Тәвн доладгч бөлг

Кесг улс өдрәр, зөвәр эрт күрч ирцхәв. Эдн гермүдәр, элгн-садн, таньдг-үздгәрн тарад йовҗ одв. Сурһулин (школын) ик өрәд Бокта ахта баһчуд ирсн улсин нердинь бичҗ авад, то-дигинь диглв.

Долан часин алднд әмтн цугтан хурад ирцхәв. Әәмгин ахлачнр, нутгас ирсн гиичнр цугтан хурҗ күүндәд, хурган эклх цаг болҗ гиҗ шиидцхәв. Әмтн гисн юмн дала. Кесгнь ут сандл деер, кесгнь шал (пол) деер чигн, зәрмнь һаза коридорт, герт багтҗ чадл уга бәәнә.

Хамтрлңгин (колхозин) ахлач, намин үрин (партячейкин) сегләтр Баазр хург

секв. Дарунь хург һардх улс шиидгдв. Тедн дунд нутгас ирсн хойр күн, Мөңкт, Харлан ахта улс сууна.

Эврәннь илдклдән Баазр бүкл җилә то-диг цәәлһҗ өгв.

— Бүкл җил! — гиҗ эн эклв. — Эн җил хамтрлңгин йоста түрүн җил гиҗ келҗ болхмн. Энҗл йоста кевәр хамтрлңгарн, оларн төвкнүн көдлвидн. Түрүн болҗ тәрә тәрәд, урһаҗ аввидн. Әәмгин хамтрлң (колхоз) орн-нутгт, шаңһд түрүн миңһн пуд буудя өгвидн.

Цааранднь малын тускар цәәлһв. Зөвәр ик үснә, махна, ноосна шаңһд орулҗ өгх зура давулҗ күцәгдсн болҗ. һарв. Мал бүрн-бүтн үвлзәд һарчах.

— Эн туск йир сән, — гиҗ Баазр цааранднь келв. — Болв, мана эркн диилвр — оларн, ни көдлдг даслһн.

«Демәр бәәхлә, деесәр чолу керчдг» гиҗ кезәнә өвгд келдг билә. Тиигсншң олар хурад, хамдан ухаһан негдүләд көдлхлә, мана төр өмәрән гүүһәд бәәхмн. Дала һазрт тәрсн тәрәһән үрәл уга, хураһад аввидн! Аввидн! Өвснә хадлһнд шунад, малдан болх өвс хураҗ аввидн? Авв. Иигәд кезәнә күн көдлдг билү? Уга. Көдлмшин йовуд, диилвр — олна чидлд. Оларн хамцңһу көдлхлә — мана керг өмәрән йовад бәәхмн.

Баазр халад, олн дотрас һатлад, нүүрт йовх, көдлмштән шунҗ йовх улсин тускар келҗ өгв.

— Сарң өвгиг өмннь күн меддг билү? — гиҗ эн хәәкрв. — Уга. Күн меддго билә. Ода Сарң олна өмн нүүрт йовх, тәрәнә багин (бригадын) ахлач. Энҗл сән урһц авлһн — эн багч (бригадир), Сарңгин күчн, медрл, ухан!

Әмтн альх ташлдв. Баазр цааранднь бас кесг улсин нер һарһв. Тедн дотр Мөңктин, Харлана, Үлмҗин нердүд бас амлгдв.

— Дәкәд нег келх ик төр бәәнә, — гиҗ эн цааранднь келв. — Энҗл мана олна көлснә орунь өмнкәсн зөвәр ик болҗана. Тер оруһан бидн ода оларн күүндҗ, хоорндан хуваҗ авх зөвтәвидн. Болв, хамтрлңгин (колхозин) дүрмәр (уставар) болхла, олсн оруһан цугтнь хуваһад авч болш уга. Олна көрң (фонд) гиҗ бәәдг. Түүнд оруһасн хүвинь һарһҗ өгхмн. Тер олна көрң (фонд) мана цааранднь көдлх күчнә көрң болҗана. Хәрнь эн төрәр бас күүндҗ авх учр.

— Олна көрңдт (фондд) йосар болхла ямаран хөв һарһҗ өгхмб? — болҗ негнь сурвр өгв.

— Мана дурн. Арвн, арвн тавн, хөрн төрлһн (процент) һарһҗ болна.

— Медгдҗәнә, — болҗ әмтн төвкнсн болв.

Илдклән чиләһәд, сурвр өглдән болв.

— Мана өдрә көлсин орунь тегәд юн болн гиҗәнә? — болҗ Сәәнцг өвгн сурв.

— Дундлад келхд, күсдундур-хойр киил буудя, хойр арслң мөңгн.

Йислә кедү авхан дотран тоолад оркв. Бүкл җилдән малд йовсн, тавн зу һар өдрә көлсн (трудодень) шиңгрсн. Дөчн пуд буудя, долан зун арслң мөңгн. Ба! Эдү дүңгә һуйр-буудя күн болснас нааран Йислә үзәд уга. Намрт бүрүһән хулдчкад, әмн болһнд җилдән гиһәд неҗәд пуд һуйр хулдҗ авдг. Һурвн-дөрвн пуд. Ода дөчн пуд! Альдаран түүгән кехв?

— Энҗл манд трактор-машин ирхмб, угав? — гиҗ, Церн хамтрлңч (колхозник) келв.

— Һурвн күн сурһуль сурчана, — гиҗ Баазр хәрү өгв. — Бооца кечкләвидн. Хойр-һурвн трактор МТС илгәх болла.

Цааранднь хамтрлңчнр босҗ үг келлдв. Түрүн болҗ Сарң багч (бригадир) үг авв.

— Мана һазр байн, — гиҗ эн келв. — Кезәнә хурл тавн-арвн гектар һазр тәрдг билә. Ода болхла мана хамтрлң (колхоз) тәвн гектар тәрәд, сән урһц урһаһад аввидн.

— Һазр мана олзта! Урһцнь — сән! Ахлач Баазр энҗл хамтрлңд трактор ирҗ көдлхмн гиһәд келчкв. Тиигхлә һазр икәр хаһлхмн. Ору — һазрт бәәнә.

Сарң өвгн әмт эргүләд хәләҗ оркад, генткн — шалд-пилд гиһәд келв:

— Мана ахлач Баазрт ханлт өргхмн. Сәәнәр көдлсинь темдглҗ, мөрә һарһҗ өгхмн.

Әмтн зөвшлҗ, альх ташлдв.

Йислә бийнь босҗ бәәхш. Өөрән суусн Сәәнцг өвгнд шимлдәд кесг үг келәдл бәәнә. «Бос, бос, чадхч!» — гиҗ эн өвгиг түлкв.

Сәәнцг босҗ ирәд, үгән эклв:

— Хамтрлңгин (колхозин) малчнрин нерн деерәс, танд, олн хамтрлңчнр, менд келҗәнәв!

Әмтн альх ташлдв.

— Һар көдлхлә, амн көдлнә гидг үлгүрин цаг манд болҗ йовна, — гиҗ өвгн цааранднь келв. — Энҗл өдрә көлсндән зөвәр ору авх бәәдлтәвидн. Буудя — өдмг ирхмн, мөңгн чигн. Эн цуг сән — олна күчн, олна көдлмшин аш.

Меддг улс нанд зааҗ, өгв. Хамтрлң (колхоз) гисн оларн хурҗ көдләд, олсан хоорндан хуваһад авчкдг юмн гиҗәнә.

Тиигхлә, Баазр тер олна көрң (фонд) гидг юмнч хаҗһр болҗана. Учрсинь хоорндан хуваһад авчкхмн.

Йислә ахта ард баглрҗ суусн улс альх ташлдв.

— Хәрнь, мини келхәр седсн эн, — гиҗ келәд, Сәәнцг ормдан одҗ суув.

Дарунь үг авч Харла босв.

Олсан, оруһан хоорндан хуваһад авчкхмн, гиһәд өмн боссн күн келчкв, — гиҗ эн эклв. — Иим ухан чикий, хаҗһрий? Хаҗһр! Олна көрң — көрң (фонд) уга болхла хамтрлңган өскҗ болхий? Уга! Хамтрлңчнр улст гер бәрхднь дөң-нөкд болҗ, нүүдг хотдудыг баглхмн гинәвидн. Тер төр мөңг-теңгн угаһар күцхий? Уга, күцш уга.

Дәкәд, малдан хаша-хаац бәрх. Олна көдлмшт — тәрә тәрх, буудя хурах, өвс хадх, кедү көдлмш бәәнә.

Түүнд мөңгн кергтәй? Кергтә! Иигәд ухалад авад ирхлә, олна көрң — көрң (фонд) гидгтн икл кергтә төр. Эн фонд угаһар мал-герән өскҗ чаддм бишвидн. Ниднә мадн девсңд бәәхт, ухата багшнр зааҗ өглә. Шин тогтсн колхозмудт дав деерән олна көрң (фонд) икәр — арвн тавн, хөрн төрлһ (процент) һарһҗ өгтн гилә. Амрарнь келхд, орун тавна кесн нег хүвинь.

— Дегәд ик! — болҗ ар талас хәәкрлдв.

— Ода деерән икч болх, — гиҗ Харла үгән утдхв. — Батрад, бәәрләд авчкхларн, цааранднь эн олна көрңгиг (фондыг) баһрулҗ чигн болҗана.

Илдкләр (докладар) босч келсн Үлмҗ хойр күүриг хамцулх сана һарһв. Арвна кесн нег хүвнь олна көрңдт (фондд) болх гиҗәх ухан. Селәнә хүүвин (сельсоветин) ахлач Манҗ бас үүг дөңнв. Нутгин элч Оздан Санҗ, тав кеснә нег хүвнь, гичкәд залаһан таслад бәәв.

Кесг тиигҗ шууглдҗ оркад, һар өрглдән болв. Олна олн болад, оруһин арвна кесн нег хүвинь олна көрңдт (фондд) орулад, наадкинь өдрә көлсндән хувах болҗ шиидцхәв.

Хамтрлңгин (колхозин) ахлач шиидх төр һарч йовна. Деерәс ирсн Санҗ залу хург һардад, үг келҗәнә:

— Баазр ахлач сәәнәр көдлснднь ханлт өргхмн гиҗ үүнд келцхәлә. Ханлт өргн, мөрә Баазрт өгхмн гиснь һаран өргтн.

Әмтн альх ташлдҗ, һаран дегц өргҗ ниргв. Цааранднь Санҗ келв:

— Баазр ода әәмгин намин үрин (партячейкин) ям даасн учрар, хамтрлңгин (колхозин) ахлачд көдлҗ чадш уга болҗана. Тегәд таднд би хамтрлңгин (колхозин) көдлмшт чадх-чидх кү авч ирв. Улусин зөвлл (уком) улусин күцәгч зөвлл (уисполком) хойр эн күүг чадх гиҗ санад илгәв. Өөрнь суусн залу босв. — Нернь Ольдан Бор.

Әмтн эмкәһән зуусн мис болад одцхав. Үг келх күн һарч бәәхш. Баазр босад, үгд орлцв:

— Ольдан Бор Орһахн әәмгә хамтрлңгин (колхозин) ахлачин дарук болҗ көдлҗ йовҗ, дадмг, медрлтә залу. Ахлач болҗ чадх гиҗ санҗанав.

Дәкҗ үг келдг күн һарчахш. Сәәнцг өвгн дор ормасн хәәкрв:

— Манҗихнә миңһн өркд арһта көвүн угав?

— Әмт меддг, җирһл таньдг эврә күн кергтә! — гиҗ Йислә тендәс хәәкрв.

— Ахлач болҗ, чадх улс эврә дотр бас бәәнә, — гиҗ негнь келв.

Күн босч үг келҗәхш, тендәс, суусн ормасн хәәкрлдв.

Түүг хөрҗ эс чадад, Санҗ уурта келв:

— Нә, келтн, ахлач болҗ чадм тан дотр кен бәәнә?

— Бәәнә. Манҗиг тәвхмн, Харлаг.

— Харлаг, Харлаг! Чадх!

— Болҗ, болҗ, — гиҗ Санҗ һаран өргәд, әмт тогтнулв. — Танаһар чигн болтха. Ахлач тәвҗ болх һурвн күн бәәнә. Теднә нерднь келгдҗ одв. Йоста төриг йосарнь хаһлхмн. Һар өргәд, төр таслхмн. Ольдан Бориг ахлачд тәвхмн гиснтн һаран өргтн!

Хөрн-һучн күн һаран өргв.

— Дарукнь, селәнә хүүвин ахлач Манҗиг хамтрлңгин ахлачд суңһхмн гиснтн һаран өргтн!

Хөрн-һурвн күн һаран өргв.

— Аш сүүлднь. Манҗин Харлаг ахлач тәвхм гиснтн һаран өргтн!

Әмтн ниргәд, цугтан һаран өргв. Альх ташлдв.

— Манҗихнә хамтрлңгин (колхозин) ахлачд Манҗин Харла суңһгдҗана! — болҗ Санҗ хәәкрв.

Әмтн дөглдҗ, альх ташҗ ниргв. Президиумин ширән ард суусн Харла доран хавтав. Баазр ирәд, сүүһәснь өргҗ авад, босхад, әмтнд үзүләд:

— Шин ахлач менд болтха!

— Болтха! Харла!

— Амн үг кел, — гиҗ Баазр ардаснь шимлдв.

Зөвәр тиигәд, һудыһад зогсч бәәһәд, толһаһан өргәд, үсән сегсрҗ оркад:

— Үүрмүд! Хамтрлңчнр! Әрүн седклин ханлт танд өргҗәнәв! Олн зөвтә гихлә — арһ уга. Олна, хамтрлңгин көдлмшт бийән бичә әрвлсв, чидлән бичә нөөсв. Зуг танас сурсм — дөң-нөкд болцхатн. Тадна дөң угаһар би төр хаһлҗ, чадш угав.

— Дөң болхмн. Әәҗ бичә цухр! Чадхч! — болҗ әмтн шуугв.

Иигәд, хамтрлңгиннь (колхозиннь) ахлачд Харлаһан тәвҗ авад, әәмгин хамтрлңчнр тарцхав.

Шин ахлач маңһдуртнь көдлмштән эрт ирв. Шин суңһсн заллтын хург кев. Хург экләд, Баазр келв:

— Шин ахлач, нааран сууһад, хурган цааранднь кетн.

Харла ахлачин ормд одҗ сууһад:

— Заллтын гешүнд орсн улс, таниг би ик байрта йөрәҗәнәв. Кех-күцәхдән һаң уга болҗ, көдлмштән шунмһа болҗ, күчн-чидлән әрвлл уга бәәцхәй.

Дарунь заллтын гешүн улст ям даалһгдв. Мөңкт Үлмҗ хойр тасгин (фермин) ахлачдан үлдцхәв. Үснә тасгин (фермин) толһач болҗ Дүүцә шиидгдв. Тәрәнә багдт (бригадт) Сарң өвгн өмнк кевтән үлдв. Хамтрлңгин (колхозин) завхоз гиҗ Бадьрга Әвәдг шиидгдв.

Хурган чиләһәд, әмтән тәвчкәд, заллтд Баазр Харла хойр үлдв.

— Дегәд күнд көдлмш мини ээм деер ачгдҗ одв, — гиҗ, Харла келв. — Зөвәр әәмсҗ бәәнәв.

— Өөрчн би бәәнәлм, — гиҗ Баазр хәрү өгв. — Юунас әәнәч? Кергтә болхла, кезә чигн ирәд сурҗа. Эврән медсән чамас әрвлш угав. Эс медхлә йирин арһ уга. Дәкәд, чи, эврән хамтрлңгин (колхозин) өрәл җилә девсң (курс) чиләһәд ирвшч, чини медрл эн көдлмшт күрх.

— Тиимл. Болвчн, дегәд күнд ацан. Бийән әрвлхн угав. Та нүдн-амн бола йовтн.

Иигәд Манҗихнә хойр коммунист әрүн ухани седкл деерәс, өмнк ирх төр ухалҗ, күүндҗ суухнь эн.

Маңһдур өрүнәс авн шин ахлач йоста гидгәр көдлв. Тооч улсиг дәкн тоолулад, кен-кедү өдрә көлсн (трудодень) шиңгәсн, түүнднь кедү буудя, мөңгн ирҗәхинь бичүләд, буулһавр (списк) кеһәд авад оркв. Дарунь тергд-көлгд белдүләд, кенәд, кезә буудяһинь күргүлхин дара кеһәд, һаран тәвәд оркв.

Хамтрлңгин (колхозин) касст мөңг өгчәдгч гисәр кесг олн-әмтн хурад ирв. Гертәс һартан мөңг атхсн Сәәнцг өвгн һарч ирв.

— Кедү болҗ, кедү? — гилдҗ әмтн соньмсцхав.

— Йир дала, — болҗ өвгн хойр һартан атхсн мөңг үзүлв. — Тавн зун күртл тоолв, цааранднь медгдсн уга.

Әмтн инәлдв. Дарунь Йислә һарад ирв.

— Кедү, кедү?

— Бәәнә, бәәнә! — гиҗ, залу һаран өргв.

— Малын- улс сәәнәр авчана, — гиҗ Арвн келв.

— Тиигхлә малд одад көдл, — болҗ өөрк күнь келв. Арвн өөрк күүһән хәләҗ оркад:

— Үвл-зун уга, хавр-намр уга, өдр-сө уга. Эн мини көдлмш биш.

— Чини, көдлмшинь тегәд?

— Тәрәнд, өвснә хадлһнд шунад көдлхлә, тенд чигн өдрә көлсн (трудодень) шиңгәҗ болхмн.

Иигә күүндә бәәтл, гертәс Коони һарад ирв.

— Юн болв? — гиҗ бас әмтн сурлдв.

— Дала юмн уга. Зун тәвн арслң.

— Һар баһар көдлҗ гидг тер.

— Арвн, чи юңгад эс орнач? Чини кедү өдрә көлсн (трудодень) болҗ? — гиҗ өөрнь зогсҗасн Үлмҗ сурв.

— Би сүүләрнь орнав.

— Тииг, тииг, сүүләрнь ор. Бийән бичә әмтнә нүүрт ичә.

— Би яһад ичҗәхмб?

— Яһад болх билә. Хамтрлңд көдлсн угалмч. Тәвн өдрә көлсн (трудодень) бәәнү, угай?

— Чини төр биш. Бийләм бичә шальшад бә.

Иигәд асхн күртл хамтрлңгин (колхозин) конторин өөр әмтн хурлдв. Зәрмнь ик байрта чигн һарад ирнә, зәрмнь һурниһәд чигн һарад ирнә. Күн-күн әдл биш. Көдлснь, көлсән шиңгәҗәнә. Көлән телчкәд, әрмгән иләд кевтснь ки шүүрәд һарчана. Хамтрлңгин (колхозин) җирһл тиим йоста болҗана: һар көндрхлә, амн көндрдг.

Конторт мөңг өгчәхлә, хамтрлңгин (колхозин) хаша дотр буудя хуваҗана. Мөңкт Дүүцәтәһән хойр тергн буудя гертән күргчкәд, наадкинь дорнь үлдәчкв. Кедг һазр уга болҗ һарчана. Өмн-хөөнән һуйр-буудя кедг сав бәәсн биш. Гертән, сараһан дүүргҗ авчкад, кесгнь наадкинь хамтрлңд үлдәчкв. Кергтә цагт одад авад бәәх.

Дала буудята болҗ одсн, ода эн зөөрән яһҗ, эдлхинь кесгнь медҗ бәәхш. Зәңг бәәнә. Әәдрхнә заһсч улс ирҗ, хоша һазрар буудя хулдҗ авч йовдг. Зәрминь хулдад, мөңг кеҗ авх.

Шин урһц һартл күрх буудя бийдән үлдәҗ авх. Өөрк хоша улст Сарң өвгн селвг өгч. Хаврлад Арзһрас оч така-шову авад, өскәд, мал кеҗ авх. Буудя бәәхлә, гер эргдг һаха мал чигн бәрҗ болхмн. Тиигхлә буудя бийд бас ик кергтә болҗ һарчана. Шин бәәдл-җирһл, шин мал-гер бас өсклһн. «Хөөткән сансн — цецн, хуучан хатхсн — урн».

Тиигәд Манҗихнә хамтрлңчнр байрта-бахта бәәв.