Тәвн негдгч бөлг

Хамтрлң (колхоз) ода йоста эдл-аху болв. Гешүн болсн улс бәәнә. Дөрвн зүсн мал: үкр, хөн, адун, темән. Малд көдлҗәх кесг дала улс. Тедниг хот-хоолар, хувц-хунрар теткх төр. Баазр нутг орад, тооцаһан өгәд, дала әдл хот-хол, өмсх-зүүх авч ирв.

Малд көдлҗәх улст норм гиһәд, әмтн терүгинь «хорм» гиҗ келдг болв, мах, зарм, шикр, тос өгдг болв.

Ялч болҗ дассн, кезәчн цәәһәр бәәдг улст эннь әвртә гидгәр таасгдв. Өдр болһн мах иддг эс болвчн, зарм чанчкад, түүнд тос кеһәд, шикр тәвәд, көргәһәд оркхла, әвртә әмтәхн хот болдг бәәҗ.

Үвл, хар цодта цаг. Хөн, үкр, адунд йовсн улст хамтрлңгин (колхозин) заллтас (парвлянас) салькн ивтрдго цаһан нашарар (брезентәр) кесн көдрг (плащ), баальнг авч ирҗ өмскв.

Малд бәәсн улс амрад бәәцхәв. Хот-хол бәәх, хошад мөртә, хош-малд дөрвәд бөдүн күн. Өмннь болхла негхн күн өдр сө уга йовдг. Ода болхла дола хонад гер талан йовҗ амрна. Минь эн малч улсин бәәдләр авад хәләвчн шин бәәдлин, хамтрлңгин (колхозин) йосна бәрцнь әмтнд таасгдв.

Көк гер талас ирсн улс бас кесг тууҗ келнә. Тенд

«Улан малч» гидг хүүвин аху (совхоз) һарч. Зәрм нудрмчнр (кулакудын) малынь тиигән орулҗ өгч. Тендәс ирсн улс күчтә гидг сән бәәхәр келҗәнә. Саадг үкрин баг (бригад) һарч. Берәд-күүкд саальч орҗ. Адуч, хөөч, үкрч улс сансарн бәәдг болҗ һарчана.

Иигәд авад шинҗлхлә, хүүвин аху (совхоз) - хамтрлң (колхоз) гисн олнд туста, кергтә төр болҗ һарчана.

Үвлин цаг. Мал дала. Үвлзүләд авад һарна гисн икл төр болҗана. Баазр ахлач-ин нөкднр багч (бригадир)мүд Мөңкт, Үлмҗ, Хулхач, Хаалһ, Муузра ахта улс хотн болһ эргәд, малын бәәдл хәләһәд, керәдәд йовлдад бәәцхәнә.

Эврән бийснь ялч йовсн улс, малын идг сәәнәр меднә. Тер учрар кезә, альдаран нүүхинь зааҗ өгәд, малын идг ясад, унтл-кевтл уга йовхнь эн болҗана.

Эднә болн малчнрин нилчәр эн үвл малд дала һару уга болҗана. Әәмгин ахлачнрт эн ик байр бүрдәҗәнә.

Кесг дала мал цуглулҗ авчкад, үкүләд хайчкхла, әмтн сә келшгонь ил. Тер учрар чигн әәмгин ахлач Нуһла, үрин (ячейкин) сегләтр Сергеев, хамтрлңгин (колхозин) заллтын ахлач Баазр ахта улс цаган әрвлл уга, чидлән нөл уга, әрүн

седклән тәвҗ, шунҗ көдлҗ бәәхнь эн.

Үвл давад, хавр ирҗ йовна. Цасн хәәләд, һазрин көрсн көк ноһаһар бүтәгдәд ирв. Үвлд өлсәд һарсн мал, көк ноһанд цурвд әдл наалдад идҗ йовна. Мал үкл-үргән уга үвләс һарсн — әмтнд ик байр.

Болвчн, Баазрт өмн Хоңһрин келҗ йовсн үг уханаснь һарч өгхш. Һазр тәрлһн — эн төр. Үвлә нутг орад, Элстд одад Баазр һазр хаһлдг зер-зев хәәҗ, хулдҗ авч ирлә. Үвлин дуусн арвн пар цар, тавн-зурһан мөр белдәд, Дивнәс буудян эк зөөлһҗ авад, хаврин көдлмшт белн болад оркснь эн.

Нутгин һазрин әңгәс (земотделәс) агроном дуудулҗ авад, Баазр альд тәрхинь хәләлһв. Боолстын барун өмн бәәсн тиньгр зо деер тәрсн сән болх гиҗ агроном селвг өгв.

Март сарин чилгчәр Боолстын ахлачнр цугтан тәрә тәрх һазрт ирв. Тавн андсхд (плугт) хошад цар татчксн белн

болад оркв. Нуһла йөрәл тәвҗәнә:

— Тәрсн тәрәнтн урһҗ, ик урһц өгч, хамтрлңгин (колхозин) эдл-аху байн-бахта болҗ, олн маниг байрлулх болтха! Белн болву?

— Белн.

— Баазр, та ахлач күн, та эклтн.

Түрүн зогсҗасн андсхин (плугин) ард һарч зогсад, хойр ишәснь авад, Баазр келв:

— Нә, көндә!

Цар тууҗ йовсн залу «цооб!» — гиһәд көлгән көндәв. Җиндүрләд татсн хойр пар цар көндрәд һарв.

Андсхин (плугин) ард йовсн хамтрлңгин (колхозин) ахлач Баазр хойр бәрүләснь авч дарв. Андсхин (плугин) болд ир, һазр болһнас нааран хаһлгдҗ үзәд уга, эмнг һазрин көрсиг сиичәд, эргүлҗ көлврүләд һарад одв.

Ард белн зогсҗасн улс бас көдлмшән эклв. Тавн андсхин (плугин) ард татгдсн хар хаалһ — өмн бәәх җирһлин сән эклц болҗ әмтнә уханд хадгдв.

Ардаснь йовҗ йовсн Нуһла альхндан һазр авч үмгәд, өөрән йовсн Сергеевд келв:

— Үзҗәнт, хар һазр. Урһц урһх зөвтә.

— Седклән өгәд көдлхлә урһх. Урһл уга бәәх зөв уга.

Иигәд әәмгин сәәчүд түрүн хаһлгдсн һазр деер болх байр санаһарн угтҗ зогсцхав.

Эн хавр әмтнд зөвәр түрү болҗ һарв. Хүүвин ахуд (совхозд), хамтрлңд көдлсн улс түрү-зүдү уга бәәцхәв. Кезәңкәрн хотдудар бәәсн угатьнр зөвәр түрәд бәәв. Нудрмчнрин (кулакудын) һарһсн зәңг соңсад бәәсн бичкн малан үвлә алад идчксн. Хавр болхла, кесгнь саадг үкр чигн уга үлдцхәҗ. Үкр уга болхла — үсн уга, үсн уга болхла хальмг күүнд хот уга. Тиигәд кесгнь зөвәр түрәд, зәрмнь харһнхдан күрәд ирцхәв.

Боолстын улс деегшән зәңгләд, деед йосн дөң-нөкд болад, өлсҗәх улст һуйр һарһҗ өгв. Күн болһнд сарин пуд һуйр. Зәрмнь дегәд муурч одсн болад, тер кемҗәһән (норман) авч чадл уга, үкәд бәәцхәв.

Өлн болхла, гем диилдг. Кесгнь гемтә-шалтгта болв. Моом, торһн киилг нань кесг гем хальдв. Таңһчас нутгас эмчнр ирәд эдниг эмндг болв.

Цасн хәәләд, зурмн һарв. Эн әмтнд ик дөң болв. Күн болһн суулһ авад, кеер тогтсн цандгас ус авад, зурмна нүкнд кеһәд, цутхад бәрдг болв. Хаврин зурмн эццн. Болв, хуурад эсклә таавалад оркхла, күчтә хот болҗ һарна. Ноһан һарад, зурмн тарһлад ирв. Бозлг зурмн охр сүүлтә. Иим зурм хуурад оркхла — дала

хорһн һарна. Махинь идәд, хорһинь ууһад, кесг улс көлд орҗ, әмд һарв.

...Сергеев өрәдән һанцхарн сууна. Уха туңһаҗана. Үвлә нүүлһсн улс Урал, Сибирь күрәд, көдлмш кеҗәх зәңгтә болҗана. Деерәс дәкн цаасн ирсн. Үлдсн нудрмчнринь (кулакудынь) бас нүүлһтхә гиҗәнә. Күцәгч зөвллин (исполкомин), ялчин зөвллин (батрачкомин) цаас мөрдәд хәләхлә, нань ялч зарҗах күн уга болҗ һарчана. Эргүләд кесг хәләснд, үлдснәс һурвн-дөрвн күн болҗана. Тедн дотр Эрнцн. Ода дала мал-гер уга күн болҗ һарчана. Ялч чигн уга. Зуг өмн цагт ялчта бәәҗ гих зәңгтә болҗана.

Сүл болсн күцәгч зөвллд (исполкомд) зөвәр шууган һарв. Нудрмч улсин хойрдгч буулһаврт (спискд) Эрнцн, Эдлә нань чигн хойр күүнә нерн һарв. Нуһла ду һардг арһ уга суув. Баазр босад цугтынь харсв. Эрнцнд ялч уга болҗана, тиигхлә дундын гидг малч гертә.

Эдлә байна тускар кесг күр болв. Тавн барс болсн көвүдән зарад, ямана ишкәс экләд, цөн мал-гер хураҗ авсн күн. Тер учрар, түүг меддг залус һаран өргҗ бәәхмн уга.

Аш сүүлднь, Сергеев дәкәд нег кү буулһаврт (спискд) орулҗ. Тернь Арвн болҗ һарчана. Сергеев келҗәнә:

— Лавк бәрнү? Бәрнә. Мах гүүлгәд, арсм кеҗәнү? Кеҗәнә. Тегәд эн кен күмб? Эврә көлсәр бәәҗәнү? Уга.

Тиигхлә нэпман — гүүлгәч күн болҗ һарчана. Иим күн бас әңгин (классин) хортн.

Әәмгин залус нам өврҗ сууцхав. Иим юмн болх гиҗ күн санҗасн уга. Үнәрнь авад хәләхлә — гүүлгәч, лавкта күн болҗ һарчана. Арвн яһҗ күн болсинь меддг улс, цәәлһвринь өгәд, энүгәр әңгин хорт кеҗ болшго гиҗ залаһан таслцхав.

Кесг иигәд шуугҗ оркад, Арвниг буулһаврас (спискәс) һарһв. Наадксинь нутгур йовулад, тендәс зөвшәл сурх болҗ һарв.

Әмтн хәрәд һарч йовхла, Баазр Манҗ хойриг Сергеев үлдәҗ авв.

— Дәкәд нег бачм керг бәәнә, — гиҗ эн келв.

Эрнцниг байн гиһәд бичәд авчквидн. Тиигхлә түүнә көвүн Нуһла яһн гиҗәнә.

— Нуһла, — гиҗ Баазр келв. — Нуһла кезәнә өнчән авад һарч одла. Негнь тер. Хойрдхла — эцкнь дундын малта күн. Түүг бидн нудрмчин зергләнд орулҗ чадш угавидн. Һурвдхла — Нуһла әмән әрвлл уга иргнә дәәнд орҗ, хойр шавтад ирсн күн. Тиигхлә, иим күүг әңгин (классин) хортн гиҗ келҗ чадхий- бидн? Уга. Келҗ чадш угавидн.

Манҗ үг авчана.

— Кезәнә, иргнә (гражданск) дәәнд би Нуһлала нег пулемётын командд йовлав. Үүср уга, зөргтә билә. Нег дәкҗ Цаһана тачанкта пулемет көөһәд авч ирлә. Иим күүг би хортн гиҗ келҗ чадш угав.

— Тана келсиг иткҗ бәәнәв. Болв, байна көвүнь ил. Иим болсар би эн төриг нутга ахлачнрла зөвшлнәв.

Залус хәрәд һарцхав. Баазр дотран санҗ йовна:

«Мууха юмб? Нуһлаг негдүләд оркхдан маһд уга болҗана».

Маңһдуртнь Сергеев нутгин зөөвллд (комиссьт) нүүлһх кулакудын буулһавр (списк), тер дотр Нуһлан тускар бичәд тәвв.

Минь эн цагла нутгт таңһчас хамтрлңгин (колхозин) йовдл хәләҗ йовх зөөвлл (комиссь) ирҗ. Эдн әәмгәс ирсн материалмуд хәләҗ оркад, нудрмчнр (кулакуд) улсиг нүүлһх зөв өгч.

Удл уга Сергеев деерәс цаас авчана. Тер цааснд нүүлһх улсин нерн, тер дотр Нуһлан нерн йовна. Үрин (ячейкин) сегләтр Баазр Манҗ хойриг дуудулҗ авад, келҗәнә:

— Залус, эн цаас хәләтн. Эн улсиг нүүлһтн гиҗәнә.

Тедн дотр Нуһлан нерн бас йовна.

— Тиигҗ болшго, — гиҗ Баазр келв. — Хаҗһр төр. Бийднь келхмн, хөвән хәг.

— Би зөв өгч чадш угав, — гиҗ Манҗ бас келв. — Иим күн мана хортн болҗ һарш уга. Зөөвллд (комиссьт) юмб?

Кенә-янаһинь тедн йилһҗәнү? Нудрмчин көвүн — нег өрк-бүл. Болшго. Нуһлаг йовулх болхла, намаг бас йовултха.

— Медҗәнәв, залус. Цаг бәәнә. Улусин зөвллин (укомин) сегләтрлә күүндҗ үзнәв.

Иигәд залус зөвәр түүрчәд, үүриннь төлә сана зовад бәәцхәв.

Маңһдуртнь Элстәс суңһуг ирҗәнә. Нуһлаг эркн биш түргәр областин күцәгч зөвлл (облисполком) дуудҗах болҗ һарв. Үүрмүднь байрта бәәв. Болв. келхм, угав, — гиҗ дотран санцхав.

Юн төрәр дуудулҗахнь медгдҗ бәәхш. «Эврә кергән бас күцәтхә» гиҗ санад, Баазр Нуһлад ирсн цаасна ид илдкв.

— Хәрнь, Җалд келәд, тендәс цааста ирҗ үз. Эс гиҗ эднчн чамд амрлт өгдг бәәдл уга, — гиҗ Баазр келв.

Хойр шарһиг татҗ авад, әәмгин ахлач Нуһла Элст орад һарв.

Удл уга, хотдудар йовад, әәмгин ахлачнр нудрмч саната улсан нүүлһәд, йовулчкв. Мал-геринь авад хамтрлңд орулчкв. Нүүлһсн улсин дунд Эрнцн эмгтәһән, Эдлә тавн барс болсн көвүтәһән йовна.

...Җалын хорад (кабинетд) Нуһла орҗ ирв. Мендләд, тәмк татад сууцхав. Нуһла әәмгин бәәдл-җирһл келҗ өгв.

— Хойрдад нудрмчнр (кулакуд) йовулҗана, — гиҗ эн келв.

— Нань кень үлдсн болхв? Дунд малта улс бичә көндәтн гисн заавр бәәнә.

— Дундынь биш, намаг авад йовулн гиҗәнә.

— Чамаг?

— Намаг.

— Улан дәәч чамаг кен көндәдмб?

— Байна көвүн гиҗәнә.

— Чи кезәнә өнчән авад һарч одлалмч.

— Нутгт ирсн таңһчин комиссь тиигҗ шиидҗ.

— Би түүгинь ахлачнрла күүнднәв. Баатр улан дәәч — әңгин хортн! Тиим болх зөв уга.

— Намаг юн болад дуудулвт?

— Чамаг дәәнә зөвлл (военкомат) дуудулҗана.

— Хәрү цергт авхар бәәхий?

— Кен меднә.

— Асхндан манаһур күрәд ир. Нуһла Нутгин дәәнә зөвлл (военкомат) тал ирв. Военком болҗ полковник Василий Хомутников бәәҗ. Эн көдлмшт полковник шин ирсн бәәнә. Хальмг мөртә негдгч бухин толһачан үзҗ оркад, халун цуснь буслад, һаран дәәнәһәр махладан күргҗ бәрәд, хойр өскәһән харһулҗ цокад, һоорч зогсад, Нуһла келв:

— Бухин (полкин) толһач үр полковник, таниг дуудулсар, Хальмг негдгч бухин взводын толһач Эренценов Нуһла ирв!

Полковник һартан бәрҗәсн цаасан ширә деер оркад, баахн залун өмнәс шилтҗ хәләҗ бәәһәд, таняд, хойр һаран сарсалһад өмәрән ишкв:

— Нуһла, Эренценов!

Баахн дәәчиг теврҗ үмсәд, сандл деер суулһв.

— Нә, ямаран бәәнәч?

— Сән бәәнәв.

— Әлд көдлҗәнәч?

— Манҗихнд, әәмгтән. Әәмгин ахлач болҗ бәәнәв.

— Сән. Мана бухин дәәчнр отг-нутг толһалҗ йовцхана. Терчн Җалын әәмг биший?

— Тиим.

— Чамаг яһад дуудулсиг медҗәнч?

— Уга.

— Чамаг Москва дуудулҗана.

— Москва? Юн төрәр?

— Түүгинь манд күн келҗәхш.

Полковник кү дуудулҗ авад Эренценов Нуһлад хаалһин цаас, мөңг белдтхә гив.

— Москва, ик йосн дуудулхла, удан суудм биш.

Дивнд чамаг мини машин күргчкх. Билет авад, һал тергәр йовад од. Мендләд, Нуһла һарч одв. Хәрү ирәд Җалд зәңгән келҗ өгәд, полковник Хомутниковин хар машиһәр Дивн балһс хәләһәд һарад одв.

Дотран бас санад йовна, Москва дуудулм төр җирһлин туршт эс үзгднә. Акад юмн. Юн болҗ йовхнь энв.

...Бүкл арв хонад Нуһла Эренценов Элстүр хәрҗ ирв. Полковник Хомутниковин өмн ирҗ зогсад, дәәнә шин хувцта, өрчднь Улан Туг орден гилвксн, баахн хар залу:

— Үр полковник!

Шин хувцта дәәнә залу үзҗ оркад, полковник нам таньҗ чадлго: «Ода эннь кен билә!»— гиҗ дотран санв.

Дәкн хәлән, дәәчән таньчкад:

— Нуһла! чийч — Нуһла!

— Би, полковник, би!

Өрч деерк орденинь хәләҗ оркад, Хомутников өврв:

— Ода күртл авад уга билч?

— Би медсн угав.

— Тиигхд цаһана тачанк көөҗ авч ирхд, чамаг орденәр ачлврт тәвләвидн.

— Тиим болҗана. Кесн ач мартгдшго юмнҗ.

Көвүг полковник һарһсн үрндән орхинь даву эңкрлҗ, дәкәд теврәд үмсв. Дәкәд, ширәһин ард сууһад, җиңнүрин хәрлцүр (трубк) авад, кү дуудад, келв:

— Җал Мукаевич? Цол бәәнү? Цолта болхла, нан тал күрәд ирлт.

Җиңнүрән (телефоһан) тәвчкәд, келв:

— Дарунь күрч ирх.

Тәмк татхин зуур Мукан Җал күрч ирв. Зөвәр тедүкн лейтенант хувцта, өрчднь Улан Туг орден гилвксн

баахн толһач зогсҗана. «Дәәнә комиссариатд дәәнә улсас ик юмн уга», — гиҗ санад, Җал полковниклә һар бәрҗ мендләд, өмннь оч суув.

— Җал Мукаевич, эн лейтенантла таньлдтн.

Нуһла, шин һосна зууза харһулад, һоорч зогсад, келв:

— Лейтенант Нуһла Эренценов.

— Нуһла? — болҗ өврәд, Җал хәрү келв: — Кезә ирвч, энчн юн гидг юмб?

Җал босад, көвүг эргүлҗ хәләһәд, орденинь илҗ үзәд:

— Э, э, Нуһла! Альдас иигәд элдү ачлвр авад ирвч?

— Цуг Союзин староста Михаил Иванович Калинин бийнь бәрүлҗ өгв.

— О, — гиҗ залус өврҗ суув.

— Иргнә (гражданск) дәәнә, тавн уулын белд дәәлдҗ йовхд һарһсн баатр үүлдвр билә, — гиҗ полковник келв. — Тиигхд бидн орденәр ачлхиг эрҗ цаас бичләвидн. Ода, эдү җил болад орден эзән олад ирҗ йовна. Төрскнд кесн ач үрдго юмн.

Дәәнә хувцн чамд икәр зокҗана, — болҗ Җал келв.

Намаһитн цергт хәрү авчкв. Сара болзг өгв.

Нам? — гиҗ полковник өврв. — Тиигхлә нам дәәнә зөвллд (военкоматд) көдл.

— Үр полковник, нандтн часть өгчкв.

Эн зәңг Элстд шуугад одв. Улан Туг орден зүүсн күүг үзхәр Элстин кесг баһчуд гүүлдв. Лейтенантыг һаза йовхлань күн болһн гишң зогсад һәәхҗ, хаалһ өгч, өмнәһүрн һарһдг болв.

Лейтенант Эренценов Боолстдан хәрҗ ирв. Сара болзгин долан хонгинь Элстд һарһчксн, ода хойр долан хонг әәмгтән бәәх седклтә.

Әәмгин ахлачнр экләд өврлдәд, дәкәд цәәлһвр соңсчкад, байрлдад одцхав. Тер дотр Манҗ, Мөңкт, Баазр һурвн икәр байрлв. Гертән ирхлә, Харла теврч үмсв.

Зень орденинь илҗ наадв. Әвәш Цедн хойр ирв. Әвәш дораһур гердәд, дүүвр баахн дәәчиг һәәхҗ, дотрк бичкн зүркнь дурлсар догдлв.

Әәмгин ахлачд Манҗ шиидгдв, Баазр, Манҗ, Сергеев һурвн ода хамтрлңгиннь көдлмш батлх болҗ һарцхав.