Тәвн тавдгч бөлг

Дүүцә үкс-үкс гиһәд, адһсн бәәдлтә гертән ирҗ йовна. Герт орҗ ирхлә Эрвң дегтр умшҗ сууҗ.

— Чамаг Манҗ хүүвүр (советүр) дуудулҗана, — болҗ экнь келв.

— Юн кергәр?

— Кен медҗәнә. Йовҗ йовсн күүһәр келүлҗ, намаг үзәд, дам келүлв.

Эрвң өвснә хадлһнас шин ирсн, амрх саната бәәсн, ода һарад йовлһта болҗана.

— Хүүвин ахлач наар гилгхлә, сууһад-суудм биш, — гиҗ экнь келв. — Хувцан өмсәд, үкс гиһәд йов.

Көвүн хувцан селҗ өмсәд, цаһан киилгтә, хар шалврта, саглрсн хар үсән хооран цокҗ самлсн, һарад йовад одв. Ардаснь экнь терзәр хәләҗ "оркад, дотран санв:

«Бөдүн залу болад бәәҗ». Байрта зүркнь хәәвән цокҗ бульглв.

Дүүцә ода кезәңк хотна бер биш. Бүкл җилдән үснә тасгт (фермд) саальч болҗ көдлҗәнә. Дассн көдлмш, дегәд күнд биш. Зуг тасг (ферм) Боолстас зөвәр уухн, һурвн-дөрвн дуунад бәәнә. Цааран-нааран йовлдна гидг невчк күнд.

Өрүн эрт босад йовҗ однач, өдрт нег хойр-һурвн част гертән ирҗ герин көдлмш кенә. Хот-хоолынь кеһәд оркчкхла, Мөңкт Эрвң хойр эврән халулад авчкна. Сүл сард Эрвң өвснә хадлһнд көдләд, гер талан хая-хая ирнә. Мөңкт, хөөнә тасгин (фермин) ахлач күн кесг өдртән хошмуд эргәд йовҗ одна. Тер учрар зәрмдән нам өдрәр чигн саальч гертән ирхш. Зуг асхн-ора сөөннь өрәллә гишң хәрҗ ирнә.

Деерк хувц-хунран тәәлчкәд, Дүүцә герән экләд ахулв.

Минь эн цагла Эрвң әәмгин селәнә хүүвин (сельсоветин) ахлач Манҗин хорад (кабинетд) орҗ ирв. Мендләд, Эрвң тедүкн бәәсн сандл деер одҗ суув. Ахлач бичҗәсн цаасан хәврһшән түлкчкәд, өмн кевтсн цаас—суңһуг авад, көвүнд өгв.

Эрвң цаас авад умшв. «Үкс гиһәд зурһан көвү Әәдрхнә сурһульд илгәтн. Һурвинь багшин сурһульд, һурвинь эрдмин техсурһульд (школд). Церенов». Иим суңһуг умшҗ оркад, көвүн зөвәр өврв.

— Цедн эртинә ирхләрн Элстин ШКМ-д эрлһ өгтн гиҗ келлә, — гиҗ көвүн келв. — Эннь ода ямаран учрта юмн болҗахмб?

— Цеднлә җиңнүрәр (телефоһар) күүндүв, — гиҗ Манҗ келв. — Әәдрхнә сурһульмудас орм ирҗ. Үкс гиһәд ирхлә йовулхар бәәнә.

Манахсинтн кесгнь Элстүр ШКМ-д эрлһ болн эврә сурһуль чиләсн цаастаһинь йовулчксн болхмн.

— Чи бийчн йовуллч?

— Би өвснә хадлһнд йовад, цаасан йовулҗ чадсн уга биләв. Ода белдхәр седҗәләв.

— Цаг бачм, түүг үрәһәд сууҗ болшго. Чи эврән, дәкәд деернь өөрхн бәәсинь, сурһуль (школ) чиләсн цаастаһинь үкс гиһәд цуглул. Эндр би көлг белдүлнәв. Маңһдур өрүн эрт йовх керг.

— Медҗәнәв. Өөрхн бәәсинь цуглулхас нань арһ уга, — гиҗ келәд көвүн һарад, йовад одв.

Сарң багч (бригадир)ин мөр сурҗ авад, Эрвң өөрхн бәәсн хотдуд орҗ довтлв. Асхн күртл тавн көвү цуглулад авад ирв. Гертәсн һарч йовҗ үзәд уга көвүд, шаңһаһар бәәҗ дассн, эврә сурһульдан (школдан) ирҗ йовхм кевтә, шуд өмсчәсн хувцтаһан ирцхәҗ, нег чигн сольҗ өмсдг хувцн уга.

Дүүцә герән ахулҗ дуусад, Харлан, Манҗ, Баазр ахта нег цөөкн улс цуглулҗ, сурһульд йовҗах көвүнә хаалһ йөрәлһв.

Сүүр зөвәр болад орксн цагт Мөңкт ирв. Хурсн әмт үзәд, учринь медәд, эцкнь бас икәр байрлв. Бичкн шовһр хар көвүн бәәсн —ода ээмнь дардаһад, чирәнь болвсрад, йоста залун бәәдл һарад бәәҗ.

Цугтан йөрәл тәвлдәд, бичкн белгән өгәд хәрәд һарцхав. Харлан Нуһлан хуучн дәәнә көдрг (плащ) Эрвңд белглв.

Хуча болад чигн бәәхмн.

Маңһдур өрүнь хойр мөр татсн тергнд зурһан көвүн. Тавн өвгн җолачта Улан Эрг хәләһәд һарад одцхав.

Көвүд нам далаһар альдаран йовҗ йовхан чигн медҗ йовцхахш. «Әәдрхнүр, сурһульд», — гисиг соңсад, һарад күрч ирсн улс. Улан-Эргд кенд, альдаран одхан чигн медҗ, бәәцхәхш. Зугл Цеднән олҗ, авх керг болҗана, нань арһ уга.

Хәәлдә, сурлда йовҗ көвүд комсомолын улусин зөвлл олад авв. Һазаһаснь терзәр хәләһә йовҗ, нег өрәд суусн Цедниг үзцхәв. Эврә кү үзәд, байрлад, көвүд терз цокв. Цедн эдниг үзәд, терз тал ирәд, герүр ортн гиҗ һарарн заав.

Баһчуд түлклдәд-чичлдәд өрәд орад ирцхәв. Сандл зааһад, Цедн келв:

— Күрч ирцхәвт? Суутн.

Көвүд сууцхав.

— Цаасан авч ирцхәвт?

— Ирцхәв.

Цаасинь цуглулҗ авад, хәләһәд, Цедн келв:

— Әәдрхнд орҗ сурһуль сурхмт. Ода УОНО-һас одад хаалһин мөңг авч өгнәв, үдлә Элстәс машин ирхмн, түүнд сууҗ, авад йовхмт.

Сегләтр көвүдән дахулад һарв. Нутгин улсин медрлин әңгд (отдел народн образованьд) ирәд, цаасинь үзүләд, хаалһин мөңг авч өгәд, дәкн көвүдиг дахулад һарв.

— Хот ууһад уга болхговт? — гиҗ Цедн сурв.

— Уга, әәмгәсн эрт һарлавидн, — гиҗ Эрвң хәрү өгв.

Көвүдиг хот уудг герт авч ирәд суулһчкад, Цедн хот уудг тало авхар йовҗ одв. Удл уга көвүдт цаһан хувцта күүкд күн халун борщ, котлет, компот дала хот авч ирәд тәвәд бәәв.

Хотан ууһад һархла, герин һаза Цедн хойр күүктә күр кеҗәҗ. Көвүдиг һарад ирхлә, Цедн күүкдт келв:

— Мини көвүд эн. Нүдн-амн болад балһснд күргчктн.

— Күргх, күргх, — гиҗ күүкд келв.

Мана көвүд күүкд шинҗлҗ зогсцхав. Яһсн сәәхн күүкдв? Өндр давхрта хар сөөкәтә (туфльта), хар майг, деернь цаһан киилг. Үснь кирһәтә, көвүн күүнлә әдл. Толһа деернь улан альчур боолһата. Хар нүдтә, хар күмсгтә.

Иим орс хувцта хальмг күүкд көвүд далаһар үзәд уга.

Әәмгин күүкд-берәд бас орс хувцна бәәдлтә юм өмснә, тернь орс хальмг хойр ниилсн, сул болсн хувцн. Эн хойр күүкн болхла — йоста зурсн зург болҗ үзгднә.

Иигә-тиигә бәәтл Элстәс Әәдрх орҗ йовх почтын машин ирв. Эн йосн үв зөөдг Машин. Зуг борт дахулад ут сандл кечкҗ, түүнднь әмтн сууна. Цедн цааран герүр орад, билет авад һарч ирв. Көвүдиг «Суутн!» болҗана. Әмтн машин деер һарлдад, ут сандл булалдад сууһад бәәнә. Мана көвүдт зә олдҗ бәәхш. Аш сүүлдннь машинә ар ууцд, Эрвңгин көдрг (плащ) шал (пол) деер делгчкәд, көвүд суулдв.

Машин ду һарад, әәһән өгчкәд, көндрәд һарв. Цедн һанцхарн һаран дайлад үлдв.

Күчтә машин күгдләд, гүүһәд йовна. Өмн ут сандл деер суусн көвүд-күүкд шоглад, дуулад-җирһәд йовцхана. Тер дотр нег маштг хар көвүн һатлад бәәнә. Босад бииләд чигн авна, дуулад чигн оркна. Көвүдин таньдг хойр сәәхн күүкнә өмн оч зогсад, көвүн дуулҗана:

Бичкн арлын хулснь

Бий-бийән дерлднә,

Бийән гисн чамасан

Би юуһан хармнхв.

Наһцх бааҗан Цоохр ноха

Нааран-цааран хуцна,

Насм ахр, теңгр цокг

Чамдан харта болхинь,

Теңгр цокг, темән девсг

Чамдан харта болхинь.

Сәәхн күүкд эгц цаһан шүдән әмтнд бардмнсн бәәдләр, өмнәснь тачкнҗ инәцхәв.

Хаалһин хойр амар бәәсн һазриг әмтн таняд, келәд йовцхана: Капитан, Ик-капитан, Яшкуль, Утта, Хулхута.

Асхн болад ирв, зөвәр зекүн. Машинә ууц деер суусн көвүд шахлдад, Эрвңгин көдргәр (плащар) бийән хучад, зөвәр муудан күрч йовцхана. Тиигәд зөвәр гүүҗ йовад машин нег герин өөр ирҗ зогсв. Эннь Улан бүңнг (будк) гидг машин зогсдг өртң (станц) бәәҗ. Әмтн бослдад йовҗ одцхав. Мана көвүд машинәс бууһад, даарч-көрсн, тамтрад йовҗ эс чадад бәәцхәв. Герин үүднд өөрдәд хәләхлә, әмтн дүүрң, ширә деер тәвәд, хотан идҗ бәәцхәнә.

Көвүдт йирин хот гих юмн уга. Эдн дотр невчк келтә-амта шудрмгнь Базан Миша билә. Миша генткн уга болад геедрҗ одв. Көвүд һаза һарад, герин уру бийд чичрҗ зогсцхав. Харңһуһас генткн Миша һарад ирв.

— Манахс, наартн, тарвс бәәнә, — гиҗ эн келв. Көвүд хурлдад, тарвсиг һазр цокҗ хамхлад, авад идцхәв.

Даарсн деер, киитн тарвс идсн, улм даарлдв. Әмтн һарлдад, машинд суулдв. Көвүд үкс ормдан сууһад, көдргәрн (плащарн) хучҗ авад, белн болад оркцхав. Машин дәкн гүүһәд һарв.

Дуг тусад унтлдад, дарунь серлдә йовтл өр цәәһәд ирв. Машин, Иҗлин барун амнд бәәсн Хальмг Базр гидг селәһәр бәәгәд орад ирв. Иҗлин амн деер ирәд зогсхлань, әмтн һәрәдәд бууцхав.

Көвүд өврҗ зогсцхав. Иҗл! Иҗл-мөрн һол! Туульд соңсхас биш, үзәд уга улс. Иҗл — өргн дала, ик усн.

Дотрнь ик-ик гермүд бәәнә. Бәәх биш, нам йовад йовна. Эннь юн гидг юмн болҗана?

— Усар гүүдг керм гидг юмн, — болҗ күүкд цәәлһв.

«Керм!» — иим ик гер болдв? — гиҗ көвүд өврлдҗ зогсв.

Әмтн тарлдад йовҗ одв. Зуг көвүдин өөр хойр күүкн үлдв. Хәләһә бәәтл нег керм эргәд, өөрдәд ирв. Деернь ик үзгүдәр «Пламя» гиҗ бичәтә.

Кермиг ирәд зогсхла, күүкд келҗәнә:

— Көвүд, билет автн.

— Альдас?

— Тер кассас.

Эрвң көвүдәс мөңг цуглулҗ авад, кассас билет авад, үүрмүдән керм деер суулһв. «Пламя» (заль) чашкурдад хәәкрҗ оркад, эргәд, Әәдрхн тал һарч йовв. Көвүдт икл соньн юмн болҗана. Өөгүр хәәкрлдәд кермд өрү-сөрү һарлдад бәәнә. Уснд кесг — дала бичкн оңһцс бас усчҗ йовцхана.

Дала удан болсн уга, керм Әәдрхнә һармд (пристаньд) ирҗ зогсв. Кесг әмтн дарцлдад, түлклдәд-чичлдәд һарцхав.

Көвүд һар-һарасн бәрлдсн, һазрт бууһад, һарад ирцхәв. Шууганд эдн күүкдән геечкҗ. Эргндән ик, кесг давхр улан гермүд. Әмтн гисн юмн шора-шорһлҗн. Зәрмнь цааран, зәрмнь нааран йовлдад бәәнә. Ода яһдг болхм? Медхәс эдн Хальмг педтехникум гидг сурһуль мартл уга йовх улс.

Орс келтә Базан Миша тедүкн зогсчасн җолач (извозчик) тал одад, үг күүндҗ-күүндҗ, хәрү ирәд келҗәнә:

— Нә, манахс, мөңгән цуглулый. Тер җолачла (извозчиклә) күүндәд авчкв. Педтехникум альд бәәхинь меддв гинә. Маниг күргәд хайчкх. Негдүләд, һурвн арслң цуглулҗ авад, һурвн кү тергн деер суулһҗ авад, һурвнь ардаснь йовһар дахад һарв. Тиигәд, өрәлнь тергн деер суусн, наадкснь ардаснь дахсн, көвүд хальмг педтехникум гидг сурһуляр орад ирцхәв.

Көвүд хөн кевтә, шооһад, герин нег булңд зогсад бәәцхәв. Цаһан хувцта, козлдурта, тайг түшсн нег баахн залу эдн тал өөрдҗ, ирәд сурв:

— Көвүд, үүнд ю кеҗәнәт?

— Сурһульд орхар ирләвидн.

— Цаасн бәәнү?

— Бәәнә.

Цаасинь көвүдәс цуглулҗ авад, залу хәрү эргәд йовҗ одв. Көвүд ормдан үлдцхәв. Асхн бүрүл болад ирв. Альдаран одх юмн болхмб?

Хәләһә бәәтл, герин негдгч давхрт бәәсн үүднүр көвүд-күүкд гүүлдҗ орад, өдмг һартан бәрсн һарч ирнә.

Эвтә санатад бәәдг Болдра Арланд көвүд келҗәнә:

— Эн юн өдмг болҗана? Мана күн эвтә-арһта эс билч, орад негинь медәд ирлч.

Арлан шувтрад һарад одв, әмтнә дунд орҗ авад, үүд һатлад орв. Удсн уга, дарунь өдмг һартан бәрсн һарч ирв.

— Көвүд, хот уудг гер бәәҗ. Намаг дахтн! — тиигҗ келәд, Арлан хәрү эргәд орв. Көвүд ардаснь дахлдв.

Орҗ ирәд суухла төгрг тәрлкд кесн хаш өгчәнә, өдмг, хальмг цә. Көвүд хот ууҗ авад, һарч ирцхәв. Гесндән өлг авсн. Ода альд хондг болхмб?

Герин хойр давхрт ут коридор бәәҗ. Терүнд одад, көдргән (плащан) делгҗ кевтхәр седцхәв. Зуг әмтн — оютнр цааран-нааран гүүлдәд амр өгл уга бәәв. Энд кевтҗ болшго болад, көвүд дорагшан бууцхав. Тенд клуб бәәҗ. Кино тәвҗ үзүлдг бүңнг (будк) үзәд, көвүд көдргән (плащан) делгв. Эннь нам йосн салу өрә әдл юмн бәәҗ. Зуг кевтхлә, цуг бийнь дөрвн күүнә орм болҗ һарв. Хойрнь зогсад үлдв. Тиигҗ болшго болад, көвүд босад һарв. Базан Миша эргә, шинҗлә йовҗ, ик гидг классин өрә олҗ авч. Бүкл ик өрә, орм цугтаднь күртхмн. Эн болад, хар самбрин (доскин) дор дәәнә көдргән (плащан) делгҗ авад, көвүд нөөртән орв.

Тиигәд теегин хар көвүд техникумд сурһуль эклснь тер.