. — Үгән өгәд тәвчкв. Эврән йовх угаһан хәләнәв.

— Тедниг дахҗ аль орнач, хәәмнь. Хүүвин йоснч сүүрләд авчксн нарн әдл юмн. Тер нариг эднә занчар халхлҗ болдм биш, көвүм. Хәәмнь түүг бичә март.

Боврин тергн тал ирәд кевтв. Унтл уга бәәсн Эрвң, нөөрмсн болҗ бәәһәд, серсн бәәдл һарһв. — Юн улс сөөннь дуусн хухр-хухр гилдәд бәәнә? — гиҗ эн Бовринәс сурв.

Боврин өөрнь зәмлҗ сууһад, үгән эклв:

— Чи юм аңхрҗанч, угай?

— Аңхрҗана.

— Ю аңхрҗанач?

— Хүүвин йосна өмнәс бослда кехәр, хурлдад гүүлдҗ бәәнә.

— А, чи нам меддг билч?

— Сохр биш үзәд бәәнәв.

Боврин үүрән иткәд болсн йовдл цугтынь келҗ өгв. Дола хонад өөрән һурвн-дөрвн кү дахулсн, Ламхат орх болҗ амн үгән өгсән. Тенд әмтн хурҗ, төр тендәс эклн гиҗ бәәх болҗ һарчана.

Эн зәңг соңсч оркад, нөр күрхән уурч одв. Багш көвүн чееҗәр адһад, сөөннь бийднь Боолстд күрх сана санв. Зуг сө, көлгн уга. Йовһар йоввчн өр цәәтл күрч болхмн.

Үүнә уха медәд, Боврин келв:

— Адһад керг уга. Маңһдур мини мөр унад йовад од. Цаг одачн бәәнә. Дәкәд, әмтн соньҗлад чигн бәәх. Эн төрчн күн болһнд медүлх төр биш.

— Сән. Маңһдур мөрән өгх болхлачн ода унтнав.

— Өгнәв. Амрад унтҗ ав. Чини ормд сурһульчнриг би сурһад оркхв. Эврә кергәр Боолст орҗ одла гинәв.

Көвүд дарунь сүркләд унтад одцхав. Шарһ нарн дорд үзгд сүүрләд һарад ирсн цагла көвүд серв. Нүр-һаран уһаһад, цәәһән ууҗ, авад цуглрсн сурһульчнр тал Боврин һарад йовв. Эрвң Бовринә күрң мөр унҗ авад, нар хәләһәд, Боолст орад һарв.

Мөрнә шүрүн хатрлар, сананд орсн кезәңк нег ду дуулад, Эрвң өвклдәд йовв.

Нарнь һарх үзгәднь

Номһн салькн көдлнә.

Наснь турш һанциг

Нанднь юңгад заясм?

Улан кер мөрнь,

Уудыһан кемлҗ, наадна,

Урд тәвсн хөвәсән

Ууляд юуһан авхв?..

Эн дууг эцкнь, хая-хая әрк уухларн дуулдг билә. Өнчн эцкдән санань икәр зовдг билә. Эн ду дуулхларн, Мөңкт эврән бас шугшад ууляд бәәдг. Өмнәс үләсн салькн гихв, аавиннь седклд уйдад гихв, көвүнә нүднәс заядар нульмсн асхрад бәәв.

Асхрсн нульмс арчҗ оркад, өдгә цага бәәдл санад, Эрвңгин чееҗ сарулдад седкл дүүврдәд одв. Ээҗ-аавнь ода йоста улс болсн. Эврә йосна тулг болҗ зогсҗ бәәх. Өдрин дуусн хөөрмгәр ода күн бәәхш. Ширә деернь цаһан өдмг, үсн-тосн, така-шовуна махн. Байрта билгҗ бәәх улс. Эдниг хәрү көөҗ, харңһу хашад орулҗ, күзүн деернь сууҗ, залрхар седҗ бәәх хар саната цаһан ястнр

болҗ һарчана.

Көвүнә чееҗд хорн буслад, деврәд, амар һарч одн гиһәд бәәв. Боолст үзәд, бийән татад, гер талан хәрл уга, селәнә хүүв тал ирҗ бууһад, Манҗ ахлачин хорад (кабинетд) көвүн орҗ ирв.

— О, Эрвң, менде, өөрдәд су, — болҗ Манҗ келв.

— Авһ Манҗ, мендвт. Би танла бичкн кергтә йовлав, — болҗ келәд, көвүн тедүкн бәәсн сандл деер суув.

Манҗин ширә төгәләд хойр-һурвн күн суухнь үзгдв.

— Нә, Эрвң, — гиҗ ахлач келв. — Чи өөрән сууҗа.

Би эн улсла күүрән чиләчкәд, тегәд чамла күүнднәв. Ахлач цааранднь әмтнлә күүндв. Хотна ахлачнр тооһан өгхәр ирсн болҗ һарв. Алвн (налог) яһҗ күцҗ йовхинь келҗ өгцхәв. Дәкәд чигн төрмүдәр күүндсн бәәдл һарцхав.

— Тадн тегәд әмтнә ам хәләһәд сууцхант? — гиҗ ахлач шүрүлксн бәәдләр сурв.

— Әмтнә ам яһад хәләһәд суух биләвидн. Мана һар бас көндрә бәәнә, — гиҗ хотна ахлач Өөлчә нертә өвгн келв.

— Нә, тиигхлә сән, — гиҗ ахлач үгән чиләв. — Үдин хөөн күцәгч зөвллин (исполкомин) сүүр (заседань) болх, түүнд ирцхәтн, — гив.

Залус һарлдад йовҗ одцхав.

Манҗ, көвүг шинҗлҗ хәләв. Бөдүн залу болад бәәҗ. Эцкән икәр дураҗ. Сурһулин (школын) багш болҗ ээҗ-аавиннь нер дуудулх көвүн — гиҗ эн дотран санв.

— Эрвң, нааран су. Ямаран бачм керг харһад одв?

— Авһ Манҗ, кергм дегәд бачм, ик чинртә гиҗ санҗанав.

— Нә, келҗә, би соңсч бәәнәв.

— Зуг худл-үннь медгдхш. Болв, би танд соңссн-медсән нул уга цугтынь келҗ өгсв.

Көвүн цааранднь цәәлһв. Хотдудар йовх зәңг, хотнд болсн күр, Бовринә келсн үг — цугтынь келв.

— Зуг дотран ик гидгәр алмацҗ бәәнәв, — гиҗ көвүн босв. — Үнн болхв, худлв.

— Үнн, — гиҗ ахлач келв. — Үнн зәңг авч ирвч, көвүм. Ламхатнд болҗах йовдл бидн меднәвидн. Зуг цагинь медл уга бәәләвидн. Чи цагинь келвч. Терчн үнн чигн болад бәәхмн.

— Зәңг, үнн болхла, тер улс яһад тиим ухрң уга йовдл һарһҗахмб? — болҗ көвүн халв. — Эңдән, өнр Әрәсәд, цуг Союзд сүүрлҗ һарсн нарн мет Хүүвин йосиг яһҗ тедн эвдҗ чадн гиҗәнә?

— Чи чикәр келҗәнәч. Мана йос хольвлдг чидл делкә деер уга. Зуг хоран, хоран теднчн күргҗ чадхмн.

— Хә, йир. Цөөкн улс ю кеҗ чадна.

— Чи эн зәңгән күүнд келвч?

— Уга.

• Дәкҗ күүнд бичә кел. Тана селәнә бүрдәһәч (сельорг) меднә. Цаглань таниг — эрдмин цергчнриг цуглулад авх. Белн болҗа.

Иигҗ күүндәд ахлач цергч хойр салв.

Зурһадгч хонгт эрдмин цергчнриг Боолстур дуудулҗ авад, дарани хург кев. Тер асхнан эдниг селәнә хүүвд дуудулад авч ирв. Әәмгин ахлачнр, нутгас ирсн милиционер бас бәәнә. Ахлач Манҗ ахрар эднд төр цәәлһҗ өгв. Зәрмднь зер-зев өгв, дола хадг наган, бу, чашк. Наадкстнь күртсн уга. Үкс мөрдән унлдад, ә-чимән угаһар өмн үзг хәләһәд һарч йовцхав.

Эрдмин цергчнрин зәрмнь юн-күн болҗ йовхинь аңхрҗ йовхш. Манцин ар зо деер һарч ирәд, мөрдән зогсаһад, Манҗ ахлач цәәлһҗ өгв.

— Өмн Ламхатна хотн. Тенд күүнә элктә әмтн хурҗана. Тедниг эн сө бәрх керг.

— Теднтн зертә-зевтә болхгов?

— Зер-зев бәәх. Харулч бәәх. Бидн тарад, дөрвн үзгәс орхмн, — гиҗ Манҗ келв. Эрдмин цергчнр нәр-наад һарһҗ йовхар келцхәтн.

— Деермчнрин багин (бандын) ахлач болҗ Алтма байн бәәнә, — гиҗ милиционер келв. — Түүгинь, Манҗ, маднд даалһтн, нань улс харһхла, тадн бәрәд, тууһад авч ирх зөвтәт.

Эн болад дөрвн әңг болад тарлдцхав. Дарунь хотн талас домбрин ә һарв, дууллдан-бииллдән. Эн хотнд сойлын цергч бәәсн Бәәвә көвүн өөрк улстаһан хотнд күрәд, нәр эклҗәснь эн болв.

Хотнд хурсн улс, хара биш, ормалдад одв. Эрдмин цергчнр нәр кеҗәнә гисиг соңсад, эдн тал ирҗ һәәхлдв.

Зәрм баһчуднь тавшад-бииләд чигн авцхав. Шууга олзлад, наадк баһчуднь бас хотнур орцхав.

Мөрдән зүн бийд бәәсн салад үлдәһәд, харул тәвҗ оркад, бийснь йовһар хотна гермүд бүслв.

Барун өмн бәәсн ик герин үүд татад, Манҗ өөрән хойр көвүтә орҗ ирв. Герт хот ууҗ сууцхаҗ. Алтма Зодв хойр өөдән сууна. Герин эзн Наснка сөөвң болҗ. һульдрҗана.

— Менд бәнт, залус, сүүртн өлзәтә болтха, гиҗ келәд, залус барун бийд чөкллдв.

Алтма уурта, сөөвңгүдән хәәсн бәәдл һарв. Зуг герт багш, эзн, хот бәрҗәсн баахн көвүнәс нань күн уга болҗ һарв. Зодв багш нүдән аняд, күрдән экләд эргүлв.

Юн болҗ йовхинь медәд, Алтма җөөлрәд, келв:

— Залус, өмәрән сууһад, хот идцхәтн.

— Суутн, өөрдәд суутн, — болҗ эзн залу җилвкв. Манҗ эдн мах авч идв. Зөвәр тиигәд, тагчг болад оркв. Алтма дәкн шилвкәд, әмт эргүлҗ хәләҗ оркад:

— Наснка, одак залус альдаран әрлҗ одв?

— Үүнд бәәцхәлү, һарад хәләһәд ирсв, — гиҗ келәд, эзн залу һархар седв.

Манҗ һаран өргәд:

— Суутн, Наснка, суутн. Гер болһн цевләтә. Мана көвүд теднитн авад йовҗ одсн болх.

— Тана көвүд гисн?

— Мана эрдмин цергчнр.

— Тана эрдмин цергчнр манд юмб?

— Юн болх билә, таниг бәрҗ авхар ирҗ йовцхана.

— Намаг?

— Таниг!

— Яһсн төләд?

— Бичкн күүкд кевтә бичә эс медсн болад бәәтн.

— Күүнд кесн гем нанд уга.

— Кесн гем уга төләд, теегин гөрәсн кевтә, тенд-энд хонад, бүгәд-бултад йовнт?

— Бүгҗ-бултҗ йовх юмн уга.

— Бәәх, угаһинь олад авад бәәхгов.

— Ора болҗ одв, — гиҗ Манҗ босв. — Та, Алтма, та, багш, эндән хонтн. Таниг күн көндәшго, һаза харул тәвчкнәв.

• Би бас? — болҗ, Зодв нүдән секәд, келв.

— Та бас.

— Би юмб. Эврә кергәр йовҗ йовад, хотнд хонҗанав. Нам ора болвчн хәрдм-яһдм гиҗ санҗалав.

Хонад хәрхмт, хонад, — гиҗ келәд Манҗ һарв. Хойр көвүһән манул кеҗ үлдәһәд, бийнь һал һарчасн, ар захд бәәсн герт орҗ ирв. Милиционер, селәнә бүрдәһәч (сельорг) ахта улс хот ууҗ сууцхана. Манҗиг ик герт бәәтл, көвүд хотнд бәәсн залус тоотынь бәрҗ авад, нег герт орулҗ, харул тәвҗ. Цуг бийнь арв һар күн болҗ һарв.

Хот-хоолан ууҗ дуусад, хот эргәд йовад бәәдг харул тәвәд, Манҗ келв:

— Күн ирсн цагт тосҗ авад, эн герүр, манад авч ирәд бәәтн. Залус кесгтән тиигҗ сууһад, духуцад унтад одцхав.

Серн гихлә өр цәәһәд бәәҗ. Манҗ үкс босад, харул тәвсн гермүд эргв. Көвүд серглң, манад бәәх улс серүн болҗ һарв.

Күүкд улс босад, өдрин хот кецхәв. Зуух болһнас утан деегшлв. Салькн уга, дүң-дүлә.

Сөөннь дуусн негчн күн ирсн уга. Өрүн өрлә тасрҗ, һурвад мөртә улс ирв. Тедниг көвүд дахулад милиц тал авч ирв. Бәрҗ авад бас нег герт орулчкв.

Нань күн ирҗ бәәхш. Өрүн үд күртл хотнд, күн ирвзго гиһәд, күләҗ оркад, эс ирхлә, хотнд милициг хойр-һурвн көвүтәг үлдәҗ оркад, наадк бәргдсн улсиг хойр мөрн тергнд суулһҗ авад, тууһад, Боолст хәләһәд һарв.

Залусин зәрмнь, тер дотр хотна улс, гем угаһан келҗ-кевшлдв. Эднлә зарһцад суудг цол уга, Боолстд күрәд зөвтә-бурутаһинь йилһҗ болх гиҗ тоолад, цугтынь авад һарснь эн.

Зодв багшин хойр зеердиг татчксн тачанк деер Алтма Зодв хойриг суулһад, Манҗ бийнь бас һарч суув.

— Хүүвин йоснд шаҗн-бурх бацтха гисн юмн уга, — гиҗ багш эклв. — Хурла багш болсн төләд намаг бәрдг йосн танд уга.

— Шаҗн-бурхн гиҗ танд күн ам аңһаҗ бәәхш, гиҗ Манҗ өмнәснь хәрүцв. — Кецин усн һууһан темцдг, кесн гем эзән темцдг, гиҗ көгшдүдин келсн үг бас бәәнә.

— Нанд кесн гем уга. Әмт эмнәд, олнд дөң-нөкд болхас нань гем уга.

Эн цагла хотнас хойр тергн цувад һарв. Эдн тал зааһад, Манҗ келв:

— Алтма, арһта гисн цергтн эн. Арвн күн. Али, деернь немҗ ирҗәнү? Уга. Эн чидләр тегәд мана Хүүвин йос яһҗ сөңглхәр седвт? Күмин шар хулсндтн бас церг биш, бичкн баг чигн уга. Элстин баг Максим Бедриковиг сөөвңгүдтәһинь бәрәд авчксн бәәнә. Кенә өмнәс дә босхҗ, йовхмт?

— Би дә босхҗ йовхшив.

— Дә босхҗ йовхшив! Эн улс тегәд яһад цуглулвт?

— Айстан, хуучарн таниг дахнав гиһәд, эн улс бас цааҗла харһн гиҗәнә.

— Би кү цуглулсн угав.

— Одахн нег өвгн келҗ: Хүүвин йосн гиснтн өрвкәд һарсн шар нарн. Түүг Алтман занчар халхлҗ болш уга.

— Тана, тана үүрмүдин занчар урһҗах шарһ нар хааҗ, болш уга. Алтма багш хойр ду һардган уурв.

Хотнд үлдәсн көвүд асхн бүрүллә хәрҗ ирцхәв. Күн гих юмн дәкҗ ирсн уга. Эднә келсиг соңсч оркад, Манҗ келв:

— Чавас, арвн күүтә, хойр буута бийнь дә босххар седнә гидг?

— Сольгдсн җирһл медҗ бәәцхәхш, — гиҗ Баазр келв. — Сул сәәхн җирһлин җиврәс бәрсн улс, хурһинь үйәрнь чавчад эс автл һаран сулдхҗ өгш уга.

Болсн йовдл санад, болх җирһл тоолад, хальмг тег хәрү хәләшго, өмәрән ниигм җурмур (социализмүр) зүтксинь сәәхн медәд, залус икәр дүүврдҗ сууцхав.