Тәвн нәәмдгч бөлг

Бүкл сардан көвүд Әәдрхнд бәәлдәд оркв. Боолстын шаңһаһар бәәдг сурһуль (школ) биш бәәҗ. Эврә хувцар бәәх. Оютна җалв (стипендь) гиҗ мөңг авдг, түүгәрн хот уудг. Иим зөвтә төр болҗ һарчана.

Манҗихнәс ирсн көвүдин һурвнь Хальмг педтехникумд орҗ, наадкснь — эрдмин техсурһульд (школд). Сурдг, бәәдг гермүднь өөрнь болҗ һарв. Тер учрар өдр болһн харһдг, өдр болһн хамдан бәәдг.

Хойр часла сурһуль чилдг. Хотан ууҗ авад, техникумин һурвн көвүн һаза һарад зогсад авчкдг. Дарунь эдн тал эрдмин сурһулин (профтехшколын) көвүд күрч ирдг. Хурад, һар-һарасн бәрлдҗ авад, балһс төгәлдг. Төгәлҗ-төгәлҗ — хот хәәлһн. Хот уудг герт ирхлә, зәрмдән үлдсн хот хулддг. Түүнәс ууҗ авад хәрҗ ирдг.

Нег дәкҗ иигәд хот хәәһә йова-йовҗ балһсна захд бәәсн Ленинә нертә ик үүлдлңгин (заводын) хот уудг герт көвүд ирнә. Үлдл хаш бәәнә, арвад деншг. Ховдглад күн болһн неҗәд арслңга хаш авна. Баахн бер ширә деер авч ирәд тәвәд бәәнә, тәвәд бәәнә. Күн болһн бүкл арвад тәрлк!

Төгәлҗ сууһад, хашан көвүд иднә. Седкләр зүркн цадҗ одна. һурвад-дөрвәдиг идҗ оркад, арһ тасрад, гесн цадна. Залус икл түрү бәәцхәнә. Хаяд һархла — харм болҗана, идн гихлә — орҗ өгчәхш. Иигәд муудан орҗасн цагла таньдг көвүд, бас хот хәәҗ йовсн, орҗ ирцхәнә. Тедниг суулһҗ авад, көвүд тооцхав.

Сурһульд күн оньган өгчәхн уга. Кичәлд заасн-бичсн хамгиг девтрт бичҗ авч ирәд, дер доран дүрчкәд, хот хәәһәд балһс эрглһн. Асхн хотан ууҗ авад, унтх.

Иим бәрц көвүд бәрҗ, бәәцхәв. Кичәлд босхад көвүдиг багш сурна. Сурврин хәрүнь медгдҗ өгхш. Өмнәснь марзаһад инәхәс нань арһ уга болҗана. Иигәд бүкл өрәл җилд сурад оркцхана.

Нег дәкҗ, асхн, классмуд бәәсн өрәд ик дала цаас нааһад оркҗ. Көвүд-күүкд гүүлдәд, юм хәләлдәд һарад бәәнә. Зәрмнь байрта «тавн», гиһәд һарлдад одна. Наадкснь «дөрвн» боллдна. Акад юмб, эннь юн гидг төр болҗахмб? — гиҗ санад, көвүд өврҗ зогсв.

Әмтн тарлдад һархла, эдн бас өөрдҗ хәләв. Ииг гихнь оютнрин буулһавр (списк), кен, яһҗ сурһуль сурч йовх темдг бәәҗ. Көвүд одад, эврәннь нер олҗ авад, хәләцхәв.

Хәәрхән! Эднә нердин ард—неуд, неуд, гиҗ бичәтә. Зуг Базан Мишән нернә ард орс келәр — удовлетворительно — гиҗ бичәтә. Наадкснь! Келдг уга!

Көвүд һундад һарад ирв. Мөңктин Эрвңд ухан орҗана: акад юмн, әмтн яһад дасад бәәнә. Бидн бас сурһульдан сурһулян гем уга сәәнәр дасдг билүсвидн. Ода яһна гидг энв?

Тер сөөһән, өр цәәтл гишң Эрвң унтсн уга. Чееҗләрн гүвдлдәд кевтв. Тедн яһад сәәнәр сурад, багшин сурснд хәрү өгәд бәәнә? Бидн яһсмб? Әмтнәс юуһарн дутув?

Маңһдуртнь Эрвң хот хәәҗ балһс эргсн уга. Үдин хотын хөөн невчк кевтәд амрч авад, дер дор бәәсн девтрән татҗ авад, бичәтә юминь умшв. Асхн хот ууҗ

авад, көвүдән дахулад классин өрәст ирв. Дөрвн өрәд дөрвләднь әмтн дүүрң, зәрмнь дегтр, зәрмнь девтр (тетрадь) умшҗ сууцхана.

— Манахс, үзҗәнт, — гиҗ Эрвң келв. — Әмтн сууһад, номан дасҗана. Бидн юңгад эс номан дасҗ бәәхмб? Көвүд хәрү өгч бәәхмн уга.

— Миша, чи яһад әмтнәс дор болҗахмч? Чи, Бәәвә, Очр? Тадн юуһарн әмтнәс дор болҗахмт? — гиҗ Эрвң уурлв.

— Бидн әмтнәс яһад дор болҗахмб? — гиҗ Базан Миша хәрү өгв.

— Тиигхлә, мини келсиг соңстн, — гиҗ Эрвң келв. — Маңһдурас авн балһс эргҗ, елдң цокдган уурхмн. Асхнднь класст одҗ номан дасхмн.

Иигҗ күүндәд, көвүд амн үгән өгцхәв. Өдртнь эврә өрәд, девтрт бичсн тоотыг умшад, асхнднь дегтрин саңгас дегтр авч умшдг болцхав. Акад юмн! Умшхла медгддг бәәҗ. Багшин сурсн сурврт, хәрү өгч болдг болад ирв.

Көвүд эврәннь чидлән медҗ, әмтнлә әдл болҗ, сурсн сурвртнь хәрү өгч, багшнриг байрлулдг болцхав. Ода нам «дунд» биш, «сән» гидг темдг зәрмдән авдг болцхав.

Хавр күртл, көвүд бооҗад, йоста оютнр болад ирв. Эврә номан биш, нам талдан чигн дегтр умшдг болцхав. Эрвң дегтрин саңгас одҗ, умшх дегтр сурв. Вера гидг сәәхн бер келв:

— Минь эн дегтр умшад үз. Чамд таасгдх. Эрвң дегтрән авч ирәд, экләд умшв: «Робинзон Крузо». Дегтр таасгдв. Тегәд асхн орндан орҗ авад, үүрмүдтән эн келв.

— Көвүд, соңстн. Икл сәәхн дегтр умшув. Эн дегтрин утхнь иим. Далад керм хамхрҗ чивәд, һанцхн Робинзон Крузо әмд үлдҗ. Күн уга арлд күрәд, һанц бийәрн тенд хөрн нәәмн җилд бәәҗ.

Көвүд икәр өврлдв. Дала дотр бәәх арлд һанц бийәрн күн бәәҗ чадхмб? Соньмсад, көвүд эн дегтр цуһар умшцхав. Терүн деерәс эклҗ дегтр умшдг авъяс эдн дасв.

Хавр болад ирв. Иҗлин мөсн хәәләд, ик цаһан кермд өргн һолыг цааран-нааран керәдәд бәәв.

Одахн оютнрин ик хург болв. Техникумин һардач (директор) Басңга Дора цәәлһвр кеҗ өгв. Ик төр тәвгдв, сойлын дәврлт (культштурм) гидг төр һарчана. Харңһу Хальмг теегүр эрдмин церг орхмн гиҗәнә. Бичг-тамһ меддго теегин улст умшдг-бичдг дасхҗ, гегән-герл орулх зөвтә юмн болҗана. Тер төләд, теегәр дәврәд орхар эрдмин тавн миңһн цергч Москва, Ленинград, Шарту, Әәдрхн балһсдт бийән бедрҗәдгҗ. Әәдрхнә цуг оютнриг белдтхә гисн заавр бәәдгҗ. дәврлтд (штурмд) орсн улс сойлын цергч/культармеец гидг нер зүүхмн.

Маңһдураснь экләд белдвр келдв. Әмтнд яһҗ сурһуль дасхх, гегән-герлин ямаран төр көндәхиг шишлң болдг кичәлд заав. Клубт әмтн хурад, «Улан сар» гидг наад белдв. Манҗихнә хар көвүд бас тер нааднд орлцв. Талдан юм эс кеҗ чадвчн көвүд биилҗ чаддг улс.

Тегәд эдниг бииллдәнд орулв.

Удл уга Әәдрхнд сурһульд бәәсн баһчуд ниргәд бәәв.

Асхн болһн гишң хург, нәр-наадн. Ик зунь Хальмг педтехникумин клубт болдг- Зәрмдән совпартсурһулин (школын) клубт.

«Улан сар» наадыг эврә клубт тәвәд, хөөннь Хальмг Базрт бас авч одҗ наадв. Эн наадыг әмтн икәр таасв.

Үүнд ахрар кезәңк җирһл үзүләд, өдгә цага сәәхн җирһл тер харңһуг диилсиг үзүлнә. Инәдн, наадн, кесг сәәхн зург үзгднә.

Түүнә хөөннь оютнрт шишлң «Сойлын цергч / культармеец им. Бройдо» гидг цаас (удостоверень) өгв. Тер цаас (удостоверень) үзүлхлә, альд болвчн бәрл уга орулдг. Наадна тәәзд (кинотеатрт) ирхлә, мөңгн угаһар сул ормд авч одад суулһчкдг. Тиим әвртә чинртә цаасн болҗ һарв.

Удсн уга, Москван, Шартун оютнр Әәдрхнүр аашна гих зәңг шуугад һарад ирв. Хойр-һурв хонад Әәдрхнә һармд (пристаньд) ик цаһан кермс ирҗ, зогсв. Тендәс гармулин татсн айс, бииллдҗ йовх улс үзгдв.

— Шартуһас Әәдрхн күртл, өдр-сө уга, унтл-кевтл уга нәр кеһәд ирвидн, — гиҗ кермәс буусн баахн көвүн, эдниг тосҗ ниргҗәсн Хальмг техникумин күүкдт келв.

Ардаснь дахлдад бууҗ йовсн альмн улан халхта, төгрг хар нүдтә күүкн келв:

— Биилә йовҗ, эн хоорнд Костя һурвн башмг эләҗ.

Таньдг күүкд эн күүкнлә мендлдәд, теврлдв.

— Үнн болхий? һурвн сөөкә (туфль)?

— Эләҗ. Үнн болх. Өдр-сө уга эрвлзәд бииләд бәәдг билә.

Иигәд эдниг күүндҗ бәәхлә, деерәс бууҗ йовсн улс дууллдв:

Бат, бат хамтрлңдан

Бахта малмуд өский,

Баячуд эзлҗәсн һазриг

Бүклднь хаһлад тәрий.

Өрү-сөрү усн ниилсн кевтә Шартуһас ирсн оютнр Әәдрхнә оютнрла харһад, балһсна өргн уульнц дүүрәд, цааран-нааран дольгалв.

Тер асхн балһсна ик гисн Үвлин тәәзд (зимний театрт) хург болв. Элстәс оютнр тосҗ ирсн, Хальмг областин күцәгч зөвллин (облисполкомин) ахлач Пүрвән Анҗур хургт босч үг келв. Эн хургт Нижневолжск кизәрин зөвллин намин (крайкомпартин) сегләтр, сойлын дәврлтин (культштурмин) командарм Григорий Бройдо бас йөрәл тәвв.

Кесг-кесг җилмүдт, теегт тенәд, сурһуль-эрдм уга, сохр нумн мет харңһу бәәсн хальмг улс, ода, өдгә цагт, Хүүвин йоснд тер кевәрн бәәҗ чадш уга болҗана. Тегәд чигн Коммуна нам (парть) теегиг герлткәд, сурһульта-эрдмтә кетхә гиһәд, миңһәдәр дерәлдсн эрдмин церг хальмг теегиг бүслҗ авад, хуучн хар тоотла ноолда кеһәд дәврлт (штурм) болһад автха гиҗ даалһҗ.

Эн төриг эркн биш күцәхәр, эрдмин церг эндр амн үгән намд (партьд), Хүүвин йоснд өгв.

Өргн теегин аһуһар, эрдмин церг, хотн болһ цевләд авхар, олн һазрас шурһв. Эднә нег ик баг Иҗлин барун амнд бәәсн Хальмг Базр гидг селәнд ниргв. Эдн Элст орҗ йовхмн. Өрәлнь зуур, Яшкульд үлдх, наадкснь Элстд күрх. Өрүн өрләһәс нааран уульнцд, энд-тенд гарман, домбрин айс цоксн соңсгдна, дууллдан-бииллдән, кен-ян уга байрта-бахта бәәцхәв.

Өрүн үдлә машид ирҗ зогслдв. Көвүд-күүкд һарч суулдв.

Өндр улан туган

Оһтрһуд күргҗ делския,

Эн улан тугин дор

Угатьнр хамгарн җирһия!..

Иим ду дуулад, баһчуд ниргв. Түрүн машинә өмн ик улан кенчр татата, түүнднь бичәтә: «Тег, менд! Эрдмин цергчнрән тосч ав!» Ик хар машин, чашкурдад ду һарһҗ оркад, көндрәд һарв. Ард-ардаснь машид дахлдв.

— Дәрк, кедүв энчн? — болҗ Базан Миша өврв.

— То-томҗан уга, — гиҗ Эрвң хәрү өгв.

— Эдү дүңгә олн маши үзҗәсм эн, — гиҗ Бәәвә өврв. Кесг дуунад татгдад, хар машид ард-ардасн цүврлдв. Машин болһнд дууллдан-бииллдән. Бас нег машинд, өмн захд суусн хо цаһан күүкн домбран авад цокв. Бийән хүмәд, көвүд орм һарһҗ өгв. Маштг шар көвүн бәәҗ-сууҗ ядад, босад эргҗ-тавшад, домбрин чикнд одҗ доңһдад дуулв:

Кеерәсчнь талдан мөричн унхшв.

Кермнәснь талдан күүкичн авхшв...

— Эдь! Костя, авад од! — болҗ көвүд дөглдв.

Манҗихнә хар көвүд хәләҗ оркад, эн көвүг таньв. Нидн намр Әәдрх орҗ йовхт хамдан, нег машин деер йовсн көвүн. Тиигхд бас бииләд-дуулад күрлә.

Өөрән суусн көвүнәс Эрвң сурв:

— Эн кен гидг көвүмб? Неринь меддвч? Көвүн Эрвңгиг хәләҗ оркад, һундсн бәәдләр хәрүцв:

— Таньдговч? Дууч Шар хөөч гидгтн эн. Өмн цагт хөөч йовла, өдгә цагт Шартун ик сурһулин оютн Эрнҗәнә Костя.

Көвүдин сананд ода ирҗ орҗ йовна. Соньнд Костин шүлг һарна. Теднә зәрминь умшсн. Зуг бийинь үзәд уга бәәсн.

Көвүн келҗ-дуулад, эргәд-дуһрад бииләд бәәв.

Эрдмин церг эрҗ-тосчах кевтә тег эңдән сәәхрәд оркҗ. Хаалһ хагсу, хойр амнднь көк ноһан шавшна. Эңдән, альдаран хәләв чигн, нүдн күрхд — өргн көк тег уняртв.

Теңгр чилгр, шарһ нарн зөвәр цонаһад бәәв. Иигәд, гүүлгә йовтл, альдас һарч ирснь медгдсн уга, нег бичкн цаһан үүлн һарч ирәд, нигтрәд, харлад, генткн хур шаргад одв. Машин гүүһәд йовна, хур орад, хаалһд бальчг һарад ирв. Машин хаалһд хальтрад, эргәд-дуһрад чигн одна. Тиигҗ йовад, бальчгт шаагдад орҗ одв. Җолач һарһҗ авхар, кесг бәәгүләд, өмәрән-хооран машиһән холькв. Болҗ өгчәхш. Хур гидг юмн асхрад бәәнә.

Минь эн цагла, деерән бәәсн хувц-хунран тәәләд, сандл кеһәд сууҗ йовсн лавкин дор тәвәд, көл нүцкн, һанцхн дотр шалвртаһан үлдәд, Костя келҗәнә;

— Нә, залус. Иигҗ төр күцҗ өгшго. Бууцхатн нааран, түлкхмн үүгитн...

Һәрәдәд бууҗ одв. Дахлдад наадк көвүд чигн буулдв. Зәрмнь хувцтаһан, зәрмнь бас нүцкн.

Энд-тенднь орлда, түлклдә бәәҗ, машиг хооран һарһад авад оркв.

— Эн хаалһтн өндгн әдл, машин тогтҗ йовҗ чадшго — гиҗ Кость җолачд келв. — Хаалһин хәврһәр, өвстә һазрар йовхмн.

Җолач бас чик гиҗ тоолв. Дәкн дегц түлклдәд, машиг зам хаалһас һарһад, өвстә һазрт зогсав. Көвүд машин деерән һарч сууцхав. Машин үрвәд көндрәд һарв.

Һазрт бас шигддг болвчн, деернь ик өвсн бәәсн учрар, машин зогсл уга йовад йовв. Көвүд ә-чимән тасрад, бәәсн хувцарн бийән хучлдад, агчлдад одцхав. Минь эн цагла Костя босч зогсад, экләд дуулв:

Элдү көк теегүр

Эрдмин церг дәврнә...

Көвүд-күүкд арһул дахлдад, дәкәд хучаһан авч хаяд, баһ зүркн халад, баатр дууһар өргәд авцхав. Эднә эгц дун теегин аһуд, ик холд җиңнв.

Эрдмин цергчнрлә дөрлдәд, эднд туша болх санаһар эклсн орчлң, генткн сана авсн кевтә, арһ тасрв, диилгдв гисн болҗ, суг гиҗ хоолан татчкад, хур номһрв. Удл уга деер бәәсн үүлн нүүһәд, цааран һарад одв. Орчлңгин шарһ нарн ода деерәс өнр теегән цонав.

Көвүд-күүкд байрта, хурт норсн цогцан нарна тольд тәвҗ ээв.

— Күчтә, зальта нармб, шатаһад хайн гиҗәнә, —болҗ өндр хар көвүн келв.

— Э, хәәмнь, — гиҗ Костя үүнә хәрү өгв. — Кезәнә өвгдин келдг үг бәәдмн: «Хурин хөөтк нарн, худлын хөөтк ичр». Хәрнь, нарта деернь бийән, хувцан хагсаҗ авцхатн.

Яшкуль селәнд машид асхн ирв. Бас ик хург болв, нәр-наадн. Яшкулин цергчнр үлдх болцхав, маңһдур өрүн өрлә Элст орх машид цувад һарцхав.

Улан Эрг талас ирдг хаалһар йовад, зүн ард бийд бәәсн зо деер машид һарад ирцхәв. Элст өмн яраһад бәәв. Эндәс, эн зо деерәс балһсн һарин альхн деер бәәх әдл үзгдв. Балһсна дунд, өндр эрг деер хойр давхр цаһан гер дүңгәв. Эн Хальмг педтехникумд гиҗ бәрсн, ода деерән обком нам (парть), областин күцәгч зөвлл (облисполком) бәәх гер. Нань тиим өндр гермүд үзгдхш. Наадкснь неҗәд давхр улан гермүд.

Машид ирәд өндр цаһан герин өөрк халцха деер зогслдв. Дәкн хург болв. Түүнә хөөннь оютнриг әәмг-әәмгәр хував.

Манҗихнә әәмгт хөрн тавн сойлын цергчнр (культармейцнр) тусҗ.

Тедн дотр: Эрвң, Миша, Бәәвә һурвн. Эн цергин ахлач болн сельский организатор нертә Сергей Дҗунгуров толһалв. Цергчнр (армейцнр) дотр долан-нәәмн күүкд йовна. Теднә негнь болҗ эмчин сурһульд сурчах нәрхн шар күүкн — Мария Боваева.

Сойлын цергчнриг (культармейцнриг) әәмгәс хамтрлңгин (колхозин) ахлач Харла Манджиева эврән тосҗ ирҗ.

Таньлдад, мендләд, ахлач көвүд-күүкдән дахулад һарв. Хот уудг герт хот-хол ууһад һартл, һаза ирәд цар тергд зогсад бәәв. Теднә өөр хойр шарһиг татчксн хамтрлңгин (колхозин) ахлачин тачанк тергн бас бәәнә.

Көвүд-күүкдиг тергдәр хуваҗ оркад, селәнә бүрдәһәч (сельорг) Сергей, цергин эмч Мария хойриг, Эрвңтә һурвлаһинь эврә тачанк деер суулһҗ авад, Харла ахлач көлгән көндәтхә гиҗ заавр өгв.