Тәвн һурвдгч бөлг

Цернә Цедн багшиг Элстүр дуудулҗ. Асхн хәрҗ ирәд, түүгән Әвәшт келҗ өгв.

— Юн төрнь медгдхший? — гиҗ Әвәш соньмсв.

— Кен меднә. Обком комсомол дуудулҗ.

— Дунд нутга райком комсомолын гешүн күнлмч.

Тиигхлә хург-хүүвләнд дуудулҗ бәәдг болх.

— Медҗәхшив. Үвлә Элстд болсн багшин конференцд ОблОНО-н ахлач Мацга Иван нег юм келҗәлә. Тиим зүүтә юмн эс болхинь.

— Тернь юмб?

— Орһахна сурһульд (школд) һардач (директор) угаҗ. тиигән одхм болвзгоч гиҗәлә.

Эн болад кесг таалдв. Юн төринь эс медҗ чадад, цагнь йилһх гиҗ санад, маңһдур йовх кү бедрцхәв.

Дарук өрүнь Элст орҗасн темән тергн деер сууҗ авад Цедн гертәсн һарч йовв.

Хаалһ ут, уха туңһахд амр. Өмн бәәсн җирһл илдәд һарч ирв. Баахн көвүн бәәсн — адуч. Хүүвин йосн сурһульд йовулв. Әәдрхнә багшин сурһуль чиләһәд, әәмгтән ирҗ багшар көдлсн. Зөвәр көдләд орксн, дамшлтад тоолгдҗах багш.

Иигәд йова-йовтл Маңнан Богданхиар орад ирцхәв. Зогсаһад, темәһән амраһад, бийснь урһа модна сүүдрг одҗ сууцхав. Эн сүүдрт һурвн-дөрвн күн өмнән суулһта юм тәвчксн сууна. Ирәд сурхла, аһурцг гидг темс хулдҗ бәәх улс болҗ һарв. Түүнәс негиг хулдҗ авад идхлә — гем уга, зөвәр давсн орад бәәснь амлгдв.

Көвүн темсән идн бәәҗ уха ухалв. Йиртмҗ өргн. Альднь болвчн ямаранчн йосн бәәнә. Эврә әәмгт болхла хот-хол хулдна гидг юмн уга. Цәәһә үсн, булҗ идх һуйр, чанҗ идх махн — цуг эн туск өгйәһәр авцхана.

Хулдна, мөңг авна гисн зәңг соңсгдхш. Эн һазрт болхла аһурцг хулдҗана. Акад юмн. Балһснд өөрхн гидг тер болҗ бәәхм, яһҗахмб.

Темән тергн Элстүр үд кецәсн цагла орҗ ирв. Эрг деер бәәсн хойр давхр ик цаһан герин өөр ирҗ зогсв.

Цедн тергнәс бууһад, хувцан саҗад, тоосинь һарһҗ оркад, цаһан герүр хәләв. «Педтехникум» гиҗ бичәтә. Болв, техникумнь Әәдрхнд одачн бәәнә. Эн гер багшин сурһулин гер гиҗ бәргдсн болвч, ода деерән таңһчин учреҗденьс бәәнә: обком нам (парть), областин күцәгч зөвлл (облисполком), обком комсомол нань чигн. Түүг Цедн меднә, тегәд чигн обком комсомол хәәхәр седчкәд, түүнә өмн багш Җал тал одад, мендләд һархар шиидв.

Мукан Җал ода областин күцәгч зөвллин ахлачин дарук болҗ көдлҗәнә. Түүнә хора (кабинет) альд бәәдгинь Цедн меднә. Хора талнь күрәд ирхлә, өмн өрәд сегләтр күүкн сууна.

— Җал Мукаевич бәәнү? — болҗ көвүн сурв.

— Бәәнә. Сүүр кеҗәнә, дарунь чилх зөвтә. Күләнт?

— Күләнә, — тедүкн бәәсн сандл деер одҗ суув.

Күүкн көвүнә бәәдл, ар һазрас ирҗ йовхинь, толһа-чирәнь тоостад бәәсинь үзәд-медәд, сана зовад келв:

— Дора һар-чирә уһадг өрә бәәнә, сүүр чилтл һаран, чирәһән уһаһад бийән невчк сергәтн.

Цедн күүкнә келсиг соңсад, «болдг үг» гиҗ санад, бийән сергәхәр йовҗ одв. Ик удан болл уга, бийән цеврлсн, хар үсән хооран цокҗ самлсн көвүн хәрү күрч ирв.

Цаадк өрәһәс әмтн һарлдад йовҗ одцхав. Күүкн көвүнәс сурв:

— Кен гиҗ келхмб?

— Церенов. Әәмгәс.

Күүкн хораһур (кабинетүр) орад йовҗ одв, удл уга хәрү һарч ирәд, үүд татад:

— Ортн. Җал Мукаевич таниг күләҗәнә.

Көвүн хорад (кабинетд) орҗ ирв.

— А, Цедн, — болад Җал босҗ ирәд, һаринь атхад, диван деер суулһв.

— Баазр, Харлан эдн танд менд келүллә, — гиҗ көвүн эклв.

— Ханҗанав. Сән. Нә, ямаран бәәцхәнәт?

— Энҗл сән, — гиҗ көвүн хәрүцв. — Энҗл тәрән, өвсн сәәнәр урһв. Мал тарһн, седкл төвкнүн бәәнә.

— Энҗл таңһчд эңдән тиим. Хамтрлң-хүүвин ахус (совхозмуд) күч авчана.

— Би дуудврар ирҗ йовнав.

— Кенә, обком комсомолын?

— Комсомолын.

— Сән, тиигхлә обкомд од. Асхндан мана тал күрәд ир.

Эн болад Цедн обком комсомол орад һарв. Тенд көдлдг сегләтр күүкнд бийән медүлхлә, отдел кадр тал йовулв. Тенд кесг цаасн бичгдв. Түүнә хөөн обкомин сегләтр Бамба Бадмаев гидг күн дуудулҗ күр кев.

Зөвәр олн җилд багш көдлсн, әәмгин комсомольск сегләтр бәәсн, улусин зөвлл (уком) комсомолын гешүн гиһәд, Цедниг өөдән көдлмшт орулхар седҗ бәәдгҗ. Дунд нутга улускомин комсомолын сегләтр болтха гиҗ Бамба көвүнд нәәлһҗ сууна.

— О, дәрк, тиим ик көдлмшт би чадхий? — гиҗ Цедн алмацв.

— Чадхч. Дәкәд, чи баахн коммунист күнч. Ода эс бийән үзүлхлә, кезә үзүлхмч?

— Йир кен меднә. Әәмгин комсомолын көдлмш дассн-меддг төр. Улусин гиснтн дегәд күнд эс болхий?

— Гөңгн гиҗ би чамд келҗ чадш угав. Зуг коммунист комсомолец күн намин (партин) даалһвр күцәх кергтә.

Күр чилхлә, эдниг товчана (бюрон) сүүр (заседань) тал дуудв. Кесг улс сууцхана, Цедниг һанц бийинь тедүкн суулһв.

Цеднә төр һарчана. Коммунист, әәмгин комсомолын һардач, багш. Альк чигн бийәрн ирлцңгү болҗана.

Өөдг юмн уга. Товчана (бюрон) гешүнә негнь сурҗана:

— Ямаран наад меддвч?

— Ямаран гисн? — болҗ, Цедн медл уга бәәв.

— Сурһульд (школд)ан көвүдтәһән нааддвч?

— Нааддг.

— Ямаран наад?

— А. Мяч цокдвидн, чушка. Дөрлдә кедвидн, дөрлдә.

— Дөрлдә, яһҗ?

— Гүүлдән, ноолдан.

— Чадх! — гиҗ бас негнь келв.

— Ноолда, гүүлдә кедг болхла, чадх, — гиҗ Бамба Бадмаев келв.

«Зөв» болад, Церенов Цедниг Дунд нутга улускомин комсомолын сегләтрт обком комсомолын бюро шиидв.

Тер асхн Цедн Җалынд ирҗ хонв. Багшин өрк-бүл сән-сәәхн. Вера бергн өмнк кевтән, идр наста сәәхн гергн. Улан сурһульд (школд)ан көдлә. Мергн көвүн бөдүн залу болад бәәҗ, мел кезәчн дегтр һартан бәрсн сууна.

Цедн әәмгин зәңг келҗ өгв. Эмнг һазр хаһлсн, әвртә гидг урһц урһсн. Бүкл 1000 пуд буудя шаңһд орулҗ өгсн болҗ һарчана.

Җал Вера хойр ик байрта сууцхав. Төрскн әәмгт байрта җирһл учрснд ханад эднә седкл талвав.

Колхоз күч авчана, — болҗ Җал келв. — Зуг дөң-нөкд кергтә. Тер учрар шаңһ (государств) МТС гидг, юм бүрдәҗ йовна. Машинно-тракторная станция.

Цедн эврә әәмгт болсн йовдл санв. Тәрәһән хураһад авад ирхлә, нам буудя цокҗ авдг машин уга болҗ зовала. Тер молотилк гидг машиг Әмтә Устас сурад, әрә гиҗ авч ирлә.

Эн тускиг Цедн келҗ өгв. Багш һанзин утаг гер дотраһур пүргүләд, байрта йовдңнв.

— Мана икәр нәәлҗәх юмн МТС, — гиҗ эн келв. — Чи ода молотилк хәәҗ аввидн гиһәд келчквч. МТС-т болхла аль-бис машид бәәхмн болҗана. Трактор гидг машин һазр хаһлҗ чадна, тәрә тәрнә, терг чирнә. Алькинь чигн кенә. Тиим төмр күлг унад авхла, манахс күүнд авгдҗ өгш уга.

Келсн үгиг көвүн икәр өврв. Тиим күчтә машид бәәхлә, хамтрлңгин (колхозин) мөрнь гүүҗл бәәнә.

— Багш, би нам тракторист болхм бәәсм болвзго?

— Трактористнр кергтә. Болв, МТС бийснь көвүд сурһад авх. Чи комсомолд көдл, — гиҗ багш келв. — Селәнә эдл-аху манд ик кергтә. Һуйр-буудя, махн-тосн, үсн-ноосн — булг кевтә буслад бәәдгәр көдлх кергтә.

Гер дотраһур йовдңнҗ бәәһәд, көвүг шилтҗ хәләһәд, багш цааранднь келв:

— Бас нег ик төр бәәнә. Ода манд сурһульта-эрдмтә улс ик кергтә. Альк чигн көдлмш меддг эрдмтн (специалист) улс. Тер учрар баһчуд сурһуль сурх керг. Арһта болхла, селәнә сурһуль (школ) чиләсн болдгинь цугтынь цааранднь сурһуль сурдгин эв хәәхмн.

Тернь тер. Дәкәд нег эркн төр бәәнә. Арин, теегин улс бичг-тамһ медхш. Өдгә цагт, ниигм җурм (социализм) тосхҗ йовх саамла, хаана цаг кевтә, харңһу бәәҗ болшго. Теегт гегән-герл орулһн — бас мана нег эркн төр. Обком парть болн ОИК ода шиидвр һарһсн бәәнә. Харңһу теегүр эрдмин церг дәврәд орхар белдҗ бәәнә.

Хәрнь, чи, Цедн, сойлын хүвсхлин (культурн революцин) өмн нүүрт йовхар седҗәх күнч. Эн төрт чидлән нөл уга көдлхлә, тракторист болснас өөдән чинртә.

Багшин келсн баахн көвүнә седкл авлв. Комсомол йирдән баһчудын өмн нүүрт йовдгин ь меднә. Өдгә цагт сойлын хүвсхлин (культурн революцин) төрт эркн биш орлцх. Дәкәд

нег төр эн бийдән тодлв. Энҗл әәмгин сурһуль (школ) арвн дөрвн көвүн чиләҗәх. Тедниг сурһульд цааранднь Йовулхар седҗәх ухан.

Дарунь Цедн Церенов Дунд нутга хотл — Улан Эрг селәнд ирв. Удл уга Пленум болад, Цереновиг комсомолын улусин зөвллин (улускомин) хойрдгч сегләтрт шиидв.

Олна кергәр улусин ахлачнрла күр кех зав харһв.

Намин (партин) улусин зөвллин (улускомин) сегләтр Ботхна Басң зөвәр таарч күүндәд, кесг сән селвг өгв.

— Баһчудан өрг, — гиҗ эн келв. — Комсомолд орулҗ автн. Әәмг болһар комсомольск үр (ячейк) бүрдәх учр.

Сойлын хүвсхл (культурн революц) эклҗ йовна. Тер төрт комсомол һол болҗ йовх зөвтә.

Уисполкомин ахлач Айта Келкетов гидг күн көвүнд икәр таасгдв. Әвртә сәәхн залу. Дүсәрсн дүүвр хар улан чирәтә, гедргән цокҗ самлсн савһр хар үстә, дундын тиим нурһта, ярлзад инәсн чирәтә, амарн дүүрң шикр цаһан шүдтә, бүргр хар нүдтә мергр хар залу.

Түрүн болҗ Цедн эн ахлачиг дахҗ командировкд одв. Ахлачин хойр зеердиг татсн тачанкар Ик Буурл орад һарв.

Яһсн эвтә күн болхв эн Айта? Кенчн күүнлә таарад күүндҗ чадна. Хаалһд, тарад идҗ йовсн хош хөн харһв. Тергнәсн бууҗ ирәд Айта хөөчлә һар авч мендләд, ямаран бәәхинь сурв. Ик Буурла хамтрлңгин (колхозин) хөн болҗ һарв.

Хөөч малыннь тускар цәәлһв. Эрүл-дорул, һару уга. Идг чигн сән. Зуг нег дутунь худгин усн күрч өгл уга бәәхиг медүлв. Улусин ахлач хөөчин келсн үгиг блокнотд бичҗ авад, дөң-нөкд болхан иткүләд, байрта бәәхиг дурдад, давад йовҗ одв.

Дарунь хаалһас зөвәр тедүкн бәәсн үснә тасгт (фермд) ирцхәв. Саальч, үкрч улс герт хурад ирцхәв. Ахлач эднлә бас күр кев. Үкрин үсн гем уга, зураһан күцәҗәх болҗ һарцхав. Зуг көлгн тату болад, зөвәр үсн үрәд бәәдгиг саальчнр илдкв.

Ахлач йовад тасг (ферм) шинҗлв. Гемтә үкр кевтхнь үзгдв.

— Эн юн үкрв?

— Гемтә.

— Гемтәд удан болҗану?

— Дөрв-тав хонҗана.

— Эмч ирхший?

— Хамтрлңд негхн эмч. Дала хош мал, кезә эргҗ ирх билә тер.

Эргәд хәләһәд, эндү, дуту-дундынь зааҗ өгәд, ахлач цааран һарад йовв. Ик Буурла хамтрлңгин (колхозин) заллтд асхн гү тәвх кемлә ирцхәв. Айтан хойр зеердиг үзәд әәмгин ахлачнр түргәр конторур ирцхәв. Күн болһнла мендләд, эрүл-мендинь сурад, таарад залусла күүндв. Әәмгин улс эврә бәәдл-җирһлән цәәлһҗ өгв. Тәрәһән хураһад авчксн.

Шаңһд орулҗ өгх буудян зураг давулад күцәҗ.

Үснә зура бас күцҗ. Ода өвс хуралһнд икәр сүзгән өгчәхиг медүлцхәв.

— Өдрә көлсн (трудодень) ямаран болх бәәдлтә? — гиҗ Айта ахлачас сурв.

— Өдрә көлсн (трудодень) зөвәр чинртә болх бәәдлтә, — гиҗ томһ сахлта өндр шар залу — хамтрлңгин (колхозин) ахлач Салмин Нарн хәрү өгв. — Ода деерән, дүңнәд келхд, өдрә көлсн (трудодень) болһнд күсдундур киил буудя, хошад арслң мөңгн болх бәәдлтә.

Залусин келсиг соңсҗ оркад, нутгин ахлач зөвәр байрта бәәв. Энҗл альк әәмгәс болвчн иим зәңг ирҗ йовна. Яһдг болвчн энҗл әмтн һуйр-буудята, мөңгтә-теңгтә болн гиҗәнә.

Күүрин сүүләр ахлач келв:

— Хөөнтн усн тату бәәнә. Деернь худг малтҗ өгтн, эс гиҗ талдан һазрт һарһтн, эвинь олх кергтә. Зуна шарһ нарн әгрәҗәнә, услвр тату болхла, малтн мәәртәд үкх.

Саалин тасгт (фермд) үс зөөдг шишлң көлг һарһҗ өгх кергтә. Көлгн тату болсар зөвәр үсн исәд үрҗ бәәнә. Дәкәд, гемтә мал бас бәәнә, эмч йовулх керг.

Хамтрлңгин (колхозин) ахлач Салмин Нарн алдл уга дарунь дахулҗана:

— Айта, тана заасн заавритн соңсвидн. Дуту-дунднь күцх. Үснә тасгт (фермд) шишлң цар терг өгх болад күүндләвидн. Эндрин бийднь малын эмч йовулнав. Хөөнә тускар бас хәләхвидн.

— МТС-лә бооца кевт? Кедү тракторист девсңд йовулхм биләт? — гиҗ нутгин ахлач сурв.

— Бооцаһан МТС-лә кечкләвидн, — гиҗ хамтрлңгин ахлач хәрү өгв. Девсңд һурвн кү тәввидн, даруһас наадксинь йовулхвидн.

Эн болад әәмгин ахлачнрин келсиг соңсад, сурснднь хәрү өгәд, эврә селвгән чигн зааһад, Айта ахлач кесгтән суув.

Цедн көвүн үүнә һар авхар, ээлтә сәәхн Таарч суухинь үзәд, ик байрта суув. Һанцхн Цеднч биш, өөр суусн әәмгин залус цугтан бас дотран санад, ахлачд байр өргҗ бәәнә. Эн бас орта. Нутгас, нам Элстәс ирсн дааврта (уполномоченн) улс әәмгин улсла ик халтаһар күүнднә. Модьрун, бузр-азр үгәр чигн хәәкрәд бәәдгнь бәәнә. Зуг эн ахлач, Айта, тиим күн биш. Әмтнлә ээлтә, җөөлн седклтә, төриг эвәрнь күцәдг залу. Тер учрар чигн Айта ирҗ гихлә, әмтн хурад күрч ирдгнь эн. Дора һазра улс ахлачд әрүн седклән келәд, селвг сурцхана. Ахлач эднд уурлдго төләд, әмтн үүг иткнә...