Тәвдгч бөлг

Маңһдур өрүнднь Сергеев Нуһлаг наар гилһҗ авв. Нуһлан семәһәд одсн чирә үзәд, Сергеев келв:

— Яахв ода, арһ уга. Зуг мана кесн-күцәсн тоот Хоңһрт бумб болх, түүнә зүткҗ йовсн кергиг бидн, әмд үлдсн үүрмүднь, күцәх зөвтәвидн.

— Медҗәнәв. Көвүнь өнчрәд үлдв.

— Көвүһинь олн асрад авх. Цаасинь нутгур бичүләд йовулхмн.

— Ода отгин ахлач уга үлдвидн. Эврән меднәч, ик чинртә төр күцәхәр седҗ бәәнәвидн. Ахлач уга бәәҗ болшго. Тегәд, чамаг, намин (партин) көгшн гешүн гиһәд, Хоңһрин үр гиһәд, әәмгин күцәгч зөвллин (исполкомин) гешүн гиһәд, әәмгин ахлачин үүл даатха гиҗ сурхар седҗәнәв.

— Таниг келхлә, би буру гиҗәхшив. Зуг деед улсас зөв суртн.

— Өцклдүр Җал йовҗаһад иигҗ келлә. Өрүнә намин (партин) улусин зөвллин (улускомин) сегләтр Басң Бадмаевич бас иим даалһвр өгв.

Зөв болад, әәмгин хойр ахлач өмн бәәсн төрән хаһлв.

— Ода Нуһла, әәһәд-ичәд керг уга, — гиҗ Сергеев келв. — Нудрмчнриг әңг гиҗ уга кехмн. Өцклдүр йовҗ чадсн угавидн. Эндр цугтан йовад, бәрәд авад ирг.

Баазр, Манҗ ахта йовхар белдҗәх улс орҗ ирв. Хурсн улс хәләҗ оркад, Сергеев келв:

— Нань кен ирхм билә?

— Цугтан бәәнә.

— Тиигхлә эклхмн. Эклхин өмн нег төр. Дунд нутгин намин (партин) улусин зөвллин (укомин) шиидврәр, Манҗихнә әәмгин Күцәгч зөвллин (исполкомин) гешүн Эрнцнә Нуһлад әәмгин ахлачин үүл даагдҗана. Хәрнь, ахлачан медҗ авцхатн.

«Болдг үг», — гиҗ цугтан санцхав. Байрта сууцхав.

— Кен альдаран йовхан меднт? — болҗ Сергеев сурв.

— Меднә.

— Ю кехән?

— Меднә.

— Болвчн дәкәд нег давтад келҗәнәв: модьрун йовдл һарһхм биш. Күцәгч зөвллин һарһсн шиидвр умшҗ өгәд, бийсинь тууһад авч иртн. Хол һазрт йовҗахинь илдктн, хот-хоолан, хувц-хунран батлад авг. Тер негн. Хойрдхла, герт бәәсн мөңгн-зөөринь бичәд, акт кеһәд авад иртн. Тернь шаңд орх зөөр, учр тиим болсар шунҗ тоолҗ, хәләҗ, иигән-тиигән юм һарһл уга, бүклднь авч ирх төр. Һурвдхла, малын туск. Баазр, та тер тускар ухалвт!

Баазр босв:

— Ухалад, белдәд авчкув, баг (бригад) болһнд мана хошад күн йовҗана. Ода деерән малынь ормднь үлдәх санатав. Үвлин цаг, идг хәәх. Ормдан тиигәд бәәҗәг. Хавр болхла, альд юн мал бәәхнь эвдән орх.

— То-дигинь, — гиҗ Сергеев келв. — Сурһуляс (школас) баг (бригад) болһнд неҗәд сурһульч авад йовтн, яһвчн тоолҗ бичх улс. Тооһинь тоолад, акт кеһәд, үлдәсн улсиннь һаринь тәвәд авч иртн.

— Тиигх, тиигх.

Тиигәд, кех кергән яһҗ күцәхиннь тускар күүндҗ, бооцҗ авад, Боолстын ахлачнр бригад-баг (бригад) болад, хотдудар һарад йовад одв.

Кензән хотнур Нуһла ахта мөртә улс өрүн өрлә орҗ ирв. Эзән оршачксн, хотн цеертә бәәнә. Болв, мөртә улс орад ирхлә, Кензән өрк-бүлин улсин зүркн «пард» гиһәд бәәв.

Кензән гергн Сәәхлә бийдән зөв махта-шөлтә, өндр шар гергн. Ухата гергн, иигәд ирхинь күләһә. Зуг яһвчн, хальмг, эврә әәмгә улс, долан хонгинь күцәлго иршго гиҗ санҗ бәәсмн.

Кензән көвүн Сумъян кеер малд йовсндан, Кензән төрт орлцҗ бәәсн уга. Сурһуль-эрдм уга, малын ард йовдг көвүг Кензә кергтәд тоолҗасн уга.

Кензәг оршасн асхн эк көвүн хойр күр кев. Экнь келҗ сууна:

— Эцкчн ода сәәһән хәәв. Эс болх улсла толһаһан негдүлнә гидг тер. Келә бәәлүс. «Бөкүн кедү гиинвчн күүнд хорлҗ чадш уга» юмн. Тер мет нег күн, нам цөн күн, бүкл олна өмнәс босна гисн — эврә бийин эргү үзүлҗәх йовдл.

— Ода йирдән маниг амрашго, — болҗ көвүн келв. — Эцкин өшә некцхәх. Нам ода эрт деер, бултад әрлхлә яһдмб?

— Толһаһан халхлх саната болхла, тиим чигн болхмн, — гиҗ экнь келв. — Маниг кендән хайнач? Ирсн зәңгәр болхла, бәәхтән ардксиг Сивр орулад туухмҗ. Чамаг угаһар бидн яахмб? Би медәтәв, чини гергн, бичкн көвүн? Уга, тиигҗ болшго. Ода арһ чамд. Чамас нань маниг хәләдг күн уга болҗана.

Эк көвүн хойр тер асхн кесгтән күүндв. Бийән сәәнәр белдҗ авх төр — эркн болҗ һарв.

Маңһдуртнь Кензән бер Долда мөр унҗ авад Дорд хотнд бәәсн төркндән одв. Сумъян хотна улст малан хулдад, бичкн мөңг хоршулҗ авв. Хотна гергд сө өдр уга боорцг келдәд, мах борцлад, чанад, хатаһад бәәцхәв.

Сәәхлә гергн бәәсн мөңгән энд-тенд хувцна хурняста белд шидәд, хувц-хунран, эд-тавран мишгт кеһәд бедрәд оркв.

Залус герт ирәд буухла, гергн һанзан татсн, эс медсәр суув.

Нуһла, дарунь залус орҗ ирәд сууцхав. Менд сурад, эн-тер болҗ бәәһәд, Нуһла хотна залус цуглултха гиҗәнә.

Тер заагур Долда бер өрүн цә буслһад, ширә тәвәд залуст кеҗ өгв. Залус цә амсҗ бәәхш. Гер дүүрәд әмтн орҗ ирв.

Нуһла хавтхасн цаас һарһҗ авад, келҗәнә:

— Кензән өрк-бүл, залус, әәмгин күцәгч зөвллин (исполкомин) шиидвр эн. Эн шиидврәс иштә, эндр бидн нудрмч (кулак), әңгин (классин) хортн, әәмгин ахлач алсн Кензән өрк-бүл талын һазр орулад нүүлһх болҗанавидн. Нүүҗәх улс: Сәәхлә, Кензән көвүн Сумъян, бернь Долда, ачнь Катр көвүн.

Эн улсиг бәрәд, герт орулхмн.

Долда бер оркрад уульв. Һазаһас Сумъяниг бәрәд герүрнь авч ирв. Сәәхлә, чирәнь чолун болҗ хатурсн, тәмкән татҗ сууһад келв:

— Йосна дурн. Алхла — алҗанат, булхла — булҗанат. Зуг хальмг улслмт, долан хонгинь болһчкад, тегәд маниг нүүлһхлә яһдв?

— Таниг алхар-булхар бәәх юмн уга, — гиҗ Нуһла келв. — Талын һазрт йовад, эврән көдлмш кеһәд, көлсәрн бәәдг улс кеҗ авхар седҗәх ухан.

Әмтн гертәс һарцхав. Аш сүүлднь, Нуһла келҗәнә:

— Хойр час цаг өгчәнәвидн. Хот-хоолан автн, хувц-хунран, хол һазрт одх улст.

Эврә, ирсн уга залус һарч одцхав. Нуһла цар терг белдүлв. Хотна гермүд болһнас ик герүр хот-хол зөөлдв.

Хотн дунд зогсҗасн Нуһлаһур хар өвгн ирв.

— Танла невчкн күр бәәнә, — гиҗ эн эклв. Дорд хотндан тоомсрта хар өвгиг Нуһла таньна.

Байн эс болвчн, бәәхтә, дундын малта күн. Нернь — Нимгр.

Залусас иигән һарч зогсад, Нуһла:

— Соңсҗанав, Нимгр.

— Күүкән хәрүлҗ авчанав.

— Күүкән гисн?

— Кензән бер, Сумъяна гергн. Долда — мини күүкн болдмн.

— Ода күртл альд бәәсмт?

— Йирин хәрүлҗ авхар бәәсн юмн билә.

— Ода болшго. Буулһаврт (спискд) орҗ одсн бәәнә. Исполкомин шиидвр угаһар би эврән дөң болҗ чадш угав.

— Чи ахлач күнлмч. Дәкәд эврә хотна гишң. Нөкд болад оркич. Тер хөмөстә көвүнднь сана зов.

— Ахлач болдг болвчн, шиидвр күцәгч зөвлл (исполком) һарһдмн.

Боолст орад, эрлһ орулҗ өгтн. Үкс гитн, манас өмн күрч одхт. Өвгн эмкәһән зууһад, хәрү-цухрад бәәв.

Үд болҗ йовх цагла хотнас хоорлад, хойр цар тергн һарч йовна. Үвән цугтнь аччксн, тергн деер Кензән гергн Сәәхлә, түүнә көвүн Сумъян, бернь Долда, ачнь Каатр сууһад һарв. Хотна күүкд улс уульҗ-шуугад тергнә ардас дахлдв. Хойр мөртә күн хойр талнь һарчксн, харул болҗ дахв.

Өрүн алсн һунҗна махна өрәлинь эздүднь авч. Өрәлнь арсн деернь кевтнә. Деерәс ирсн залус гермүдәр мах чанулв. Ик гер бичкн гер хойрт бәәсн үв-эд Боолстын улс бүрткәд, бичҗ авв. Алтн-мөңгн гих юмн уга.

Хойр-һурвн үнтә девлмүд, хатсн хар девлмүд, ширдг-девскр нань дала үв уга болҗ һарв.

Өрүн ирсн залусас тасрад, Мөңкт ахта һурвн күн эзнә мал хәәһәд һарад одв. Хотна Муузра залу дахулсн, малын бәәсн һазр сәәнәр меддг улс.

Асхн уд болҗ Йовсн цагла һурвн үзгәс һурвн зүсн мал хотнур орҗ ирв: үкр мал, хош хөн, тавн-зурһан аҗрһ адун.

Мөңкт довтлҗ ирәд, Нуһлад келҗәнә:

— Тууһад авад күрч ирүвидн. Хаалһдан тоолчкв.

Зуг деернь темәдинь, әмтнд өгйәһәр өгсн малынь цуглулх кергтә.

Деернь хотна залус немҗ өгәд, хаша болҗ зогсад, хоорндаһурн мал орулҗ тоолад, то-дигинь авад, акт кеһәд дигләд авад оркцхав.

Нуһла мал хәләҗ йовсн ялчнр цуглулв.

— Эндр өдрәс авн эн мал олна — хамтрлңгин, — гиҗ ахлач эклв. — Тооһинь авад, диглчквиди. Олна малд шүд хазсн күн әңгин хортн болҗ тоолгдхмн.

Залус толһаһан геклдв.

— Үвлә найн эн, — гиҗ Нуһла цааранднь үгән утдхв. — Ода деерән ормдан бәәҗәг. Таниг, залус, эн малан хәләһәд бәәҗәтн гиҗ сурҗанав бидн. Тадн ода

Кензән ялч бишт, хамтрлңгин көдләч улс болҗ һарчанат. Хот-хол, өмсх-зүүх хамтрлң (колхоз) өгхмн.

Тана багч (бригадир) болҗ Муузра үлдҗ бәәнә. Келх-сурх төр харһхла энүнд келҗәтн. Боолстын хамтрлңгин заллтын гешүн эн, Мөңкт гидг залу, тана ах багч (бригадир) болҗ һарчана.

— Мөңкт, эврән һардтн, эн малан бәәрнднь орултн,

— болҗ Нуһла заавр өгв.

Мөңкт, Муузра, малчнр малан ахулхар һарч одв. Асхн ора болад ирв. Көдлмшән күцәсн залус Боолстан темцх болҗ һарв. Мөрд арһул хатрад йовна. Нуһла бас чееҗләрн гүвдлдҗ йовна. Нимгр өвгнә келсн үг толһаһас һарч өглго зовав. Хөмөстә бичкн хортна тоод ордм, угав?

Асхн үдәс авн нүүлһҗ йовх улс Боолстд ирлдәд бәәв. Түрүн болҗ Кензән өрк-бүл ирв. Дарунь — Алтман. Ирсн улсиг Манҗ милиционер, түүнә нөкд

Боолстын ик сарад орулв. Һазань бийәсн ик буута, сурһулин (школын) тавдгч классин комсомолец көвүд, харул болҗ зогсв.

Боолстын әмтн бас ниргәд бәәнә. Таньдг-үздгнь, төрл-саднь, бәрәнд бәәх улст цә, хот-хол авч ирҗ өгв.

Түүгинь комсомолец көвүд күргҗ өгнә, зуг күүнддг арһ уга. Энд-тендәс хәәкрлдхәс биш, нань арһ уга.

Маңһдуртнь Боолстын ямтнр хәрҗ ирцхәв. Боолстын күцәгч зөвллд (исполкомд) диг-дарана цаасинь авч ирҗ өгцхәв. Баячудын гермүд, өлг-эд цар тергнд ачсн ирцхәв. Тедниг бас нег сарад орулҗ овалцхав.

Сергеев әмт хураһад авв. Йовсн улс кесн-күцәсән келцхәв. Бәрх зөвтә улс цугтан бәргдҗ. Зуг Алтма эс бәргдҗ. Тер кевтән геедрәд хуурч. Наадксинь цугтынь авч ирсн болҗ һарв.

Эн хойр өдр Баазр өдр сө гилго хотдуд эргҗ, малын то авч, хәләҗәсн улсла таньлдҗ, унтл кевтл уга йовв.

Күцәгч зөвллд (исполкомд) эн бас тооцаһан өгв. Ода хамтрлңд мал дала болҗ одсн бәәнә. Түүгән ода үвләс эрүл-менд һарһҗ авлһн — эркн төр болҗ һарчана.

Хүүвләнә хөөн әмтн һарч одв. Нуһла, Баазр, Манҗ һурвн үлдв.

— Эврә улс хәәчлнә гидг, хату юмн бәәҗ, — гиҗ Баазр эклв. — Уульлдан-шууган, о дәрк! Зүркн чичрәд бәәнә.

— Зүркн бичә чичрг! — гиҗ Нуһла келв. — Хоңһриг күләтә бийнь хаһад алсн Кензән зүркн чичрвү! Уга.

Тиигхлә, әңгин хортыг уга кеснд, коммунистин зүркн яһад чичрәд бәәдв?

— Хот-хоолынь, өмсх-зүүхинь авхулв, — гиҗ Баазр үгән чиләв.

— Чавас, — гиҗ Манҗ үгд орлцв. — Дорҗ нам юм медҗәсн уга бәәҗ кевтә. Шиидвр умшад оркхла, шилвкәд, нүднь һал асад, үннмб, худлв гиҗ санв. Үннинь медәд, салдр-сумн болҗ унв. Өрәл өдр өгв, өөрк улстнь келв. Тер бийнь дала юм авч чадсн уга, нег хойр мишг юм авб, угай.

Бүкл долан хонгтан нүүлһҗәх улс Боолстын сарад бәәв. Боолстын биш, хотна кесг улс ирчксн, хот-хол, хувц-хунр бәрәнә улст авч ирҗ өгв. Доладгч өдр нутгас әктәмл машин ирв. Әмт машинд һарһад суулһв. Уульлдан-шууган.

Кензән өрк-бүл машин тал һарч йовхла, Нимгр дунднь орад, күүкн зе көвүн хойран таслад авв. Өмн зогсҗасн шорта буута күн эдниг зогсав. Нимгр даһмасн цаас һарһҗ авад, үзүлв. Буута күн зөв өгв. Сәәхлә Сумъян хойр хөмөстә Катр көвүг хәрү татч авад, үмсәд, өрчдән шахлдв.

Бәрәнә улс ирәд сууцхав. Энд-тендәс ирәд, бас бичкн күүкдинь буулһҗ авад, теврәд, олн дотр зәрмнь геедрцхәв.

Әктәмл машин бәәгәд, дууһан өгч оркад, көндрәд һарв. Элгн-садн, үзл-өңг улс ууляд, шуугад үлдв. машин деер йовх улс, һаран дайлад, һарсн һазрасн хольҗад һарв.

...Өцклдүр асхн әәмгин күцәгч зөвллд (исполкомд) хурлдан болв.

Түүнд Нуһла бичкн күүкдин тускар төр тәвв.

— Хол хаалһ, — гиҗ эн эклв. — Хөмөстәнь чигн бәәнә, һунта-дөнтәнчн. Эдн эк-эцкиннь хөв хувацхм угав? Юуһарн эдн гемтәв?

Иигҗ келснд күн болһна ухан цегәрв. «Бичкн күүкд яһад элгн-садна һарһсн гем дааҗахмб», — гиҗ күн болһн ухалв. Сергеев бас эн тускар ухала бәәнә. Үүнә ик көвүнә күүкднь бас иим наста. Таньдго-меддго, ут хаалһта һазрт тедн тесҗ чадхий? — гиҗ эн ухалв.

Залус, эмкәһән зуусн мис болҗ, ду һарч бәәхмн уга. Цугтан Сергеев ю келхинь күләҗәнә. Эврәһән татчана гиҗ келәд чигн бәәхмн.

Олна бәәдл медәд, Сергеев келв:

— Бидн коммунист, хүүвин улсвидн. Өшә некнә гиҗ манд уга. Юңгад гихлә — йосн мана, бидн олнвидн. Тер учрар хортнас әәҗ бәәхшив бидн. Болв, нилх

күүкдин тускар төр чик. Авад, асрҗ чадх элгн-садн бәәхлә, автха, тиим шиидвр һарһхмн.

...Тегәд чигн, бәрәнә улс йовулҗасн цагла, бичкдүдинь тараһад авч одснь тер. Түүг үзә бәәвчн, күн буру гиҗәхш. Тиим зака күцәгч зөвлл (исполком) һарһҗ.