Дөчн дөрвдгч бөлг

Җалын келсиг соңсад, Хоңһр Ик Дөрвд нутг орад, тенд олна шин җирһл яһҗ делгрҗ йовхиг шинҗлв. Эн һазр чигн, үүнд бәәх улснь чигн эврә улсас оңданар бәәнә гиҗ келх кергтә.

Манахс Манцдан одачн хальмг ишкә герәрн нүүһә. Эндр бүүрлсн хотн — арв һар хальмг гермүд, хойр-һурв хонад уга болад, нүүһәд йовҗ одна. Эдл-ууш гихнь — һанцхн мал. Малын үсн-тосн, махн, арсн — тиим. Тәрән-темсн гих юмн уга. Һазр эмнг кевтән. Хурла тәрәнәс нань тәрән гих юмн уга. Кезәнә Яшкин нег бичкн тәрән, багц бәәсн. Ода түрүн хоосн.

Малын идгәр хальмг герәрн хотн теегәр нүүһәд йовад йовна.

Хәрнь, сүл җилмүдт Боолст бүсләд цөн әмтн хурҗана. Эднә ик зунь Боолстын заллтд, сурһульд (школд), эмнүлңд (больницд), лавкд көдлдг улс. Түрүләд эн улс хальмг герәрн бәәдг билә. Дәкәд орс гермүд — шавр гермүд (землянкс) бәрҗ авдг болцхав. Шавр гер (землянк) бәрх күүнд дала ик күнд көдлмш биш. Шавр тоосх-сама кеҗ авад, эрсинь тәвчкх. Нег бахн кергтә, Түн деернь ямаранчн күдр гөңгн модар хавс кеһәд тәвчкнә. Дотр һаза уга шаврар шалдчкхла — шавр гер (землянк) белн болҗ одна.

Ода иим шавр гермүд (землянкс) Боолстын өөр хара биш бәәнә.

Эдниг һәәхәд, Хоңһр дотран сандг билә: «Манахст эннчн болх».

Хәр һазрт одад; Хоңһр кесг уха сергәҗ, кергтә төр үзҗ, тодлҗ авв. Ик Дөрвдә улсин бәәдл оңдан болҗ һарв. Эн нутга улс нүүдгән уурад, сән-сарул өндр гермүдт бәәцхәнә. Эдл-уушнь һанцхн малын шим

биш. Ик зунь һазрин шим олзлна гиҗ болхмн. Тәрән, темсн бәәнә. Күн болһн багц тәрсн. Тарвс, һу, боднцг, хавстн гидг, кесг темсәр хот кецхәнә. Иигәд авад хәләхлә, эн нутга хальмгуд орс бәрцтә бәәнә гиҗ келх кергтә.

«Мана нутга улс эднәс юуһарн дуту болҗахмб?

Теднлә әдл бәәҗ чадшгов?» — болҗ Хоңһр чееҗләрн гүвдлдв.

«Учр һазрт бәәнә», — гиҗ бас эн дотран санв. «Эн һазр — хар һазр, хаһлхд дөт. Мана һазр — моңһл шавр. Юмн урһнуй, угай», — гих ухан бас орв.

Алькарнь болвчн, эн һазра, эн улсин җирһл Хоңһрт таасгдв. Эрдм-сурһульта, эрүл-дорул улс.

Эднә җирһл-бәәдл эргәд шинҗлҗ оркад, эркн, шишлң ирсн төрән күцәхәр Хоңһр адһв. Намин (партин) улусин зөвллд (улускомд) одад, ухан-седклән медүлв.

— Хамтрлң (колхоз) хәләнт, ТОЗ үзнт? — болҗ улусин зөвллин (улускомин) сегләтр Шарапов гидг баахн шар залу сурв.

— Алькинь болвч, көдлмшләнь таньлдс гиләв.

Шарапов Җалыг таньдг бәәҗ. Тегәд чигн багшин селвгәр йовҗ йовхан келснд, Хоңһрт улусин зөвллин (улускомин) нег кү өгәд, йовад хамтрлңгин (колхозин) бәәдллә таньлдтха гиһәд тәвв.

«Шин мөр» гидг хамтрлңд эдн ирцхәв. Хөр һар күн нииләд, ах-дүүһинәр бәәдгҗ. Күн болһн эврә гертән бәәнә. Зуг тәрәнь, көлгнь — негн, негдүлҗ. Цугтан демнәд көдлдг болҗ.

Хамтрлңд деерәс дөң гиһәд нег трактор өгч. Түн деерән көлгән — цар, темән, мөрдән — олзлад, ниднә эдн бүкл тәвн гектар һазр хаһлад тәрҗ. Түүнәс авсн буудяһан, өрәлинь олна көрң гиҗ үлдәһәд, наадкинь хоорндан хуваһад авчкҗ.

«Зуг эднд хамтрлңд бәәхд амр, — гиҗ Хоңһр дотран бас санв. — Күн болһн бичкн малта, тәрәтә, темстә. Көлгән, тәрәһән негдүлчкәд, хамдан цугтан көдләд бәәх. Манд иим бәәдл ирлцшго. Мана улс бәәхтә угатя хойр. Угатяднь эврә мал гиҗ дала юмн уга. Бәәхтән малын ард ялчнр хатх. Юуһан негдүлҗ, ямаран көдлмш кехмб болҗана? Эдн һазран хаһлҗана, манахс ю кехмб? Малан негдүлхмб? Хамаһас авхмб? Неҗәд туһлта үкрән? Тиигхлә цәәһин үсн уга яһҗ әмтн болхмб?»

Иим кесг сурвр уханд орҗ, залуг уутьрулв. Тер учрар ТОЗ гидг юмнь ямаранч гиҗ санад, Хоңһр бас хол биш бәәсн селәнд ирҗ, ТОЗ-ин бәәдл-җирһл шинҗлв.

Эннь хамтрлңгас амр болҗ медгдв. «Товарищество совместной обработки земли» гиҗ келгднә. Хамдан негдәд һазран эдлий гисн ухан. Келхд, эн селәнә улс көлсән, көлгән негдүләд, тәрәһән, өвсән хадҗ авад, хоорндан хуваһад авчкад, хавр күртл эврәһәрн, гертән бәәҗ болхмн.

Цугтан негдәд, деед йоснас трактор, маши хулдҗ авч чадхмҗ. Мөңгн эс күрхлә, йосн өгйә өгдгҗ. Амрарнь келхд, цуглрҗ ирәд, демәр көдлмшән кеһәд, олзинь хуваҗ авад, тарад хәрҗ оддг улс болҗ һарчана.

Иим бәәдл Хоңһрт таасгдв. Зуг нииләд манахс ямаран көдлмш оларн кехмб? Хурлахн яһад һазр хаһлад, тәрә тәрәд, буудя һарһад авад бәәнә? Харчуд тиигҗ чадш угав? Малан негдүлх. Ямаран малан — неҗәд үкрмүдән? Тиигҗ бас болшго. Негдәд өвс хадхла яһдмб? Өвс? Үвлднь әмтнд хулдх. Күн эс хулдҗ авхла яахмб?

Иим бас кесг ухан толһад орҗ, залуг түүрчүлв. Алькиньчн әәмгтән олзлхиг медҗ ядад, болв, сәәнәр сурҗ-соңсад, хәләһәд, толһадан тодлҗ авад, Хоңһр хәрҗ ирснь эн.

Үзссн, медсн уханас һарч өглго, зовав. Бас деерәс цаасн ирдг болв. Нудрмч улсиг уутьрулх кергтә болҗана. Тиигхлә ниицән кергтә — оларн хамцу бәәлһн. Эн учрар чигн хамтрлң (колхоз) экллһн эркн төр гиҗ Хоңһр дотран шиидв.

Дәкәд бас җиг гисн зәңг ирҗәнә. Баячуд хувргуд хойр толһаһан негдүләд бәәдгҗ. Күмин шар хулсн тал залһлда кеҗәх зәңг бас орта болҗ һарчана.

Иигәд зөвәр түңшҗәсн цагла нутгас, намин (партин) улусин зөвлләс (улускомас) Нуһла ирҗәнә. Ода күртл әәмгин ахлачин болн намин үрин (партячейкин) үүл хойраһинь Хоңһр һанцхарн дааҗасн. Көдлмш күндрҗ йовна гиһәд Нуһлаг намин (партин) улусин зөвлл (улуском) әәмгин намин үрин (партячейкин) сегләтрт шиидҗ. Нуһла ирснд Хоңһр икәр байрлв. Яһвчн сурһульта-эрдмтә, деед йоснд йовсн күн дөң-нөкд болх гиҗ эн санв.

Әәмгин хойр ахлач өмн бәәх төр тәвҗ күүндлдв. Нудрмчнриг шахх, хамтрлң (колхоз) бүрдәх — эн хойр төр эркн гиҗ Нуһла заав.

— Кень нудрмч (кулак), кень середняк — дундын мал-гертәһинь яһҗ йилһдв энч? — гиҗ Хоңһр сурв.

— Түүгинь йилһнә гисн дегәд ик хату төр биш, — гиҗ Нуһла цәәлһв. — ялч кү бәрнү, күүнә көлс олзлну? Бәрнә, олзлна. Тернь нудрмч (кулак). Эврә көлсәрн бәәдг бәәхтәнь — середняк, дундын малта гиҗ нерәдгднә.

Күцәх керг бачм болсар ахлачнр коммунист болн комсомолец улсин хург хурах болҗ шиидцхәв.

Күүндх төр— хамтрлң (колхоз) бүрдәлһн.

Удл уга коммунист, комсомолец болдгарн хурад ирцхәв, Хургт хавра намин (партин) зергләнд орсн Мөңкт, Арвн, Коони ахта улс сууна. Көгшн коммунист Баазр Цедн хойр, багш Александр Телятников. Әвәш, толһачта комсомольцнр бас хара биш. Иигәд зөвәр олн улс хурв.

Үрин (ячейкин) сегләтр Нуһла Хоңһрт үг өгчәнә.

— Өдгә цагт эн төрәс нань ах чинртә төр мана өмн уга, — гиҗ әәмгин ахлач эклв. — Таңһчд, цуг орн-нутгт селәнд бәәдг улс негдҗ, ниицә бүрдәх төр.

Хоңһр Ик Дөрвдә һазрт болҗах бәәдл цәәлһв. Хамтрлң (колхоз) гидгнь цугтан нииләд көдләд бәәдг ниицән болҗ һарчана. ТОЗ-нь болхла, салу-салу тиим күнд көдлмш ниилҗ, олна күчәр кедг, наадк биштнь салу бәәдг юмнҗ.

Ахлач үзссн-медсән цугтынь цәәлһҗ, келҗ өгв. Эн үг соңссн улсин кесгнь дотран алң болҗ сууцхав. Ухан эс күрснь, цәәлһвр авхар сурвр өгцхәв.

— Ниицәнә улс цугтан нег ааһта, нег шанһта, нег көнҗл дор унтна гисн үнний, худлый? — гиҗ Коони сурвр өгв.

— Би эврән нүдәрн үзәд, һарарн бәрәд ирүв, — гиҗ Хоңһр хоолан чаңһрулв. — Хамтрлң (колхоз) болхла, әмтн көлгән — цар, мөрн, темән бәәхлә, түүгән негдүлнә. Наадк малнь эврә һарт, гер-гертән бәәнә.

— Нег ааһ, нег көнҗл гисн әңгин (классин) хортна һарһдг зәңг, — гиҗ Нуһла шүрүлкв. — Коони, тиим зәңг альдас соңсвч?

— Хотна әмтн цугтан келҗ йовна. Әмтнәс соңслав.

— Тиим хортна амнас һарчах үг айстан күүнд келәд йовхм биш, тер дотр коммунист улс, — гиҗ Нуһла номһрв.

— Хоңһр, чикәр келвч — гиҗ Баазр босв, — Ик Дөрвдт һазрнь сән. Әмтн һазр хаһлад бәәх, һазр олзлх ниицә һарһҗана. Бидн яахмб, мана көдлмш юн болн гиҗәнә?

— Бидн һазр хаһлҗ чадшго яһсмб? Һар-көл угай манд? — болҗ Нуһла келв.

— Һар-көл бәәнә, — гиҗ Баазр хәрүцв. — Зуг һазрм бидн — улан шавр, тәрән урһҗ өгнү, угай?

— Хурла тәрән яһад урһад бәәнә? — болҗ Әвәш дууһан тендәс өгв.

— Хәрнь гиһит, хурла гелңгүдин тәрән урһад бәәнәлм, — болҗ

Арвн келв.

— Ода деерән тәрә эклнә гисн манд күнд болх, — гиҗ Хоңһр цааранднь келв. — Зер-зев кергтә, мал-көлгн. Миниһәр болхла, бидн баһаснь, амраснь эклхмн. ТОЗ гиҗ хамдан һазр эзллһнә ниицән бәәнә.

Мөңктд кесг эс медгдҗәх төр бәәнә. Болв, ичәд эн һаран өргҗәхш. Хавра намин (партин) зергләнд орсн, ода хойрдгч хургнь эн. Ялч (батрак) гисн бооцаһан шуучад хайчксн, ода ялч биш саната. Тер бийнь хөөнә ард хатра.

Эрнцн авһ тиигәд бооцаг буцасн, ода ялч уга тоота болҗ һарчана. Ичр-эмәлһн бәәдг болвчн, уха медхәр седсн диилҗәнә. Мөңкт әмт дураһад, һаран өргәд, сурвр өгчәнә:

— Хоңһр, цәәлһҗ өглч. Тер ниицәнд орх саната улсиг хотн болһнас нүүлһәд, нег һазрт, Боолстд бәәлһн гиҗәхмт, яһҗахмт?

Ә-чимән тасрад, өгх хәрүд әмтн чикән өглдв. Хоңһр хоолан ясад, Нуһла тал хәләһәд, даңдҗахан медүләд, уха туңһаҗаһад, хәрү өгв:

— Деед нутга улс манла әдл нүүхш, цугтан бас селәһәр бәәцхәнә. Тегәд чигн тенд эн төр амрар күцәҗәнә. Миниһәр болхла, әмтиг нүүдгинь уурулад, нег һазрт баглад бәәлһхмн.

— Э, кезә тернь күцхмб? — болҗ Арвн алмацв.

— Нүүдгән эс уурхла, ниицән болҗ өгшго, — гиҗ Нуһла дөңнв. — Ялч (батрак), угатя, дундын малта улс негдәд, нииләд, Боолст эргҗ эс баглрхла мана төр күцш уга.

— Тиим дала улс Боолстд ю кехмб? — гиҗ Коони хәәкрв. — Боолстын халцхан шавр идхмб?

— Коони, чи яһад әңгин (классин) хортна келдг үг келәд бәәнәч, — болҗ Нуһла догшрхв. — Чи нам классин хортна элч болҗ ман дотр йовзгоч?

— Сансн ухаһан келҗәнәв. — болҗ Коони гүвс гиҗәхш. — Нуһла Хоңһр хойр, та ахлач улст, сурһульта-эрдмтә. Маниг коммунист гиһәд хураһад аввт, тиигхлә, эс медсим цәәлһҗ өгтн.

— Коонин келсн орта, — гиҗ багш Александр Телятников үгд орлцв. — Ниицә һарһна гисн: олнд көдлмш һарһҗ өгнә гилһн. Ниицәнд бәәх олн нииләд, нег төр хаһлад, оларн көдлх кергтә. Миниһәр болхла, Хоңһр Баазр хойр чикәр келҗәнә. Ода деерән манд ТОЗ гидг ниицән деер болх бәәдлтә. Үлгүрнь, цөн улсин бийнь хурад, намр болвчн хадлһ хадхла, үвлдән бийд олзта болҗ һарн гиҗәнә.

— Не, тиигәд шиидий энүгитн, — болҗ Хоңһр келв. — Ода деерән мана әәмгт ТОЗ гидг ниицә бүрдәх тогтавр һарһхмн, Коммунист болһн эврәннь хотнд цәәлһвр кеһәд, көдлмш эклтхә, намр одач эрт, өвс хадлһна көдлмшт оньган өгч болҗана.

— Ода деерән би бас чик гиҗ санҗанав, — гиҗ Нуһла босв. — Зуг, тадн коммунист улст. Хамтрлң (колхоз) юн гидг юминь әмтнд бас цәәлһтн. Классин хортн хотн болһар дала цәәлһвр кеҗ йовна. Тер нудрмч улст дөң-нөкд болҗ йовх улсиг бәрҗ авч, геминь һартнь бәрүлхмн. Чи, Коони, коммунист күнч. Аман аңһаһад әмтнә

келсиг давтад йовхм биш. Хортна өмнәс бослт кеҗ, олнд намин (партин), Хүүвин йосна һарһсн зака цәәлһҗ өгх кергтә.

Тиигәд, Манҗихнә әәмгт ниицә бүрдәлһнә туск түрүн хург болв. Ю-күүһинь далаһар эс меддг болвчн, коммунист, комсомолец улс эн ик чинртә көдлмш эклхмн гиҗ, дотран шиидвр һарһцхав.

...Баазр хотндан ирәд, залус цуглулад хург кев. Хург ик герт болҗана. Дорҗ өвгн, Нүрвә, хотна залус Хулһн, Хаалһ, Сокту ахта улс сууна.

Баазр коммунистнрин хургт ямаран төр күүндсиг цәәлһҗ өгв.

— Теегт бәәсн хальмг улс нииләд, ни-неги бәәтхә гиҗ мана нам (парть) дуудҗана, — гиҗ эн үгән эклв. — Неҗәдәр, салу бәәснд орхнь нииләд, багар, демәр көдлтхә гих заавр бәәнә.

— Тиим боллго, — гиҗ Дорҗ өвгн орлцҗана. — Кезәнә көгшн өвгдин келчксн үг бәәдмн, «демәр бәәхлә — деесәр чолу керчдг».

Баазр цааранднь цәәлһҗәнә. Демәр бәәсн деерән, цугтан дегц көдлх учр. Орсн оруг оларн дундан хуваһад шиңгәх.

— Терчн орта, — гиҗ Нүрвә орлцв. — «Һар көндрхлә, амн көндрнә» гидг. Кесн-күцәсн күргсн көлсәр болх зөвтә.

Хонһрин үзәд, медәд ирснәс бас Баазр цәәлһҗәнә:

— Ик Дөрвдә һазрт ниицән гидг юмн ода һарчксн бәәдгҗ.

Тернь, тегәд ямаранҗ? — болҗ Хулһн соньмсв.

— Һазр-һазрар әдл биш гиҗ Хоңһр келлә. Зәрмднь хамтрлң (колхоз) гидг нертәҗ, талын һазрт ТОЗ гидгҗ.

— Тернь ямаран йилһцтә юмб? — болҗ Хулһн улм соньмсв.

— Хамтрлң (колхоз) гиснь әмтн ниицәд, машин-көлгән негдүләд, хамдан көдләд, тәрә-темсән тәрәд бәәдгҗ. Амрарнь келхд, хамтрлңгин (колхозин) гешүн улс нег ик өнр бул әдл бәәдгҗ.

— Дәрк, тернь одахн хотдудар келгдҗ йовсн, кенә-яна уга, нег көнҗл дор цугтан бәәдг Йоснь эс болхинь, — гиҗ Сокту үгд орлцв.

— Хотдудар һарч йовх зәңг — әңгин (классин) хортна келн, — болҗ Баазр Нуһлаг дураҗ келв. — Хамтрлң (колхоз) гисн: олн харчудт дөң-нөкд болхар бәәх юмн. Көлгн-тергән, көдлмш-көлсән негдүлх зөвтә.

— Машин-тергн гих юмн манд уга, бидн тегәд юуһан негдүлн гиҗәнәвидн, — болҗ Хаалһ сурв.

Баазр зөвәр хуухан мааҗад бәәв. «Болдг үг. — гиҗ эн дотран санв. — Бидн юуһан негдүлхмб? Цар, темән уга, унаһин неҗәд мөрдән, саадг үкрән?» Иигҗ зөвәр түүрчҗ бәәһәд келҗәнә:

— Тиигҗ, тер һазрт болҗ йовдгҗ. Мана һазрт болхла талдан зүүтә — ТОЗ гидг ниицән бүрдәхм.

— Дәрк, тернь юмб? — гиҗ Хулһн өврв.

— Тернь хамдан көдләд, олсн көлсән дотран хуваһад авчкад бәәдг юмнҗ.

— Эннь манд дөт болх бәәдлтә, — гиҗ Дорҗ дөңнв. — ТОЗ гинч?

— ТОЗ чигн болтха, — гиҗ Сокту күүрт орлцв. — ТОЗ болвчн цугтан хамдан көдлх юмн гиҗ эс келвч, Баазр? тиигхлә, бидн ямаран көдлмш кехмб, яһҗ кехмб?

Үлгүрнь, цугтан негдәд өвс хадҗ чадн гиҗәнәвидн.

— Чик, өмн нуурин өвсн күүнә өвдгцә. Түүг хадад авхинь, үвлдән мана хотнд ик олз болх билә, гиҗ Дорҗ келв.

Тиигхлә, ТОЗ гидгнь манд өөрхн, — болҗ Хаалһ дөңнв.

Тана келснлә зөвшләд, мана хотнд ТОЗ гидг ниицә һарһхиг батлҗанав, — гиҗ Баазр келв. — Түрүн баглрад кех көдлмш бидн — өвс хадлһн. Өмн өвс хадхмн.

Хотна залус хаҗһр гиҗәхш. Зуг цааранднь күүндә бәәтл бас хара биш төр һарчана. Кен тер ТОЗ-д орхмб? Хотарн, цугтан орх болҗ шиидв. Кен өвс хадхмб? Цугтан, залу улс болдгарн. Машин-көлгн бәәнү? Уга болҗ һарчана. Эмәләр ундг неҗәд мөрд тергнд дасад уга болҗана. Тиигхлә, нууриг һарар, шалһар хадх болҗ шиидҗәхлә, Дорҗ келҗәнә:

— Цуг эврә хотарн нег ниицән болсн болхла, түүнә көдлмшт күн болһн орлцх кергтә. Тер учрар эврә ниицәндән өвс хадхднь би «аксай» машиһән өгчәнәв, хойр хош цар бас деернь.

Хотна залус амрлдад одцхав. Машин бәәх, көлгн бас, һар эврә, тиигхлә, ниицән бүрднә гидг эн.

Удсн уга, хойр-һурв хонад, өмн нуурин царңд өвс хадлһна баг (бригад) экләд көдлв. Арвн йисн шүдәрн өвсиг эгцднь тәәрәд, «аксай» машин дуулад йовна. Арднь ик-ик ковньг үлдәд бәәнә. Иигә-тиигә бәәтл энд-тенд зөвәр ик өвсн овалгдад ирв.

Хур орсн өдр Баазр Боолстд ирҗ, Хоңһрт сән зәңг авч ирв. ТОЗ бүрдәһәд, теегт өвс хадҗахан зәңглв. Цаадк-наадкинь далаһар тоолл уга, Хоңһр зөвәр байрта бәәв. Әәмгт һурвдгч ниицән— ТОЗ бүрдсн бәәнә.

— Зуг тер ниицәһән батрулҗ үз, — гиҗ Баазрт Хоңһр даалһв. — Хавртан һарад, һазр хаһлҗ үзхмн.

— Болх гиҗ санҗанч? — Баазр бас байрлв.

— Болх. Үвлин дуусн белдхмн. Һазр хаһлдг зер-зев олҗ авхмн. Тәрә тәрхмн, тәрә. Түүнәс ик олзта юмн уга.

Баазр байрта хәрҗ ирв. Асхн хотан ууһад, орндан орҗ кевтчкәд, Тарһад келв:

— Мана җирһл — ниицәнд болх бәәдлтә. Демәр цугтан көдләд бәәхлә, кен күүнд чигн олзта-оршта болхмн.

— Ниицәндән тегәд, намаг орулҗ авхмт? — болҗ Тарһа нәр кев.

— Көдлх болхла йилһәс уга, орулҗанав, — болад Баазр байрта унтв.

...Сер деерәс салькн уләҗәнә. Зөвәр ик тиньгр һазрт болад, шарлад ирсн цаһан һуйрин буудян тәрән күүнә белкүсцә. Сеерин сальк дахад күнд толһата тәрән нәәхлҗ дольгална. Эн тәрән дотр өндр хар залу йовна. Энд-тендән тәрәнә толһа таслҗ авад, һартан үмгәд, алтн шар буудяһинь һарһҗ авад, амндан авч җаҗлна.

— Залус, болҗ одҗ! — гиҗ эн хәәкрв.

— Яһвч? — болҗ Тарһа Баазриг түлкв. — Зүүдн орву?

Баазр серәд, орсн зүүднә учринь ухалв.

— Ниицәнә тәрә хадҗ йовҗв, — болв.