Дөчн нәәмдгч бөлг

Оздан Санҗ-элч нутгтан хәрҗ ирәд, кесг өдр хурсн соньн (газет) умшв. Теднә негнднь әәмгүдәр хамтрлңд орлһн яһҗ йовх сводк үзв. Санҗин һардсн Манҗихнә әәмгин хамтрлңд орлһна төрлһн (процент) ар захд Йовна. Дорань

негхн әәмг — Орһахн үзгдв. Даалһвр далаһар эс күцәсн төләдән бийән зөвәр гемшәв. Болв, түүнә учрнь бас бәәнә. Цаг-цагтнь зәңглә бәәсн, ода теднәрн герч бәрхәс биш нань арһ уга болҗ һарчана.

Маңһдур өрүн Оздан Санҗ намин (партин) улусин зөвллин (улускомин) негдгч сегләтр Ботхна Басңгин хорад (кабинетд) ирв. Өмнк өрәд орҗ ирхлә, хойр-һурвн күн сууҗ. Эдн бас цаган күләҗәх, тегәд Санҗ сул ормд одҗ суув. Үүднә цааһас, хораһас (кабинетәс) чаңһ-чаңһар келсн үг соңсгдад бәәнә. Бәәдлнь, кү шоодҗах болҗ медгдв.

Ботхна Басң улусин зөвллд (улускомд) ирҗ көдләд күцц җил болад уга. Элстд сурһуль-эрдмин халхар көдлҗ йовсн күн. Түүнә өмн Улан Цергт, Хальмг негдгч бухд (полкд) эскадрона толһач йовсмн. Әмтнлә невчк шүрүһәр күүнддг күн. Болв, ууран удан дотран бәрдго, олнд тоомсрта, әмтнлә ээлтә залу. Шүрүн, ухалсан келәд-керчәд хайчкдг төләднь, нутгт көдлдг улс үүнәс әәнә.

Тегәд чигн Санҗ хораһас (кабинетәс) һарсн күүрт чикән өгч соңсв. Келсн үг сәәнәр медгдҗ бәәхмн уга. Зуг хая-хая чаңһар келсн үг медгднә... Төрлһн (процент), саботаж... иим үгмүд бас келгднә.

Ик удан болл уга, хораһас (кабинетәс) чисм улан чирәтә Балдна Һәрә һарч ирв. Эн улусин күцәгч зөвллд (уисполкомд) мөңгнә халх һардҗ бәәнә. Һәрә Санҗла хамдан Орһахнд дааврта (уполномоченный) болҗ одла. Ода шин ирҗ йовхнь эн болҗана.

Өмн суусн улс орад, һарч одцхав. Санҗин селгән ирв. Алцр-алцр ишкәд, хорад (кабинетд) орҗ ирәд, цаас бичҗ бәәсн сегләтриг үзәд тотхҗ зогсв. Басң цаасан бичҗ дуусад, толһаһан өндәлһәд, өмнән Санҗиг үзҗ оркад, келв:

— Суутн, суутн.

— Басан Бадмаевич, мендвт! — гиҗ келәд, залу ширән өмн бәәсн түшлүртә сандлд (креслд) суув.

— Бәәнә, бәәнә. Сән йовҗ ирвт?

— Чидлән әрвлсн угав. Сө-өдр гилго цәәлһврин көдлмш кеввидн.

— Манҗихнә хамтрлңгин (колхозин) нерн юн билә?

— «Улан Манц».

— Сән нерн.

— Гем уга.

— Зуг ода деерән нернәс нань юнчн уга биший? Һанцхн нерн. Хамтрлңнь альд бәәхм, хамтрлң?

«Одал экләд авчана», — гиҗ тоолад, Санҗ бийән батрулв.

— Хамтрлңд зу һар өрк-бүл бичгдсн бәәнә, — болҗ, кеҗ-күцәсән бас үзүлхәр Санҗ үгцв.

— Күн бәәнә, цааснд бичәтә. Теднд ниилүлсн мал-гер бәәнү? Бәәсн нег бичкн малан алад авчксн. «Идхм-уухм». Тадн тенд ю күцәһәд суусмт?

Санҗин келн ээдрәд, хахад-цахад бәәв. Арһ юундв? — гиҗ санҗаһад, залу эклҗәнә:

— Тана шоодх зөв. Төрлһәр (процентәр) болхла, ард йовнавидн. Арһан нөөсн угав. Һанцарн гишң көдлв. Бәәрн ахлачнр дала нөкд болҗ бәәхмн уга. «Хашң» гиҗ чигн келҗ болш уга. Зуг намин (партин) зураснас (линияс) хаҗих бәәдл һарад бәәцхәнә. Чиклүв, заавв. Далаһар чикрҗ өгч бәәхмн уга.

— Тенд ахлачнь Хоңһр, намин үрнь (партячейкинь) Нуһла биший?

— Тиим. Тер Нуһла гидг күүһитн иткҗ болшго бәәдл һарад бәәдм.

— Яһна?

— Далаһар төрт шунҗахш. Дәкәд тертн бийнь байна көвүн бәәҗ.

— Юн? Нуһлаг би меддв. Хамдан цергт йовлавидн. Зөргтә баатр билә.

— Тиигхд бәәснч биз, ода болхла... — гиҗ Санҗ татв.

— Ода юмб?

— Ухань сольҗ йовх бәәдлтә.

— Иткҗ бәәхшив, — гиҗ сегләтр келв.

— Би келүв, та соңсвт.

Санҗиг һарч одхла, Басң уха туңһаҗ суув. Акад юмн, Нуһла ухаһан сольҗ бәәхий? Өндр уулын белд болсн дән нүднд үзгдв. Нуһла дәәч тачанкта пулемет

көөһәд авч ирсиг санв. Тиим күн ухаһан сольхий? Болв, эцкнь малта-гертә гинә. Кү зардго. Тиигхлә, дундын болҗ һарчана. Дәкәд, өнчән авад, малан угатьнрин зөвлдт (комитетд) өгчкәд, Элстд ирҗ көдллә гиҗ Җал келҗ бәәлүс!

Минь эн алмацҗасн цагла Элстәс тавн күн нутгт ирв. Эдн Ленинград балһсна «Красный путиловец» гидг үүлдлңгин (заводын) көдлмшчнр болҗ һарв. Көдлмшч әңг хамтрлңд нөкд-дөң болтха гиҗ хөрн тавн миңһн кү селәһәр илгәҗ. Теднә нег цөнь ода нутгт ирҗ йовхнь эн.

Эдниг ард үлдҗ йовх әәмгүдәр йовулхар намин (партин) улусин зөвллин (укомин) товчан (бюро) шиидв. Удл уга Манҗихнә әәмгт шин элч ирв. Ленинградск көдлмшч Иван Васильевич Сергеев.

Сергеевлә салу күүндҗ бәәһәд, улусин зөвллин (улускомин) сегләтр келв:

— Ода деерән дааврта (уполномоченный) болад йовҗанат. Хәләһәд, көдлмшлә таньлдҗ авхт. Цааранднь таниг намин үрин (партячейкин) сегләтр болтха гиҗ сурхар седҗәнәвидн.

— Тана дурн, альдаран тәвнәт, тәвсндән тәвтн.

Почт көөһәд, хойр-һурв хонад шин дааврта (уполномоченный) Манҗихнә әәмгт ирв. Боолстын ахлачнрла күүндәд, һурвн-дөрвн өдр хотдуд эргәд, намин үрин (партячейкин) болн Боолстын күцәгч зөвллин (исполкомин) цаас мөрдәд, дала хәрү уга, медсн-үзсән бийдән шиңгәһәд бәәв. Коммунист улсин буулһавр (списк) хәләһәд, Нуһлаһас күн болһна тускар келүлҗ авв. Нуһла нул уга, бәәсн улсин тускар келҗ өгв. Хара биш коммунистнр гешүнә мөңг өгчәхәс биш, нань көдлмш кедго болҗ һарчана. Цәәлһврин көдлмшәр зәрмнь йовдг, наадкснь дала нөкд-тус күргҗәдгоһар күүндв.

Дарунь коммунист улсин хург кеһәд, коммунист күн ямаран бәрц бәрхин тускар Сергеев илдкл (доклад) кеҗ өгв.

— Коммунист күн олна көдлмшин өмн зергләнд йовх зөвтә, — гиҗ эн эклв. — Эврә төртән шунмһа, олн харчудан ардан дахулсн намин (партин), Хүүвин даалһвр гихлә әмән чигн әрвлл уга йовҗ, тер төрән эркн биш күцәдг күн.

Сергеев Ленинградас ирсн, үүлдлңгин (заводын) көдлмшч күүһинь эн улс цугтан меднә. Үүнә келсн үг бас орта болҗ медгдв. Коммунист күн олна керг кезәчн өөдлүлдг, эврә хөвән ардаснь дахулҗ йовдг күн болҗ әмтнд медгдв. Коммунист нертә болвчн, кесгнь дөглдәд, ю-күүһинь медл уга орҗ одсн, тер ик чинртә нериг зүүҗ чадлго бәәнә гиҗ келҗ болхмн. Дәкәд намд (партьд) орад ик удан болад уга, сурһуль-эрдм уга улс.

Эн хамгиг цугтынь цәәлһәд, коммунист улсин неринь өөдлүлҗ, күн болһнас көдлмш эрхиг темдглв.

Аш сүүлднь, цуг буулһавр (списк) авад, нердинь дуудҗана. Күн болһн ю кесн-күцәсән келҗ өгчәнә. Ахлачнрин нер дуудҗана. Келәд, тооцад һарчана. Түүнә сүүләр Баазрин нерн һарчана.

Нуһла босад келҗәнә:

— Йоста коммунист, хамтрлң (колхоз) бүрдәлһнд ик дөң болв. Түрүн болҗ әәмгт ТОЗ бүрдәв. Түрүн болҗ хамтрлңд (колхозд) орв. Ода мана хамтрлң (колхоз) һардҗ бәәнә.

— Коммунист болҗ чадх күний? — болҗ Сергеев сурв.

— Чадх! Йоста коммунист! — болҗ кесг дун дөңнв.

Нердинь дуудад сурад, кесн-күцәсинь соңсад, давулад һарһад бәәнә. Коонин нерн һарчана.

— Намин (партин) товчанд (партячейкд) ямаран дөң болвт? — гиҗ Сергеев сурв.

Коони босҗ зогсад, өөрк улсан эргүлҗ хәләв. «Ямаран дөң болх бәәсмб?» — гиҗ эн дотран санв.

— Хургт орнав, сара мөңгән өгнәв. Нань ю кехмб?

— Намин (партин) дүрм (устав) умшлт? — гиҗ дааврта (уполномоченный) шахв.

— Би эврән умшсн угав, сурһуль угав. Әмтн умшҗ өглә.

— Хамтрлңгин (колхозин) көдлмшт орлцдвт?

— Уга. Орлцтн гиҗ күн нанд келсн уга.

Коони ормдан суув. Арвна нерн һарчана.

— Та ямаран олна көдлмш кедвт? — гиҗ Сергеев сурв.

— Боолстын улс махар теткнә, — гиҗ негнь келв.

— Махар теткнә гисн?

— Мах гүүлгдг күн.

Түүгинь деерәс ирсн күн сәәнәр эс медәд, олна лавкд мах хулддг күн гиҗ санв.

— Нә, тернь көдлмш. Олна төрт яһҗ орлцнат?

— Цол болхш.

— Әмтнд яһад цол болад бәәнә?

Арвн ә тасрад, нүдәрн инәҗ әмт гердв. Өөр суусн коммунистнр бас дурго нүдәр хәләсн болҗ медгдв.

«Кезәнь, ямаран көдлмш кех бәәсмб?» — гиҗ эн дотран бас санв.

Күн болһ иигәд сурҗ-соңсад, аш сүүлднь, Сергеев үг авад, келҗәнә.

— Эндр өдрәс авн коммунист болһн олна төрт шүлтх зөвтә. Олна төрт эс орлцсн күн коммунист болҗ чадш уга. Әмин түрүн болҗ коммунист күүнә көдлмш, бәрц олна төр яһҗ күцәсәр шалһгдхмн. Тана үрин (ячейкин) коммунистнр цугтан тиигҗ өмн нүүрт йовну? Коони Арвн хойрт тиим цаг юңгад эс күртсмб? Миниһәр болхла, намд (партьд) эс көдлдг улс коммунист нер зүүҗ чадш уга. Эдниг намин (партин) зергләнәс һарһхмн гиҗ санҗанав.

Дарунь залус бослдад келцхәв. Нуһлан келсәр болхла, зәрм коммунистнрин ард үлдҗ йовх учр — эднә дамшлт уган, намин (партин) зергләнд орад удан болад уган учр. Эн шин орсн улст намин үр (партячейк) икәр дөң-нөкд болх бәәсн. Түүг сәәнәр эс кеҗ чадсндан сегләтр бийән гемшәв.

Хоңһр бас үрин (ячейкин) көдлмшин тату-тартг келв. Шин орсн коммунист улст олна көдлмш өглго, дасхлго бәәснд үрин (ячейкин) товчанд (бюрод) бәәдг улс гемтәһинь заав. Болв, эн улсла даслтын көдлмш кех, ода деерән намас (партяс) көөҗ һарһна гидг хаҗһр болх гиҗ темдглв.

Деерәс ирсн күн эврә өгсн селвгәсн цухрҗахш. Коони Арвн хойриг, керг уга улс гиһәд, намин (партин) зергләнәс көөһәд һарһчкхмн гиҗ зүткҗәнә. «Йосар авад хәләхлә, мел чик ухан, — гиҗ Нуһла санҗана. Эн хойрас манд йирдән олз уга. Олна дүүрәнд орҗ одсн улс». Зуг эдниг олна көдлмшт өөрдхл уга, дөң-нөкд

болл-уга бәәсндән бийән гемшәд, геминь бий деерән

дааһад, эдниг ода деерән намас (партяс) һарһхм биш гиҗ зүткв.

Кесг иигәд шуугҗ оркад, Арвниг намас (партяс) һарһад, Коониднь болзг өгәд, хург чилв. Һаза һарад, хәрлдәд йовҗ йовад, өмн йовсн Арвниг күцәд, Хоңһр келв.

— Чамд дала өөлх юмн уга. Коммунист болҗ ю чигн кесн угач. Зуг дәкәд чамд келхм — эн арсман хай. Эс гиҗ бийдчнь му болх гиҗәнәв.

— Намас (партяс) һарһвт. Тернь тана дурн. Мини көдлмш танд төр уга юмн, — болҗ Арвн хәрү өгв.

— Хәрнь тер. Би келүв, чи соңсвч. Хөөннь ө-һундл уга болтха. — Тиигҗ келәд, Хоңһр хәрәд һарв.

...Күцәгч зөвллд (исполкомд) Хоңһр Сергеев хойр сууна. Гүңгр-гүңгр гиҗ күүндәд, Сергеев әмтнә нер бичәд авад бәәнә. Хоңһр цәәлһәд өгәд бәәнә.

Генткн ширә деер бәәсн җиңнүр җиңнв. Хоңһр чочад одв. Эн бас учрта — җиңнүр гидг юмиг минь одахн әәмгт орулв. Әмд бийнь хойрхн аппарат. Негнь почтд бәәнә, наадкнь — күцәгч зөвллин (исполкомин) ахлачин өрәд. Хоңһр җиңнүр (телефо) авад, чиңнв:

— Кемб?

— Хоңһр.

— Менде.

— Менде.

Боктан Басңгин ду Хоңһр таньв.

— Ямаран бәәнәт?

— Гем уга гихгов.

— Төрлһ (процент) юңгад эс өснә?

— Өдр сө уга йовлдадл бәәнәвидн.

— Йовсн эс йовсн манд керг уга. Төрлһ (процент) өгтн, төрлһ (процент). Болзгин цаг өөрдәд ирв. Намин (партин) даалһвр күцәх кергтә.

Хоңһр чикндән җиңнүр (телефо) дарад, чиңнәд зогсв.

— Хоңһр, чи соңсҗанч? Мана йовулсн күн ю кеҗәнә?

— Сәәнәр дөң-нөкд болҗана. Көдлмшән сәәнәр меддг күн.

— Хоңһр, — гиҗ келчкәд, Басң зөвәр болад, цааранднь келҗәнә. — Юн гиҗ саннач? Мана илгәсн күүг

Нуһлан ормд орулхла яһдмб?

— Нуһлан ормд?

— Нуһлан ормд.

— Нуһла яахмб?

— Көдлмш олдх. Нааран авнавидн. Эс гиҗ күцәгч зөвллд (исполкомд) бичәч (пииср) орг. Улан нутгур һарч эс одву? Орм сул.

— Эн күн манд дөң болҗ чадхмн.

— Тиигхлә Нуһлала бийләнь күүнд. Һундл уга болдгар.

— Күүнднәв.

— Сергеев бәәнү?

— Бәәнә. Җиңнүрән (телефоһан) өглч.

Сергеев аппарат авад күүндв. Ю кеҗәхән келҗ өгв.

Сегләтр бас үг келв. «Медҗәнәв, болх, болх», — гиҗ келәд, җиңнүрән (телефоһан) тәвв.

— Сегләтр ю келв? — гиҗ Сергеев сурв.

— Таниг Нуһлан ормд орх болвзго гиҗ келв.

— Нанд бас тиигҗ келв.

— Ода яһий тегәд?

— Тана коммунистнрин дурн.

Маңһдуртнь Хоңһр Нуһлаг дуудулҗ авад, күүндв. Сегләтрин келсн үгин утх цәәлһәд, сурв:

— Чи юн гиҗ саннач?

— Би юн гих биләв, тана дурн. Эн күн бодлһин (политическ) медрләр нанас даву. Нам тиигсн деер болх гиҗ санҗанав.

— Басан Бадмаевич чамаг нутгур авхар келв.

— Би әәмгт үлдх санатав. Улана орм сул эс бәәнү? Боолстын бичәч (пииср) кеҗ автн.

Дарунь намин (партийн) хург кеһәд, Сергеев үрин (ячейкин) сегләтр болв. Нуһла әәмгин күцәгч зөвллин (исполкомин) бичәчд (пиисрт) орҗ көдлв.

Удл уга Сергеев үрин (ячейкин) товчан (бюро) цуглулад, әәмгин ахлачнрин зәрминь дуудад селвг кев. Деерәс ирсн цаас умшҗ өгәд, шин сегләтр келҗәнә:

— Ода күртл нудрмч улсиг алвар шахдг биләвидн. Түүнәс дала юмн болсн уга. Алван өгчкәд, кезәңк кевтән бәәһәд бәәнә. Зәрминь көдлгҗ үзвидн. Көдлмш дасхла, күн болх гиҗ санҗасн. Түүнәс чигн дала олз болсн уга. Ода тегәд намин (партин) шиидвр бәәнә: нудрмч улсиг әңг (класс) болдгинь таслхм гиҗәнә. Орн-нутгт теднә өгдг тетклиг хамтрлң (колхоз) болн хүүвин ахус (совхозмуд) өгч чадх гисн заавр бәәнә.

Өрәд суусн улс ормалдад одцхав. Эн зәңг эдн бас соңса. Зуг иим түргәр болҗ одх гиҗ күн санҗасн уга.

— Тер шиидврәс иштә, — гиҗ Сергеев келв. — Бидн бас әәмгт бәәсн баячуд-нудрмчнр (кулакуд) уга кеҗ, мал-геринь олнад орулҗ авх зөвтәвидн.

Әәмгин улс улм ормалдцхав. «Кенәннь цагнь болҗ йовхм?» — гиҗ кесгнь дотран ухалв. Хоңһр босад, келв:

— Нудрмч улс мана әәмгт бас бәәнә. Зуг эртәснь, манд цугтадм бидн медгддг болдгар нег сурврт хәрү өгәд авчкхмн: кен күүг байн-нудрмч гиҗ келҗ болхмб?

Сергеев хәрүцҗәнә:

— Эн тускар мана намин (партин) келчксн цәәлһвр бәәдмн. Баячуд-нудрмч улс гисн — күүнә көлс олзлдг, ялч зардг улс.

Хоңһр даһмасн цаас һарһад өгв, Сергеев түүг авад умшв. Әәмгәр бәәсн байн-нудрмч улсин нерн келгдв. Эдн дунд Кселән Кензә, Баана Алтма, Көтлән Дорҗ нань чигн улс.

Үг келх күн һарчахш. Цугтан чигн ялч-ялч зарҗ бәәх, бәәхтә байн улс. Эдниг харсдг күн һарч бәәхш.

— Немх күн бәәвзго, сольх, — гиҗ дәкәд Сергеев сурв.

Немх, сольх юмн һарчахш. Цааранднь Сергеев кен альдаран йовҗ, кен гидг нудрмчиг конфисковать кехиг цәәлһҗ өгв. Эн улс маңһдур һарч йовх болҗана.

Төр нуувч. Тер төләд күн күүнд ам аңһах керг уга болҗана. Өрәд бәәсн улс эргүлҗ хәләһәд, Сергеев келҗәнә.

— Манас нань күн эн төр медхш. Кемрҗән хортн соңссн цагт, ман дотрас күн зәңглҗ гиҗ санх кергтәвидн.