Дөчн доладгч бөлг

Үүрмүдән хотдудар йовулчкад, эврә керг бәәсәр, Нуһла Боолстд үлдлә. Өрүн көдлмштән ирәд, улусин зөвлл (уком) намд (партьд) бичх цаасан бичәд, бел кеҗәхлә, Манҗ өрәд орҗ ирв.

— Үр (ячейк) теңгр цокҗ йовна, — болҗ милиционер

үүдн хоорндас келв. — Теңгр цокҗ йовна.

Нуһла өврәд, үүнә бәәдл хәләв. Чирәнь цәәсн, һаран дайлсн, адһмта йовна.

— Манҗ, су, юн болв?

— Теңгр цокҗ йовна гинәв.

— Кениг, яһад?

— Маниг, коммунистнриг.

— Нә, су. Манҗ. Келх зәңг бәәхлә, күмн кевтәһәр соңсхич энүгән.

Манҗ сууһад, хавтхасн папирос һарһҗ авад, һал орулҗ авад, көк ута деегшән һарһчкад, келҗәнә:

— Дунд хотнас күн ирв.

— Тегәд?

— Манахс малан алад авчадгҗ.

— Малан алад гисн?

— Алад, махинь идҗәдгҗ.

— Яһҗаснь терв?

— Кен медхв. Күн болһн мал алчксн, өөкн-махар пилгәд бәәдгҗ.

— Тиим, тиим, — гиҗ Нуһла дотран уха туңһав.

— «Идхм-уухм» гицхәдгҗ.

Нуһла ормаһад одв.

— «Идхм-уухм». Одахн Деед хотнас бас иим зәңг ирлә. Кензә, Алтма ахта улс толһаһан негдүләд, хухр-хухр гилдәд бәәдгҗ. Хотдудар әмт тәвәд, цәәлһвр келһүлҗ. Хамтрлң (колхоз) әмтнә мал-гер негдүләд авчкн гиҗәдгҗ. Тер учрар ода деерән һар деер бәәсн малан алад, идәд-ууҗ авхмн гиҗәдгҗ. Үвлә цаг, махн үрхн уга гиҗ эдн зәңг тараҗ гиҗ соңслав. Эн зәңг Хоңһрт келәд, шишлң күүндвр кехәр седҗәсн, дарунь бүрдәмҗин хургин төр экләд, цол боллго бәәсн, «идхм-уухм» гиҗ, тедн келҗ гиҗәсн болҗана.

Оратад одсан медәд, чееҗдән бийән гемшәд, Нуһла түргәр босад, хувцан өмсв.

— Манҗ, үкс гиһәд мөрд тохул, хот орад ирий.

Манҗ һарад йовҗ одв. Улусин зөвлл (уком) тал йовулхар седҗәсн цаасан дугтуд (конвертд) тәвәд, өөр бәәсн өрәд көдлҗәсн Әвәшт өгәд, йовултха гичкәд, белн болад авчкв.

Зөвәр хар цод. Һазрт алг цасн. Хойр мөрнә турунд көрә һазр, хуучрсн цасн җаагҗ-җиигҗ шухтнв. Нуһла, уха туңһаһад, ә-чимән уга зөвәр йовҗ оркад, өөрк күүндән келҗәнә:

— Кенә һара көдлмш гиҗ саннач?

— Нудрмчнр (кулакудын), — гиҗ Манҗ түдл уга келв.

— Тиим болхий?

— Тегәд кенә гиҗ саннач? «Идхм-уухм» гидг үг хотн болһнд соңсгдна, — гиҗ Манҗ келв.

— Чи өмннь бас соңслч?

— Соңсла.

— Соңссн болхла, манд юңгад эс зәңглвч?

— Дими зәңг гиҗ санлав.

«Дими зәңг», — гиҗ дотран Нуһла санв. — Би чигн «дәкәд, хөөннь» гиһә бәәҗ оратҗ одув. Ода эн мана санан — кезәңк бәрц. Өдгә көдлмшт саалтг болҗ йовна гидг эн».

Шарад һатлад, хурлд өөрдҗ йовхла, өмнәс зөвәр олн хө туусн мөртә күн харһҗана. Өөрдәд ирхлә — Арвн болҗ һарв. Арвн Боолстд ларек — бичкн лавк һарһсн бәәнә. Тер лавкдан мах гүүлгнә. Махар сурһуль (школ) теткнә, Боолстын улст хулдна. Күн болһн мах хәәһәд гүүснд орхинь, эннь нам Боолстын улст дөт болҗ тоолгдҗасн. Өмнчн зәңг һара бәәлә. Арвн хотдуд эргәд, өңгәр гишң мал хулдҗ авад, махинь хулдад, дала ору үзҗәнә.

Ода Арвниг хаалһ деер үзчкәд, Нуһлад эн туск сангдв. Мөртә улс өөрдәд ирхлә, хөөдән хаалһас хаҗилһәд идүлчкәд, Арвн залус тал күрч ирв.

— Менде.

— Менде.

— Альдас иим дала мал көөҗ йовхмч?

— Өмнәс.

— Яһсн дала хө көөҗ йовхмч. Өңгәр өгчәвзә эднчн?

— Мөңгәр хулдҗ авв. Болв кимдәр. Әмтн цуһар хулдҗана. Авдг күн уга.

Арвн амндан хамтхасн тәмк авад, җаҗлад, шүлсән чирдчкәд, келҗәнә:

— Эндр-маңһдур хамтрлңд авчкхмн гиһәд әмтн малан алад чиләҗәнә. Тиигхлә, ядхдан гесән цадхад мах идҗ авх кергтә болҗана биший.

— Чи тегәд, хахснас мах булаҗ йовхмч?

— Йилһәс уга алад чиләҗәнә. Би хүвән авч йовнав.

Нуһла зөвәр уурта, мөрнәннь ам татад, элкәрнь ташмгар ораһад авв. Үргләд зогсҗасн мөрн дор ормасн бухад-цегләд, һарв. Манҗ бас дахҗ довтлв. Залусин ардас хәләҗ, алң болҗ Арвн үлдв.

Тачин царңга хотнд ирхлә, Хоңһрин баг (бригад) харһад бәәв. Хургин хөөн Сарң өвгнәд ирәд, эдн мах чанулчксн сууцхаҗ. Нуһла Манҗ хойрт зә һарһҗ өгв.

— Махан бәкрсән дүүргәд чанчкҗ кевтәмт, — болҗ Нуһла эклв.

— Уга биш — бәәнә, угатя биш — байн күмб, — болҗ Сарң өвгн шоглхар седв.

— Байн болад, бәәсән һарһҗаснтн энв?

— бичә кел, әвртә һунҗн билә, унһаһад авчкв.

— Сарң, та, йосна зах меддг, дадмг күнлмт, та яһад әңгин (классин) хортна үлмәд орад одвт?

— Ода, хәәмнь, намаг яһ гинәч. Әмтн цугтан, хотн-хоша уга, «идхм-уухм» гилдәд ниргәд бәәцхәнә. Йилһәс уга маңһдур авад йовҗ одхм гиҗәнә. Цуг хотн тиигҗәхлә, би һанцхарн яахв. Яһдг болв, гесән нег цадхҗ авчкад меднәв.

Нуһла Хоңһр тал хәләһәд, сурв:

— Тенд бас? — Зүн бийд бәәсн хотн тал заав.

— Бас. Альд болвчн иим, — гиҗ келәд, Хоңһр һаран дайлв.

— Хортн хоран күргәдл бәәнә. Теднә чидл манаһас давҗахм, яһҗахмб? — болҗ Нуһла бийдән келсн бәәдләр урньдв.

— Тана чидл эләд болх, — гиҗ Сарң өвгн келв. — Тадн йос толһалҗаналмт.

— Йосна улс болад, өдрт һурвн хург кенәвидн, гиҗ Нуһла эклв. — Күн болһнд цәәлһнәвидн. Тер бийнь мана үг юңгад эс гүүҗ бәәхмб? Хортна дораһур зарлсн үг яһад гүүһәд, күн болһна зүрк авлад йовна?

— Үгән сәәнәр келҗ чаддго болҗанавидн, — гиҗ Хоңһр келв.

Үг келхләрн унтулад хайчкнат, болҗ өвгн орлцв. — Зуг үгд — үг бәәнә. Медүләд, зүркнд таалта үг келхлә, тер күрх.

— Та, эртинә Боолстд болсн хургт келсн үг зүркндтн күрв гиҗ келҗәлт, — гиҗ Нуһла өвгн тал хәләв, — ода тегәд, медә бәәҗ әмтнә үлмәд орҗаснтн энв?

— О, хәәмнь, дассн авъяс энчн, — гиҗ өвгн хәрүцв. — «Сурсн авъяс сурар боовч болдго» гидг. Биднчн тоомсрта улсин үг соңсн гиҗ дасҗ одсн улсвидн.

Хурла багш келнү? Соңснавидн. Хотна эзн келнү?

Соңснавидн.

«Эн авъясан одачн кесгтән эдн хайшго бәәдлтә», — гиҗ Хоңһр санв.

Тиигә бәәтл махн болв. Хот идәд, шөл ууҗ цадад, залус бослдв.

— Деегшән зәңглх кергтә, — гиҗ Хоңһр келв. — Чи, Нуһла, хәр, зәңгл. Би эндәһүр йовад цәәлһвр кенәв.

— Әңгин (классин) хортна мөрнь гүүҗәнә, — гиҗ Нуһла эклв. — Эднлә дә босхх кергтә. Эс гиҗ алв (налог), лишен голоса — гиснд гүвс гиҗ өгчәхмн уга. Нудрмчнрин (кулакудын) уңгднь эс суухла, мана көдлмш гүүш уга.

— Тиим болх бәәдл һарад ирв. Намин (партин) заасн заавр — нудрмчиг әңг (класс) гиҗ тохм таслхм гисн. Эн төр ода эркн болад ирнә гидг эн.

Тиигәд, әәмгин хойр һардач теегин аһуд күр кеҗ йовцхав.

...Тер сө Деед хотнур, Алтман тал, хулхач кевтә бултад, өөрән хойр мөртә кү дахулсн Кензә ирҗ йовна. Сө харңһу болвчн, ә бичә һартха гиһәд төөлгтә ногтсин мөрнә толһаһас авад, шүд хазарлад оркҗ.

Герин һаза мөртә улс ирҗ буухла, Алтма серәд чиңнв. Бүшмүдән деерән өмсҗ авад, көлән орнас буулһҗ йовхла, үүд тәәләд, Кензә орҗ ирв.

Герин эзн таняд, босад, шамд герл орулҗ оркад, хәрү эргн, соньмсҗ сурв:

— Дәрк, Кензә, цаг биш цагла яһҗ йовхмч?

— Эвнь эн болв, —гиҗ келәд, барун орн деер суув.

Хамдан ирсн хойр залу һаза үлдсн, Алтман гергн зүн орн деер унтҗ кевтх. Нань күн уга.

— Цаг биш цаг, — гиҗ Кензә келв. — Болв байрта ирҗ йовнав. Әмтн мана үг одачн соңсна. Хотдудар харчуд бичкн малан алад авчксн бәәнә. Хоосн-хумха тедн аль орхмб? Хавртан хәрү ялч орхнь зу болх.

Алтма бас байрта бәәнә. Әмтн малан алад чиләҗәнә. Болв, эврә хотнд эн тедү мет йовдл һарһулсн уга. Сагин-саг орҗана.

— Коммунистнр яалад-яхлад бәәцхәв, — болҗ Кензә инәв. — Нуһла Хоңһр ахта сәәчүд, хотдуд дамҗад мах идҗ йовна гинә. Идҗ-ууҗ амрцхаг.

Залус тиигәд таарад, күүндәд суув. Алтман гергн серсн бийнь, эс медсн болад сүркләд кевтв.

— Коммунахн шахх бәәдл һарч йовна, — гиҗ Алтма келв.

— Шахн гиҗ шүүсн дусад бәәв, — болҗ келәд, Кензә һанздан һал тәвҗ авад, ута деегшән пүргүлв.

— Өгсн алвинь өгвидн, ода яахар седҗ бәәцхәхмб? — болҗ Алтма сурв.

— Алвнтн... терчн юмн биш. Намин (партин) чуулһна шиидвр һарч. Манла әдл бәәхтәһинь әңг (класс) кеҗ уга кех зөвтәҗ.

— А, дәрк, — гиҗ әәмсн бәәдлтә Алтма келв.

Юн болҗахинь бийнь сән медә бәәнә. Зуг өөрк күн зәңгин шинәс келҗ өгтхә гиҗ санҗана.

— Маниг уңг-тохм таслад, мал-герим бидн авхар бәәцхәнә.

— Ода яахм болхв?

— Күүнд даҗрулад үкәд кевтхм биш, бийән белдәд, мал-герән харсх төр.

Алтма, та әмт хәләһәд суудган уурит. Цагнь ода ирсн бәәнә. Ода нег юм эс кехлә, оратҗ одн гиҗәнә. Цагнь ирв, цасн деер түүмр шатах кергтә.

Кензә урмдад, келх деерән һарчана. Алтма аминь хәләҗ суув. Күмин шар хулснд күүнә сәнь хурҗ бәәдгҗ. Торһд, Дөрвд һазрас тиигән әмтн ирлдәд, бүкл церг бүрдәҗәхәр келҗәнә.

— Әмт күләһәд керг уга, Алтма... — гиҗ Кензә шүрүлкв. — Кех кергән эврән күцәх цаг ирҗ йовна. Әмтән белдтн, зер-зевән олтн.

— Наадкснь яһҗана?

— Яах билә, цугтан белн болҗана. Зәрмнь зуг толһаһан бултулхар бәәх кевтә. Эрнцн нам илгәсн элчдм хәрү өгсн уга.

— Көвүнь ахлач. Келтрәд һархар седҗәснь тер.

— Күүнә яһсн-кегсинь күләһәд суудг цаг биш. Эврә бийән бидн эс харсҗ авхла, маниг ода күн харсдмн биш.

Иигәд бас нег теегин хотнд әәмгин кезәнә арһта санатад бәәсн хойр залу күр кеҗәнә. Мөрд, зер-зев, залусан белдх болҗ үгцәд, Күмин шар хулсна улсла негдхәр, хамтрлңгин өмнәс күчтә дә босххар эдн амн үгән өгцхәв.

Өрүн хар дүңлә Алтма үүрән үдшәв. Һурвн мөртә күн сөөни харңһула нииләд, һарад одв.