Дөчн һурвдгч бөлг

Манҗихнә хурла күрә, кезәңк кевтән, Манцин ар ташуд дүңгәнә. Хуврг улс өмнк кевтән бәәсн болҗ медгднә. Хурл-мөргүл үкснә сүмс һарһх, төрснд нер өгх, гиич одхд сән өдр темдглх, бас чигн кесг төр.

Болв, шин цага йосн-бәәдл шаҗн-хуврг улсиг мел чикнәннь таңхд авлго бәәнә гиҗ келҗ болшго. Үкс гиһәд, түргәр эс хүврәд одвчн, энд-тенд һарсн йовдл шинҗлхлә, бас хара биш — шин бәәр-бәрц авчана гиҗ темдглх учр.

Хурла ар зоод хаһлата бичкн һазр бәәсн. Ода түүг икдүләд, дала тәрә тәрчксн бәәнә. Эннь юуна учр болхв?

Зодв багшин заасн зәрлг бәәдгҗ: ядхдан һуйран эврән һарһҗ идхмн гиҗ. Хәләһәд, шинҗләд бәәхлә, эн бас орта болх бәәдлтә. Өмн цагт цар-мөр татсн тергтә хурла гелңгүд хотдуд орад, замд дем цуглулдг бәәсн. Күн болһн дөң болх — эркн төрт тоолгддг. Намра, хавра йовсн тергдин кесгнь хоосар ирсн зәңгтә.

Үүнә учрнь бас бәәнә. Мал-гер өсч-өрггддг болвчн, бәәхтәнь байҗҗана, ялч (батрак), угатя хамгнь бас тер кевтән үлдҗ. Дәкәд гихлә, әмтн, акад юмб, өмнклә әдл шаҗн-номд шүтдгән уурч одв. Түүнә учрнь — Хүүвин (советин) йосна чинр өөдллһн. Өдгә цагт альд болвчн, керүл-цүүгән һархла, келх-күцәх болхла, кезәчн цугтан Боолст орад довтлна.

Тенд йосн, Хүүвин йосн ямаранчн төр чикәр хәләнә. Тегәд чигн өмн цагт хурл орад ниргәд бәәдг улсин бийнь түүгән ода мартад, Боолст орад бәәдгнь эн.

Нам үлгүринь келхд, кезәнә болхла һарсн күүндт нер кен өгдг билә? Хурла зурхач. Ик өгснднь — Сар, Нарн, Ноһан гисн сән нер өгдг. Баһар бәрц бәрснднь, тер дотр угатя бүлд үрн төрсн болхла, Ноха, Һаха, Үкрч гидг нерд күртдг. Ода болхла? Ода шин һарсн күүкдиг әәмгин заллтд бичүләд, элгн-саднь эврән нер өгнә. Ода һарсн улс кезәңк улсла әдл эврә һанц нертә биш. Өмннь болхла, нернь Эрднь бол гидг.

Ода болхла, Эрднь гиһәд бийиннь нер бичәд, деернь

эцкиннь, улм ца өвкиннь нер бичдг болв. Ода болхла — Бадмин Дорҗин Эрднь гиҗ бичгднә, келгднә.

Минь эн төрәр авад шинҗлвчн, замин, хурла ору баһрҗана гиҗ келх кергтә.

Хурлас гецл, манҗ улсас кесгнь гедр хәрәд, хар болҗ йовцхана. Кезәңк цагар болхла, зовлң кедү күчтә болвчн, хуврг күн хар болна гисн икл ховр бәәсн. Ода тедниг хөрдг күн дала һарчахш. Тер дотр комсомолец улс хотн болһар ярд-ярд гилдәд дуулцхана:

Гелңгәсн гедр хәрсн

Ялдуркднь одхшив,

Гериһән эргдг

Көвүнднь однав.

Одахн, Боолстын почт зөөдг Тавна ач көвүн Завда гемәр өңгрв. Түүнә дү көвүн Нарта гецл бәәсн, хурлан хайчкад, хәрҗ ирәд, бергән хаасн бәәнә. Эннь зөвтә, хуучн авъясар болхла дүнь ахиннь герг — бергән хааҗ чаддмн.

— Бурхн-шаҗна евәлнь буурч йовх бәәдлтә, — гиҗ одахн Баазр Хоңһрт келҗ өгв.

Учрнь иим болҗ. Одахн эзндән җолач болад Баазр Халун Уснд одҗ. Тенд Дорҗ бийән эмнүлҗ. Бас тиим улс хара биш болад, хамдан үүрләд йовдг болҗ һарна. Тегәд, тенд нег асхн Баазр эврәннь хойр нүдәрн үзҗ. Мана Зодв багш, әвртә гидг хар костюм, гилвкәд бәәдг хар сөөкә (туфль), цаһан киилг өмссн, хар тиирцгтә йовҗ йовдг болна. Йовхларн... һанцарн биш, барун һарарн бальчхр шар бер сүүвдсн йовдгҗ. Ичкевт, дәрк! Өвртә темә үзсн болҗ медгдҗ. Хурла багш... хар хувцн... шар бер...

Нүднд үзгдәд уга, келнд келгдәд уга төр. Тер дотр бичкн манҗ биш, баахн гецл биш, эврә бийәрн — хурла багш! Тиигхлә кень болвчн хойр җирһл көөдг болҗана: хурлд негн, Халун Уснд талдан.

Иигәд Баазр кесг өврв.

Боолст орад әмтн нүүһәд-нүгшәд бәәдг бас орта болҗана. Эмнүлң гидг, кү эмндг дөрвн өрәтә гер бәргдҗ. Түүнд доктор Николай Николаевич гиҗ көдлҗәнә. Эн эмчиг әмтн цуһар таасна. Ямаранчн гемиг эдгәдг эмч болҗ һарчана. Хальмг улс дотр нүднә гем элвг. Тер гемиг үүд-түүд күргл уга эдгәчкдг эрән цаһан эм бәәдгҗ. Элкнә гем, садв, аль биш гемиг эркән биш эдгәнә гиҗ әмтн келнә. Тегәд чигн хурла эмчд әмтн хатярар оддг болҗ гиҗ темдглх учр.

Шаҗн-бурхн гидг бәәшңгин улнь зөвәр көндрәд, заг өгәд орксн болвчн, бәәшң нәәхлҗәхмн уга. Хуучн авъясар бас кесг улс бурхн-шаҗндан шүтә, үлмәднь бәәһә.

Бәәхтә-баячуд улсин йосн буйсад хуурч йовна. Тедниг ода күн гиҗ Боолстд болсн хургт чигн наар гихш. Тер учрар эдн хурл-шаҗ элкддг, эргдг болцхав. Зәңг-зә, соньн соңсхвр хурла багшар дамҗҗ ирнә. Тегәд чигн баячуд гегән, завср, мәәдр — хурла сән өдрмүд дутал уга олзлҗ, хурҗ күр келднә.

...Эндр мәәдр. Өрүн ик мөргүл болв. Тер дотр Чөөрәһәс Хамбо лам мөрлҗ ирсн, әмтнд ик ниргән болв. Чөөрәһәс — Манҗихнә хурл күртл зу һар дууна һазр. Эн һазриг дөрвн часин дунд мөрләд ирҗ гиҗ әмтн келҗәнә.

Ик Чонсас Орһахн күртл, Орһахнас Баһ Буурл күртл, цааранднь Ик Буурл, Манҗихн күртл неҗәд част залрҗ. Тер юңгад гихлә, әәмгин хурл болһнд дөрвәд мөрн белн бәәҗ. Әәмгәс әәмгүр дөрвн мөрн үкн гүүхәр йовҗ ирәд, шин мөрд зүүҗ авад, дәкн һарад гүүлглдҗ. Тиигәд дөрв дәкҗ мөрән соляд, дөрвн частан зун дууна һатлад, Манҗихнә хурлд залрҗ ирснь эн болҗ йовдгҗ.

Ик мөргүлин хөөн, үдлә күрә дотр әмтн ирҗ хурцхав. Хамбо лам өндр дөрвлҗн деер залрсн, өөрнь хурла багш Зодв суусн ном умшлдв.

Хамбо лам күрдән эргүләд, эркән эрчмнәд, зәрлгән эклв.

— Эн мана шин тогтсн, бидн цугтан бас багтсн орн-нутгин йосн улан зүстә болсн бийнь улач-махч йосн биш, — гиҗ лам эклв.

— Эн йоснд өмн кевтән мал-герән өскҗ, эрүл-менд, тогтун мана олн улс бәәцхәнә. Тиигхлә бидн нань ямаран йос хәәхв? Эн йосндан шүтх-шилтх кергтә.

Өөрнь суусн Зодв зөвәр алң болв. Хамбо лам юунь учрар ним зәрлг болҗадг болхмб? Энд коммунист, комсомолец улс зөвәр бәәх. Теднд келҗәдг болнус?

Хамбо лам зәрлгән келҗ дуусад, сурвр өгх, күүрт орҗ күүндх кү хәәв. Тиим улс олдҗ өгсн уга. Тер учрар Зодв багш докъя өгв. Хурла оркестр айс еңсүлҗ цокв. Әмтн мөрглдәд, бослдад, тарад һарцхав.

...Асхн ә-чимән ормдан орсн цагла Зодв багшинд сәәчүд хурцхав. Хамбо лам Зодв хойр деед бийд сууцхав. Хойр талаһурнь Алтма, Дорҗ, Эрнцн, Кензә, Эдлә ахта баячуд чөклҗ сөгдлдв. Эдлә медәтә бийнь, бичкн күүкд мет геглзәд гүүһәд бәәв. Залусин өмн авч ирәд уурнь һарч бәәх дотр мах тәвв, өөрнь дерәлдүләд чимг-чимгәр чанчксн һадр мах тәвв.

Сармта цаһан мөңгн цокурта бортх һарһҗ авад, хувргудт өрчәсн һарһад тәвсн, цаһан мөңгн цөгц унд кев. Наадкстнь шар модн агч ааһд кецхәв. Сөңгән һартан бәрчкәд, цугтан Зодв тал хәләҗ күләцхәв. Зодв Хамбо ламур хәләв.

Өмнк күрдән нег эргүлҗ оркад, ширә деер бәәсн цаһан цөгц авад, лам йөрәв:

— Нә, Деед бурхд өршәҗ, һазрт бәәх бидн гесндән дүүрң хотта, ээм хучх хувцта кезәч сән-сәәхн җирһҗ йовцхай.

— Йөрәл бүттхә! — цугтан сөңгән бәрәд, хотан эклв. Өдрин дуусн өлн бәәсн улс шуукрлдад, эгц цаһан шүдәр ик-икәр мах таслҗ авад, далаһар җаҗлл уга, келәрн иигән-тиигән көлврүләд, нәәрүлҗәһәд, зальгад бәәцхәв. Зәрмнь һарин хурһн деегүр асхрҗ гүүсн махна тос шовшрҗ долаһад, наадкснь шүүс ууһад, мах цааран зааглад, зөвәр ниткрлдәд оркв.

Эднә бәәдл хәләҗ оркад, Хамбо лам дотран санв: «Көөркс, көөркс, көдән чонын бәәдл һарлдад. Хә, йир эднәс төр күцнүй, угай?» Тер бийнь, дотрк ухаһан медүлх санан угаһар, дахҗ бас шуукрв.

Сөң дәкәд эргәд ирв. Хошад-һурвад дарад орксна хөөн, гесн невчк омаһад, зүркнд махна өөкн күрв. Деерәснь тоста шөләр дарулҗ оркад, невчк төвкнсн болв.

Шүдән шигшлдәд, яс кемллдәд, амрад сууцхав. Зодв багшин өөр суусн Алтма өвдгәрн түлкҗ докъя өгв. Хол һазра гиич шин зәңгтә ирх бәәсн. Тегәд багшиг эклтхә гиҗәх санан.

Докъя медәд, багш эклҗәнә:

— Деедсин евәләр, мана мөргүл, шүтлһн шаҗн-бурхнд күрәд энҗл хурта-бората, малта улст тааста зун болв. Ода зуг үвл ямаран болхнь кемҗәнә.

— Үвл му болх зөв уга, — гиҗ Кензә тендәс дууһан өгв. — Зун сән болсн. Намр йирдән ширтә-будта болх. Тиигхлә мал сәәрәд авчкх. Мана хальмг тохмта дөрвн зүсн мал тарһлад авчкхларн үвлд бийән өгдм биш.

— Тиим болгл, хәәрхн, — болҗ Эрнцн зальврв.

— Мал-гер дала һару уга бәәнә. Тернь манд медгднә, — гиҗ Алтма эклв. — Не, Деед ламин зергәс, деер һазрт зәңг-зәәһәс юн бәәнә энтн?

Хамбо лам хәрү нег эргүлҗ хәләҗ оркад, «келхм-бәәхм» гих ухата суув. «Цугтнь илдкәд эс оркдг болвчн, эднд цәәлһвр кех кергтә. Нань кен эднд келхв? Угалм! Тиигхлә захлулад келх кергтә. Улан йосн әвртә гидгәр батрад одсн болҗ һарчана. Альд болвчн, әәмг-хотдудар, нутг-нурһар Хүүвин йосн элчнр дииләд, шаҗн-бурхна үлмә баһрулҗана».

Бас дотран санҗана: «Арин баячуд, көөркс, цагнь чилҗ йовхиг медҗәдг бәәдл угаҗ». Болв, эн ухаһан цәәлһл уга, мал-герин өслт бууляд, махн-шөлтә бәәх улс магтҗана. Дәкәд, генткн шилд-гилд гилдәд эклҗәнә:

— Нә, арин сәәчүд. Делкәд юн болҗ йовхнь танд медгднү? Угай?

— Уга, бидн ю медхмб, — болҗ Дорҗ, Эдлә эдн шуугцхав.

— Медсән келтн, соңсий, — болҗ Кензә кулыв.

— Дегәд гүүдүлдг эс болвчн, зәңгин зах-зухнь манд бас күрнә, — болҗ Алтма өөлсн бәәдл һарв.

— Ялч улс танд олн бәәнү? — болҗ Деед лам сурв.

«Акад гидг үгв?» — болҗ Эдлә алң болв. Дәкәд, ном уга гелң кевтә суух санан угаһар, сәәчүдин күүрт орлцхар, келҗәнә:

— Ялчнрт юн болх билә? Бәәсн кевтән бәәһә.

— Өөрхнәс ялчнр уга болҗ одхмн!

— Ю, дәрк! Яһна гинәт? — болҗ залус аман бәрлдв.

Зөвәр удан күн ду һарчахш. Аш сүүлднь, Дорҗ эклҗәнә:

— Та-н-а зергәс, юн гидг зәрлг болчквт? Ялч улс угаһар бидн яһҗ җирһн гиҗәнәвидн?

— Хүүвин йоснд таниг җирһүлх санан уга.

— Ода тегәд маниг яһтха гинәт? Үкәд хуурхмб? — болҗ Эрнцн келв.

— Таниг үкәд-үртхә гиҗ кен келҗәнә, — болҗ Зодв келв. — Тер теднә, хүүвин (советин) ухан. Мана ухан бас бәәх зөвтә.

— Мана ухан бәәнә, — болҗ Алтма эклв. — Бийән күүнә һарт өгәд сууҗ болшго.

— Болшго, болшго! — болҗ залус энд-тендәс дөңнцхәв.

— Эврә җирһлин төлә ноолда босхх кергтә, — болҗ Кензә һаньдглв. — Маниг алад-булад суух. Бидн әмд улс, эврә хөвән хәәхм бишв?

Тиигәд эднә ухаг буцулҗ оркад, Деед лам арһул эклҗәнә:

— Совет, хамтрлң (колхоз) гидг юм һарһҗ йовдгҗ.

— Тернь тегәд юмб?

— Юн болх билә. Әмт цуглулад ниицә кеһәд, мал-геринь бас негдүләд, әмтн бийснь нег ик герт, кенә-яна уга, нег көнҗл дор кевтәд-унтад бәәх юмнҗ.

— Ю, дәрк, тиим юмн бәәхий? — болҗ Дорҗ маһдлв.

— Бәәдм, — болҗ Алтма келв. — Умшсн соньнар болхла, мана Хальмг таңһчд бас тиим төр болҗ йовна. Бәәшң алднд тиим ортг (артель) бүрдҗ. Мал-герән биш, күүкд-гергдән цугтынь негдүләд хуурч.

— Малан яһҗ, малан, — болҗ. Эдлә сурв.

— Мал альд! Цугтынь негдүлҗ.

— Нүцкн үлдҗ кевтәм, теднтн.

— Нүцкн гинү? Һатлһна һанц модн мет, мел хоосн, хумха ясн болад үлднә гидг тер.

— По!

— Мууха юмб?

— Яһла-халг, яһдг бәәсмб?

Хамбо лам ода ирҗ цәәлһҗәнә.

— Хаалһ бәәнә. Тер хамтрлң (колхоз) гидг юмнднь хоран күргх кергтә. Тадн яһвч, күн болһн, хотндан тоомсрта улст. Тер төр һарсн цагт өмнәснь хәрү цокад, әмтнд цәәлһвр өгх кергтәт.

— Ю кехнь медгдҗәнә, — болҗ Кензә бухв. — Кишванриг бударулад хайчкх керг. Хамтрлң (колхоз) бүрдәнә гисн — мана уңгд сууна гисн төр.

— Мел үкәд-үрҗәнәвидн гиҗ санхм биш, — болҗ Алтма келв. — Одач эрт. Теднтн маниг диилх саната.

Бидн диилгдҗ өгхм биш. Диилхмн тедниг.

— Алтма әәлдхл әдл үг келчкв, — болҗ Хамбо лам келв. — Манд нөкд болх улс бас олдх.

— О, бурхн өршәтхә, бурхн. Тиим болтхал, — болҗ, Дорҗ ахта мөрглдв.

Хамбо лам күрдән дәкн нег эргүлҗ оркад, эркәсн әдс авад, ә тасрад, гедәһәд, нүдән аньв.

— Ламин зергәс цуцрад бәәҗ, — гиһәд, Зодв залуст докъя өгв. Залус бослдад һарцхав. Алтма Кензә хойриг босхар өндлзхләнь Зодв докъя өгч дорнь суулһв.

Хар баячудыг һарсинь медәд, Нүдән хәрү секәд, эркән дәкн эргүләд, Хамбо лам хәрү эклв:

— Нә, залус, энд болсн күр һазаран элктә күн медх зөв уга, Одак залус хотдудар йовад тараг.

— Ламин зергәс, — болҗ Алтма келв. — Манд йосар нөкд болм улс бәәдв, угав. Түүгинь цәәлһлт. Цаһанахн талхм-тал болсн. Цань ода манд дөң болхнь кемб?

— Тиим улс бәәнә, — болҗ Деед лам батлҗ келв. — Бәәнә. Цаһана церг һарад әрлдг болвч, цугтан теңгс һатлад һарч одв гиҗ санвт? Цергин бичкн тасрха һарсмн. Наадкснь яһв? Теднь үлдсн, ода Хүүвин йоснд көдлҗ йовцхана.

«Болдг үг», — гиҗ Алтма дотран ухалв. Балзна Һәрән ач көвүн Ик Дөрвдә һазрт бәәхинь эн меднә. Очан Ознта хоюрн тедн малын эмч болчксн йовдгҗ. Теднлә зәңг авлца. Тегәд чигн Алтма ламин келсиг иткҗәнә.

— Тадн Мисюран Миколыг соңсҗ йовсн болхт, — гиҗ лам цәәлһв.

— Меднә, меднә.

— Меддг болхла, зәңг соңса бәәтн. Тер залу ода нег һазрт баг цуглулҗана. Медҗәнт? Баг.

— Медҗәнә, — болҗ Кензә байрлв. — Тиигхлә бидн һанц бишвидн.

Эндр болсн күүрәс Кензән бийдән олзлҗ авснь — Хүүвин йосна өмнәс өршәңгү уга дә босхлһн. Наадкснь бас дотран ухалв. Алтма болхла, эврән икәр орлцад оркх санан уга. Зуг келн-амн болх, дөң-нөкд. Зодв багш зөвтән әмт орулҗ авсн болҗ намчлҗ мөргв.

Деерәс ирсн Хамбо лам болхла, әмтнә өмнк хаалһ заасн болҗ, сансан күцәсәр байрта бәәв.

Ора болҗ одсн, герән темцәд күн болһн һарв.