Тәвн йисдгч бөлг

Мөрн тергтә улс Боолстд тер асхндан ирв. Селәнә бүрдәһәч (сельорг) сойлын цергләчнрин (культармейцнрин) эмч хойриг сурһулин (школын) һаза буулһад, бәәх өрәһинь зааҗ өгчкәд, Харла Эрвңгиг гертнь күргәд һарв.

Һаза үкр сааҗ йовсн Дүүцә көвүһән үзчкәд, саалин суулһан доран үлдәһәд, көвүн талан һаран сарвалһҗ гүүв. Эрвң тергнәс һәрәдҗ бууһад, чемодаһан һартан авад, экиннь өмнәс башрдҗ байрта тосв.

Дүүцә көвүһән теврв, Эрвң әмтнәс эмәҗ, келв:

— Нә, болҗ, болҗ, ээҗ.

Мөрн тергн ахлачин гер хәләһәд, тарҗңнад һарад одв. Цар тергтә улс маңһдур үдлә ирцхәв. Сойлын цергләчнрт (культармейцнрт) хот белдүләд, хотдудас мөрн-терг дуудулҗ, Манҗ Харла хойр белдвр келдв. Хамтрлңгин (колхозин) заллт цуглулҗ авад, Харла нег эркн төр тәвҗ хаһлв. Сойлын цергләчнр (культармейцнр) ода хотдудар тарад йовх. Хотн болһнд неҗәд күн. Эдн йирдән мөңгн-җалв угаһар көдлҗәх улс. Тиигхлә эднд ядхдан сарин кемҗән (норм) хот һарһҗ өгх болҗана.

Манҗин келсәр болхла хотн болһнд эрдмин цергч бәәх гер бел кечксн болҗ һарчана. Хот-хоолан хамдан уух, теднәс күн мөңг-теңг суршго. Болсн бийнь, тоһшта көвүн таалхд сән гидг. Тер учрар заллт шиидвр һарһв.

Цергч болһнд сар болһн нәәмәд киил зарм, дөрвәд киил шикр һарһҗ өгх болв. Деернь өрәл пуд һуйр.

Ирсн өдрән эрдмин цергчнр Боолстд ик гидг нәр кев. Әәмгин баһчудла хамдан нииләд эдн сөөннь дуусн биилҗ-дуулҗ байрлцхав. Өрүнь эрт бослдад, хотдудар тарад һарцхав.

Удл уга хотн болһнд эрдмин цергчнр ирв. Эрвң Боолстд үлдсн уга, Дендртд бәәдг Дооҗан хотнур ирҗ көдлв. Дооҗан Боврин гидг Эрвңлә әдл наста көвүн бәәҗ.

Эн сурһульд (школд) сурһуль дассмн биш, эврән умшдг-бичдг дасч авч. Цергчин көдлмшт эн ик дөң болв.

Түрүн болҗ сурһульд орх улсин то авад, буулһавр (списк) кецхәв. Боврин әмт цугтынь таньдг, келәд өгәд бәәв. Түрүләд баһчуд бичгдв: күүкд, көвүд, берәд. Цааранднь медәтә улс. Сурһуль сурх бүкл арвн тавн күн болҗ һарв.

Боврин эртәснь сурһуль (школ) болх гер белдсн бәәҗ. Харһаһар кесн ширә, хойр ут сандл. Болв, эннь баһдҗ бәәнә. Тер учрар хойр көвүн дәкәд нег ширә, хойр ут сандл кев. Тиигәд сурһуль (школ) белн болв.

Маңһдур өдрнь арвн часла көвүд сурһулян (школан) секв. Баһчуд соньмсад цуглрад күрч ирцхәв. Медәтнрәс күн ирҗ бәәхш. Багш, эрдмин цергч, әмтиг орм-ормднь суулһҗ оркад, яһҗ сурһхинь цәәлһв. Өдр болһн һурвн част сурһуль дасх. Өдр өнҗәд политчас, санчас гиҗ кегдх юмн болҗ һарв.

Цугтаднь үзглл (букварь) гидг дегтр, неҗәд девтр (тетрадь), харнда түгәҗ өгв. Сурһульчнр багшин келснд икәр оньган өгч бәәнә. Багш сурһулян эклв.

Эн хойр үзг үзҗәнт? — гиҗ, үзгллд (букварьт) бәәсн ик үзгүд үзүләд келв. — Эн «М-М» — махн, эннь —«А» — ахлач. Хойраһинь ниилүлхлә юн болҗана? — «МА»—болҗ сурһульчнр давтлдв. — Цааранднь. Эннь «Н» —нарн. Эннь бас «А», «НА». Ода цугтаһинь негдүлий. «МАНА» — «МАНА». Эн үзг «Л»—ламхатн. Эн үг «МАЛ». Түрүн хойр үзгм бидн меднәвидн—«МА». һурвдгч үзг бас таньл «Л»— ламхатн. Цугтынь негдүләд умший: «Мана

мал». «Мана мал». Медгдҗәнү?

Көвүд-күүкд дотран санцхав. «Акад юмб? Медгдәд бәәнә. «М», «А», «Н», «Л» — ламхатн», — гиҗ дотран давтлдв.

Сурһульчнр хәрәд, гертән бәәсн улст келсн бәәдлтә. Маңһдуртнь хойр эмгн, нег өвгн немҗ ирв. Баһчуд һавц кевәр сурһулян сурв. Удл уга үзгүд негдүләд умшдг, ик үзгүдәр нәәрүләд бичдг болад ирцхәв. «Т» гидг үзг дасхла, көвүн эмгдәс сурв.

— Эн юуна бәәдлтә?

— Юуна гихв, — гиҗ теднь даңдв. — Темәнә бәәдлтә болвзго.

— Мөн. Темән. Темәнә бәәдлтә «Т» гидг үзг.

Сурһульчнр соньмсад, сурһулясн дутл уга бәәв. Өдр өнҗәд политчас, санчас кедг. Политчаст дала җаңһр уга. Соньн (газет), дегтр умшҗ өгәд, делкәд, орн-нутгт юн болҗахинь цәәлһҗ өгдг. Санчас—гидгнь зөвәр зовлңта болв.

Нег дәкҗ Сергей Мария хойр хотнд ирв. Эврә көдлмшән келҗ өгәд, Эрвң селвг сурв. Санчас гисиг яһҗ кехинь үүнд далаһар медгдҗ бәәсн уга. Басл дегтр умшад, гем-шалтгин-тускар цәәлһҗ өгдг.

Мария эмч энүг соңсч оркад, келҗәнә:

— Хая-хаяднь гем-шалтгин тускар дегтр умшҗ өгчә.

Тер дотр садв, нүднә хонц гемни тускар. Зуг чини кех-күцәх оңдан. Эдндән гертән яһҗ эрүл-дорул бәәхин тускар икәр цәәлһ. Цәәлһ биш, дасх.

Иим селвг авад, Эрвң маңһдурас авн эклв.

— Өрк-бүлдән күн болһн эврә альчурта бәәхмт, — гиҗ эн келв. — Хәрнь, элгн-садндан келәд, герт тиим альчур уга болхла, лавкас авхулцхатн.

Эн бас учрта. Хальмг өрк-бүлд негхн альчур бәәдг, өрүнд нүр-һаран уһаҗ оркад, түүгәрн цугтан селәд бийән арчдг. Негнднь гем бәәхлә, наадкстнь бас хальдх зөвтә.

Түүнә хөөн Бовринтә хоюрн арвн хала тәвүр кецхәв.

Сурһуль деер күн болһнд, өркин неҗәд тәвүр бәрүлв. Багш келв:

— Күн болһн альд харһсндан, энд-тенд нульмад йовхмн биш. Нульмснд гемин экн йовдг юмн. Түн деерәс негнәснь наадкнь гемтәд бәәдгнь эн. Учр тиим болсар, эн тәвүрт ус кечкәд, күн болһн үүнд нульмад бәәтхә.

Сурһульчнр гертән ирәд, элгн-садндан эн төр цәәлһв.

Хөөтк нег санчаст багш цәәлһв: сурһульч болһн боодл савң, шүд арчдг щетк, оо (порошок) хулдҗ авх учр. Шүдән өрүнд арчад-заальх, савңгар өдрт һурв дәкҗ һаран уһах төр болҗана.

Дарунь бүкл зөвлл (комиссь) — багш, Боврин, нег күүкн, нег бер хотна гермүдәр йовҗ, төр яһҗ күцҗәхиг шинҗлв.

Гер болһнд хала тәвүрт усн кеһәтә. Күн болһн эврә цаһан альчурар нүр-һаран арчдг болҗ һарв. Гер болһнд улан боодл савң бәәнә, шүд зүлгдг щетк, порошок чигн.

Зөвллин (комиссин) шинҗәр болхла, сурһульчнр номан гем уга сәәнәр дасҗ бәәх болҗ һарв.

Иим төр хотн болһнд хаһлгдв. Боолстд бәәсн сойлын дәврлтин (культштурмин) штаб зарлҗана: сарин арвн тавн д Боолстд күүкдин шишлң хург болхмҗ. Сойлын цергч (культармеец) болһн хотнас һурвад-дөрвәд күүкд авч иртн гиҗәнә.

Цагнь болхла, эрдмин цергчнр өөрән күүкдән дахулсн өрүн Боолстур орҗ ирв. Күүкдиг салһҗ авад, Мария эмч авад йовҗ одв. Сойлын цергчнриг (культармейцнриг) Сергей селәнә бүрдәһәч (сельорг) цуглулҗ күр кев. Күн болһн тооцаһан өгәд, көдлмш яһҗ йовхинь келҗ өгв. Эрдмин цергчнр шунад көдлҗәх болҗ һарв.

Күүкдин хургт Мария эмч бас кесг соньн юм цәәлһҗ өгв. Эврән өмсчәснлә әдл, сул сәәхн хувц өмсч, камзалан хайтн гиҗ эн келв.

Хальмг күүкд, чееҗ, тер дотр көкн бичә өстхә гиһәд, ик бичкнәсн авн камзал өмсәд, чееҗән таг-яг кеһәд хайчкдг. Чееҗ уутьрсн учрар күүкд улсин кесгнь садв гемтә болдг. Иим учр деерәс Марийән келҗәх үг ик чинртә төр болҗ һарчана. Камзалан хаяд, сул, бий дахсн хувц өмсхиг, эн зааҗ келв.

Аш сүүлднь кино үзүләд, кесг күүкдин амн үг авад, асхн күртл тарцхав. Асхн, Боолстын өмнк халцха деер ик һал шатаҗ оркад, көвүд-күүкд хурад ирцхәв.

— Хуучн харңһу һалд шаттха, — гиҗ Мария хәәкрв.

Хотна күүкд өврәсн һарһҗ авад камзалан һалын зальд хайлдв. Һалын заль улм гүдәд, деегшән өөдләд, харңһу сөөг герлткәд оркх бәәдләр, күч авч өрвкв.

— Хүүвин сәәхн, сул җирһл өлзәтә болтха! — гиҗ нег цергч хәәкрв.

Көвүд-күүкдин зүркнь күгдлҗ цоксн. Кезәңк хаана хар авъясас гетлҗ, шин йосна захас татсн болҗ байрлцхав. Дарунь домбрин айс күңкнв. Көвүд-күүкд һар-һарасн бәрлдв, гүдсн һал эргҗ биилцхәв.

Эн сө эрдмин цергчнр, хотна баһчуд цугтан эңдән йовад бәәцхәв. Домбрин айс, эклҗ һарсн дун, төвкнүн теегин аһар эвдҗ кесгтән дүрклв.

Эн нәәрт Харла, Манҗ ахта улс бас орлцв. Өдгә баһчудын җирһл үзҗ, эврә һундлта баһ цаган санҗ Харла гейүрв. Манҗ болхла ик байрта бәәв. Эн җирһлин төлә, өдгә баһчудын байрин төлә, әмән әрвлл уга, цусан асхад, алдр дәәнд орад һарч ирсн. Эврән сән җирһл баһ цагтан эс үзсн болвчн, эн сәәхн җирһҗәх баһчуд үзәд, әәмгин ахлач элвг-делвг болв.

Баһчудла өр цәәтл бәәхм биш, Харла хәрҗ ирв. Баатр гертән уга болҗ һарв. Энҗл сурһулян (школан) чиләчксн, Әәдрхнд сурһульд одх саната. Эврә хөвән дааһад, ода нәәрт йовна гидг тер.

Хувц-хунран тәәлҗ оркад, орн деер устулдҗ сууһад, Харла кесг уха ухалв. Көвүн өсәд, сурһульд йовхар седҗ бәәх. Әвәш Цедн хойр нутгт. Ода ор һанцхарн үлдн

гиҗәснь эн болҗана.

Хамтрлңгин (колхозин) ахлач болсн. Цаг, бийән хармнҗ бәәхш. Өдриг өдр гилго, сөөг сө гилго хошмуд эргәд, тәрәнә, өвснә багмудт (бригадмудт) одад, йовад йовна. Энҗл һаң болҗана. Хаврас авн нег дусал чиг дуссн уга. Идг шарлҗ одв.

Хадлһн уга. Тәрән әрә деегшән һарч, толһалх саната. Одахн нег дәкҗ тәрәнә захд ирҗ суув. Өдр болһн гишң ирҗ хәләдг. Өөдән өсч-суңҗах юмн уга, хавра

ямаран ик, күнд көдлмш болла. МТС-әс хойр трактор ирҗ һазр хаһлсн. Бүкл зун гектар тәрән бәәх. Энҗл буудя авчкхар седҗәсн. Ода али, тәрән өөдән сунҗ өгл уга, дор ормдан хатх бәәдл һарчана. Эн бәәдл үзҗ, ухалҗ оркад, ора уга теңгрт һундад, уйдад, хойр хар нүднәснь «цәс» гиһәд цаһан нульмсн асхрв.

Энд-тендән хәләҗ оркад, күн эс үзсиг медәд, бийән татад, нүдән арчад, ахлач босад тачанк талан һарв.

— Ямаран, өсх бәәдлтәй? —гиҗ ахлачин җолач болсн Тавн өвгн сурв.

— Наһцха, һаң болҗана, һаң, — гиҗ келәд, тергн деерән сууһад һарв.

Нам тәрән-өвсн биш, худгин усн шавхгдад, мал мәәртх бәәдл һарчана. Ахлач залус тәвәд, хош болһнд дәкәд неҗәд татал малтулв. Хойр худгин усн малд күрх зөвтә.

Хату-мөтү болҗана гиһәд сууҗ. болшго. Тер учрар ахлач өвс хаддг бригадыг теегин нуурмуд тал тәвв. Нуурин көвәһәр урһсн шагшг хулс эргүләд хадхла, хара биш өвс хураҗ болхмн.

Дәкәд эврә җирһлин төр бас толһад орад ирв. Ахлач болсна хөөн нутгур оддг болв, хург, сүүр. Нутгин ахлачнрла бас таньлдв. Ботхна Басң үзхләрн кезәчн марзаҗ инәһәд, эрүл-менд сурад, шоглад сууна. Нутгин ахлач Келкдә Айта хораһурн (кабинетүрн) дахулҗ орад, кесг төр күүндәд сууна. Хург болһнд кезәчн президиумд суулһна.

Акад юмн. Дала сәәнәр көдләд, бийән үзүләд уга. Ода тегәд яһад өргәд-бууляд бәәдгнь терв? Болхла, күүкд күн гиһәд күндлдг эс болхнь. Нутгт негхн ахлач күүкд күн. Тиим чигн болх.

Бас талданарнь авад тоолый. Тер Айта гидг ахлачин нүдн яһад һал асад бәәнә? Намаг үзәд оркхларн, кезәчн инәдн-наадта йовна. Тернь юн гидг юмн болҗ бәәхмб?

Одахн болсн бас нег йовдл санв. Нутгин хургт одсн, Цеднәд ирҗ хонсн. Әвәш бас саак зовлңган келв.

Күүкд һарч өглго эдниг икәр зоваҗана. Торч өгл уга, дөрвн-тавн сар болҗ йовад, һарч оддг болҗана. Энҗл бас тиим юмн болҗ. Эднә җирһлин туршарт эннь һурвдгч йовдл болҗ һарчана.

Маңһдуртнь хургт одад, орлцад, эврә кергәрн йова-йовҗ Харла патьртан ора ирв. Әвәш хот-хол белдҗ адһв. Тиигҗәтл һазаһас Цедн Айта хойр орҗ ирв. Тиигәд цугтан шуугад хот ууҗ чиләцхәв.

Эн-тер болҗ күүндәд, кесгтән сууцхав. Дәкәд Цедн келҗәнә:

— Сергәд йовҗ йовад ирцхәй-яһий.

Гер селәнә захд бәәсн, цааранднь тег. Сар деерәс үсәрв, оддуд энд-тенд чирмлдв. Дүң-дүлә. Теегин аһарт ноһан өвснә үнр каңкнв. Селәнә захас зөвәр тиигән һарад, хошадар эдн салв. Айта Харлана һар сүүвдҗ авад эврә бәәдл-җирһлән келҗ өгв. Нутгин ахлач бас белвсрсн болҗ һарчана. Ниднә энүнә гергн үрән һарһҗ чадад өнгрҗ. Нань күүкд уга, ода бий-һанц бәәхәр келҗәнә.

Эн керг уга төр болҗ Харланд тоолгдв. Ода ирҗ, һуч һарчкад хәрд һарн гиҗәхш, ичкевт. Болв, эн уханд багтҗ өгл уга, дотрас талдан күн келсн болв: ямаран сәәхн залу, эрдмтә-сурһульта, әмтнлә ээлтә.

Харлан инәһәд, дораһур залуг гердәд, дотр бийд зүркн урсад, байрлх бәәдлтә болв. Бийән татад, һаран һарһҗ авад, өөрнь үрвәд йовв.

— Тана Хоңһриг би таньдг биләв, — гиҗ эн келв. — Би тиигхд Найнтахна әәмгин ахлач биләв. Хургт, нутгт харһдг биләвидн.

«Хоңһр, Хоңһр, — гиҗ күүкд күн өрчдән гүвдлдв. — Чамаһан мартх биләв? Уга! Мартш угав».

— Ода әрә һуч һарсн бәәнәт, Харла. Җирһлтн одачн өмн. Тер төләд эврә бәәдл-җирһл бас сана бәәх зөвтәт, — гиҗ Айта дәкн сүүвдҗ авад, бериг бийдән шахад, келв.

— Оратҗ одв. Көгшн эмгн нанур кен хәләх билә.

Көвүм бәәнә — Баатрм. Көвүһән сәкәд үлднәв.

— Кен хәләх билү? Эврә бийән бацҗ бәәнәт. Одачн баһт, хар-улантн асхрад, күүкд улсин йоста сәәхрдг насн, хәләх улс олдх, — гиҗ эн келв. Инәһәд, бийдән күүкд күүг шахад, —хәләх улс олдх. Үлгүринь келхд, би хәләҗ бәәнәв.

— Ю, ичкевт, — гиҗ Харлан аман бәрв. Танла әдл күүнд сурһульта-эрдмтә, баһ күн эс олдх билү?

— Хәләһәд бәәхнь олдх бәәдл уга. Чамас нань таасгдм күн эн эргнд нанд олдҗ өгчәхш. Би нәр кеҗәхшв, Харлан. Бәәсн ухаһан келчкв. Хәрнь сан, ухал. Манд адһх юмн уга.

Хәрүдтән эдн ду һарсн уга. Герин өөр ирәд, һаран атхҗ мендләд, бас ә-дун угаһар салцхав.

Иим төр болсн. Түүнәс нааран бер өрч дотран гүвдлдә. Зәрмдән Айтан чирә илдәд, инәдтә-наадта үзгдәд һарад ирнә. Эн цагла элкн урсад, зүркн хәәвән цокҗ бульглна.

Түүнә хөөннь Айта хойр-һурв әәмгт ирв. Хамтрлңгин (колхозин) ахлачиг хар машиндән суулһҗ авад, хошмуд, хотдуд эргәд йовад бәәв. Харла тал байрта нүдәрн хәләчкәд, нань үг келхш. Зуг зәрмдән утар татч саналдад, зовлңта бәәхән медүлнә. Харла түүгинь эс медсн болад, әәтрүләд һарад бәәнә.

Күн өврх йовдл эднә хоорнд болҗ бәәхмн уга. Тер бийнь әмтн тааһад гишң зәңг һарһад ирв. Нутгин ахлачд Харла амн үгән өгчкҗ, иигәд зәңг шуугв. Ода яахв, әмтнә ам бәрхм биш.

Тер учрар, арһ тасрад Харла Баазрт одҗ цәәлһҗ өгв. Нул уга, цугтынь келҗ өгв.

— Нә, тернь тер. Айта тиигҗ келсн. Чи бийчн юн гиҗ санҗанч?

— Ичкевт! Би юн гиҗ келх биләв! Би хәрү өгсн угав. Ямаран хәрү би өгх биләв? Нанд өгдг хәрү уга.

— Тиим-тиим. Болвчн, чи одачн баһ күнч. Эврә җирһлән олҗ чадхмч. Әмтн йирдән хәрү цокх, му нер зүүлһх. Чамд ода юн гиҗ селвг өгхв. Эврән мед. Өдгә цаг энчн. Хуучна цаг биш. Эврә җирһлчн — бийинчн һарт. Баазр авһ нам уурлсн чигн уга. Тернь берд ик дән болсн болв. Тиим болхла, ик эвго йовдл болҗахш гиҗ санх керг.

Эн төр ухалад гейүрәд сууҗ сууһад, Харла генткн юмн хатхсн кевтә өсрәд, толһаһан саҗад авв. Юн гидг төрт авлгдад суунав? Һаң-һаң! Түүгән юнгад эс ухалнач! Акад юмн, үргләд серсн мет, му зүүдн орсн болҗ, серхлә тер зүүдн үзҗ йовсн зовлң уга болҗ, зүрк байрлулв.

Ода хамтрлңгин (колхозин) ахлачин толһад кех-күцәх, маңһдурк көдлмш сангдв. Уйдҗ өгхм биш! Кедү хату-мөтү болвчн, һаран сулдхҗ болшго. Зовлң ик болх дутман, ноолда түүнд босххмн! Иим кесг ухан берин толһад тоолгдв.