Дөчн тавдгч бөлг

Хоңһр, Нуһла болн Боолстд ям дааҗах наадк чигн улс хотдудар йовад хург кецхәв. Нииләд, нииһәр көдлнә гисн кесгтнь таасгдна. Зәрмднь таасгдҗахмн уга. «Ээҗ, аав заяснас нааран эн кевтән көдлә улст, мууха юмн, эс болх ниицән гиһәд алҗана», — гиҗ эдн келнә. Бәәхтә, дундын малта улс чигн далаһар бурушаҗ бәәх юмн уга. Юңгад гихлә, хотна улс кезәңкәрн хурад, көдлмшән демәр кеһәд бәәхл төр.

тиигхлә нам, ялч-малч гиҗ бооца кеҗ йовхар, хуучарн цугтан көдләд бән гиҗәнә. Үлгүринь келхд, ниицәнәхн өвс хадҗана. Тернь кенд кергтәв? Тенд өвс өгдг дала мал уга. Балһс орҗ тергн өвсән күн хулдш уга. Тиигәд өвсн ормдан үлдх. Малта-гертәнь түүг олзлх.

Болв, әмтнә ухан өмн цагла әдл болҗахш. Шорһлҗна нүк хушлшң, тус-тустан дотран ухата, тус-тустан келтә-амта, тус-тустан тарлдад һарлдад бәәх саната. Улана йосна нилч медҗ авсн тер йосн эдниг харсҗахинь үзәд, кесг улс күүнә, хотна тоомсрта улсин үг соңсдган уурчана. Нег юмн болад оркхла, Боолст гиһәд һарлдад бәәцхәнә. Ялч, төрл улст нам үг келдг арһ уга болҗана. Малта-гертә, бәәхтәнь ода яһҗ бәәхән медҗ ядад, уутьрад ирцхәв.

Боолстын ямтнр хотдудар йовад, хурган келдә. Таңһчин ик йосн Элстд ирҗ тогтсн учрар, Манцин кецә нутгин йосн Улан Эрг гидг селәнд һарсн бәәнә. Тер улус ода Центральный гиҗ нерәдгднә.

Шин нутг һарсн учрв, эс гиҗ талдан төртә юмб, нутгас дааврта (уполномоченный) гидг улс шаргад ирәд бәәнә. Тедн почтын хаалһар йовна. Улан — Охтр — Орһахн — Баһ Буурл — Ик Буурл — Манҗихн. Иигәд почтын мөрд олзлад, әәмгәс әәмгт күрәд, көдлмшән чиләчкәд, хәрәд йовҗ одцхана.

Эдн дотр уурта-сөрсхрнчн йовна, аюч-эвтәнчн, «йилһәс уга» гих ухата зәрмнь. Тер олн дааврта (уполномоченный) улсиг Хоңһр Нуһла хойр тосҗ авад, хотдудар дахулад һарна.

Одахн нег онц дааврта (уполномоченный) ирв. Нутгин күцәгч зөвллин (исполкомин) нег әңг — баг толһалҗах күнҗ. Нуһла Хоңһр хойр үүг таньна. Оздан Санҗ гидг залу болҗ һарв. Әрә дөч күрсн, ик оврта өндр шар залу. Бийнь Баһ Дөрвд яста күн болҗ һарчана.

Хоңһрта хоюрн хотдуд эргәд йовҗ ирәд, әәмгин күцәгч зөвллд (исполкомд) бәәсн ниицә бүрдәлһнә цаас умшҗ хәләһәд, Боолстын сәәчүдиг цуглулад, дааврта (уполномоченный) хург кеҗәнә.

Хург эклүлчкәд, нутгас ирсн элч үг авад, келҗәнә:

— Москвад бәәдг ик Деед йосна, намин (партин) ЦК-ан шиидвр һарсн бәәнә. Түүнәс иштә намин (партин) Хальмг таңһчин зөвллин (комитетин), мана намин (партин) дунд нутга улусин зөвлл (уком) болн улусин күцәгч зөвллин (уисполкомин) шиидвр һарла.

Цааранднь залу халад, өмнән тәвсн цаасан хая-хая умшад, кех-күцәх төринь хаһлҗ илдкв. Эн деер бәәх ик йосна һарһсн шиидврин утх негн болҗ һарчана. Орн-нутгт бәәх саяд, салу-салу бәәдг крестьян улсиг негдүләд, ниицә бүрдәһәд, тедниг олна көдлмшт орулҗ дасхх учр.

Талын нутгудар, үлгүрнь, Ик Дөрвдә нутгт эн төр гем уга — сәәнәр делгрҗ йовхар келҗәнә. Тенд хамтрлң (колхоз) гидг ниицән һарад, тергн-көлгән, һазр эдлдг маши зер-зевән негдүләд, көдләд, әмтн сән җирһлтә бәәхиг цәәлһҗәнә.

Эврә нутгт көдлмш яһҗ делгрҗ йовхинь келҗ өгәд, аш сүүлднь, Манҗихнә әәмгт болҗах йовдл шалһв.

— ТОЗ, ТОЗ гилдәд ик төр күцәчксн улс боллдад бәәцхәнәт, — болҗ эн әәмгин ахлач тал хәләв. — ТОЗ-тн кенд кергтә төрв?

— Яһад? — гиҗ Хоңһр күүрт орлцхар седв.

— Тиигәд, — болҗ Санҗ хәрү өгв. — Тиигәд. Теднтн ю кеҗәнә? Юм кеҗәхш. Мал-герән негдүлвү? Уга. Тиигхлә, тегәд ямаран ниицән болҗана? Ниицән гисн — хамтрлң. Хамтрлң (колхоз) эврән машин-тергтә, мал-гертә болх зөвтә. Тиим юмн танд бәәнү? Уга.

Санҗ тотхад, әмт хәләҗ оркад, инәмсәд, цааранднь келв.

— Тер ТОЗ-д кен орсн бәәнә? Ялч (батрак), угатя улс. Дәкәд, — дәкәд... баячуд бас. Ниицәнд баячуд орхм гиҗ танд кен келв? Явный правооппортунистический уклон гидг юмн энтн.

— Йоста уклон. Хәрнь, түүгән медцхәтн.

— ТОЗ тегәд керг уга болҗ һарчахмб? — гиҗ Нуһла соньмсв.

— Керг уга. Ода бидн хамтрлң (колхоз), ахун ортг (с/х артель) гидг юм бүрдәх зөвтәвидн. Коллективное хозяйство. Медҗәнт? Ниицәнә мал-гер.

Санҗ-элч дәкәд чигн кесг юм келв. Зәрмнь медгднә, зәрмнь медгдхш. Заагтнь орсар келәд оркна. Ленинә заасн номин тасрха гиһәд орсар умшна. Тернь далаһар медгдҗәхмн уга.

Болв чигн келсн үгин ахр утх медгдҗәнә. ТОЗ гидг ниицәһән хаяд, хамтрлң (колхоз) гидг ниицә һарһтха гиҗәнә.

Ар захд суусн почт бәрдг Тавн өвгн сурҗана:

— Нә, тегәд, тер хамтрлң (колхоз) гиснч ямаран зүүлтә юмн болҗана. Түүгинь цәәлһтн.

Үгдән согтҗ одсн Санҗ залу, Тавн тал хәләҗ оркад, уурта бәәдлтәһәр келв:

— Хамтрлң гисн — колхоз. Түүнд орсн күн темән-тергән, мал-герән олнд орулҗ өгәд, олна көдлмш кеһәд бәәх юмн.

— О, дәрк, — гиҗ Тавн келв. — Мал-герән өгчкәд, бидн тегәд яһҗ әмтн болн гиҗәнәвидн?

— Таднла әдл улс әмтн болад йовад йовна. Тадн бас әмтнәс дутхн угат. — Дәкн өвгнүр хәләҗ оркад: — Та, өвгн, кенитн би медҗәхшив. Зуг келситн шинҗлхд, явный уклон улсин үг келҗәнәт.

Суусн әмтн инәлдв. Өөрән суусн Харлаһас Тавн шимлдәд сурҗана.

— Эн ирсн элч улс явный уклон гилдәд оркна. Уклон гиснь йирл му үг кевтә. Тер «явный» гиснь юн уг болхв.

Харлан инәв.

— Кергтә үг биш, — гиҗ шимлдв.

Дәкҗ үг келх, сурх күн уга болҗ һарв. Тегәд ТОЗ-инь тараһад хайҗ, хамтрлңган бүрдәх — гисн ухата хургин улс хәрлдв.

Әмтн һарч одхла, Хоңһр, Нуһла, Санҗ һурвн үлдәд, кесгтән суув.

Олна чирәд таниг ичәш уга санаһар, дегәд ивтрәҗ келсн угав, — гиҗ Санҗ эклв. — Тер нудрмч Дорҗиг ТОЗ-д орулҗ авсиг тадн медсн угайт? Ниицәнд — нудрмч! Соңсгдад уга зәңг. Деед йоснд күргхинь, йоста уклон болҗ һархмт. Нудрмч улс — әңгин (классин) хортн.

Тер учрар бидн ода тедниг хургт ордг хоолынь таслх зөвтә болҗанавидн. Түүнә хөөн нудрмч, эс гиҗ ода нудрм гиҗ келгднә, тиим улс олна хургт орҗ, олна төр таслҗ чадш уга юмн.

— Бидн теднә буулһаврт (спискд) кен орсинь күцәгч зөвлл (исполком) деер батлсн уга биләвидн, — болҗ Хоңһр гөрдв.

— Тертн тана хойрдгч хаҗһр. Ниицәнд орсн күн болһ хәләҗ, күн болһ олна хургт батлх зөвтә. Эс гиҗ саак нудрмчнр (кулакуд) эзләд авчкх.

«Санҗин келҗәх орта», — гиҗ залус дотран санв. Дорҗин хотна ТОЗ-д эзн бийнь орад, кесн көдлмшинь — хадсн өвсинь бийдән олзлсиг элч эврән йовад һарһҗ авв. Түүг эс медсндән залус бийән гемшҗ суув. «Баазр яһҗ маднд эс келв?» — гиҗ Хоңһр дотран өөлв.

Күн хәрү эс өгәд, тогтнад ирхлә, улусин күцәгч зөвлләс (уисполкомас) ирсн залу дорваһан (портфелән) уудлад, барлата хойр цаһан цаас залуст өгәд, келв:

— Күцәгч зөвллин (исполкомин) шиидвр. Хәләһәд, сәәнәр умшҗ автн. Хотдудар йовҗ хург кех зөвтәвидн.

Нуһла авад умшчкад, зөвәр өврәд бәәв. «Нудрмч улсиг классин хортн, әңг (класс) гиһәд, тохм таслхмн» — гиҗ умшгдв. Хамтрлңгуд бүрдәд, шин җил күртл 35 төрлһн (процент) әмт хамтрлңд орулҗ авх. Тергн, көлгән, мал-герән негдүлх.

Хоңһр бас өврҗ сууһад, сурҗана:

— Тедү төрлһн (процент) гиҗ болзг өглһнь юн болҗана? Ленинә келчксн — крестьян улс эврә сән дурар хамцлһнд (кооперацд) орх гиснь хаҗһр болҗ һарчахмб?

— Ленинә келснд хаҗһр уга, — болҗ Санҗ керчәд хайчкв. — Биднчн, кү күчәр күзүнднь деес хайҗ хамтрлңд орулхм биш. Зуг цәәлһвр кеһәд, әмтнә ухан-седклин көрң девтәһәд, эврән хамтрлңд сән дурар ордгар кехмн.

— Эс орҗ өгхлә яахмб? — болҗ Хоңһр хәрүцв.

— Орх. Цәәлһвр ясрулхмн. Орх. Гедәһәд бәәсинь гиҗгәрнь түлкәд чигн оркҗ болхмн. Медҗәнт, залус? Болзгта бәәнәвидн. Болзгтнь көдлмш эс күцхлә, Хүүвин (советин) йосн мана толһа иләд суухн уга.

«Хату төр» болҗ залуст ухалгдв. Арһ уга, деерәс ирсн заавр бәәхлә, түүг күцәхл юмн.

— Дәкәд нег төр тадн медх зөвтәт, — гиҗ деед йосна күн келв. — Маши, һазр эдлдг зер-зев, көлг, терг негдүлхмн гиҗ бичәтә. Мана теегә угатьнрт тиим юмс бәәнү? Уга.

Мөрн-цар кенд бәәнә? Машин, зер-зев? Нудрмчнрт (кулакудт) бәәнә. Тиигхлә, нудрмчнриг бас хамтрлңд орулҗ авхмб? Уга, уга, уга! Медвт? Тегәд мана угатьнр машин-тергн уга болсар, хамтрлң (колхоз) бүрдәчкәд, мал, гер уга бәәхлә, тегәд ямаран ниицән болҗана? Ю тедн кеҗ чадхмб? Тер учрас хамтрлңд орсн күн болһн, ик-баһ болвчн малан негдүлх керг. Юн бәәнә — бәәсинь цугтнь.

— Саадг үкр басий? — гиҗ Нуһла өврв.

— Бас! Саадг үкрәс нань юн бәәнә? Тиигхлә, үкринь бас.

— Хә, йир, — гиҗ Нуһла маһдлв. — Эн шиидврт тиим заавр угалм. Шиидврәр һардвр кехмн. Бәәсн бичкн малынь авад негдүлхлә, әмтн үргәд чигн одхм болҗана.

— Би чигн тиигҗ ухалҗанав, — гиҗ Хоңһр дөңнв. — Ик Дөрвдә һазрт бүрдсн хамтрлңгуд эврән нүдәрн үзләв. Тенд саалин үкр, хөн, һаха-шову көндәҗәхмн уга. Көлгән негдүлҗ, маши, зер-зев.

Санҗ хойраһинь догшн нүдәр эргүлҗ хәләҗ оркад:

— Та хойр намин (партин) һол (генеральн) зураснас (линияс) хаҗих бәәдл һарад бәәдмт! Нам (парть) келҗәнү, нань танд ямаран үгцән бәәдмб?

— Намин (партин) бодлһ (политик) меднәвидн, — болҗ Нуһла өмнәснь шүрүлкв. — Намин (партин) уханд күүг күчәр хамтрлңд орултн гисн заавр уга. Тер дотр бәәсн мал-гер негдүлтхә гиҗ бас уга.

— Эн шиидврәр һардвр кехмн, — болҗ Хоңһр хойр залуг эвлх бәәдлтә келв. — яһҗ бичәтә, түүгинь күцәхмн. Эврә бий деерәсн айстан төр немәд бәәхмн биш.

— Тана эн, намин (партин) уханас хаҗиҗәх ухаг, би деед йоснд күргх зөвтәв, — гиҗ Санҗ келв.

— А, кендәнч күргтн, — гиҗ келәд, Нуһла босв.

— Хәрнь, залус, — гиҗ элч темдглв. — Би келв, тадн соңсвт. Маңһдур хотдудар тарлдхмн. Ода ора болҗ оч, амрий.

Залус хәрәд һарв. Һаза һарчкад, Нуһла арһул келв:

— Хәләһич, одакиг. Цорхадхар седҗәнә. Бидн бас намин (партин) уха түүнәс баһар меддго болхвидн.

— Деерәс ирсн дааврта (уполномоченный) энчнь. Эврә ик йоста. Дегәд керлдәд бәәхм биш, — гиҗ Хоңһр үгцв.

Нутга элч Санҗ Боолстын күцәгч зөвллин (исполкомин) нег бичкн өрәд хондг. Залусиг һарч одхла, заллтд һанцхарн зөвәр суув. Саамлад-саамлад кесг цаас бичв. Ирәд, хәләһәд, медәд — кесг хаҗһр үзәд, чиклсән, әәмгин ахлачнр намин (партин) хаалһас хаҗиҗәхиг чигн бичәд, дугтуд (конвертд) тәвәд, деернь намин (партин) улусин зөвллин (улускомин) хайг бичәд бел кеһәд оркв. Маңһдур почтар йовулхар шиидв.

Ормасн босад, суняһад, өдрин дуусн ик-дала көдлмш кесән темдгләд, зовад-муурсан медәд, амрх санаһар өрәһүрн орв.