Дөчн хойрдгч бөлг

Яшкин патьрт ирәд, учр-мендинь сурад, Манҗ өмәрән һарад суув. Дуся бер төркән ирснд байрлад, дольглзад гүүһәд бәәв. Яшк көдлмшәсн ирәд уга бәәҗ. Тер-эн болад суулдҗаһад, мөрдән тәәлхәр залу һарч одв.

Иванов бичкн цаһан герт бәәнә. Ик хашата. Мөрдән тәәләд, өвс тәвҗ өгчкәд, Манҗ тәмк татад тергн деерән суув.

Хашан үүд татад күн орҗ ирв. Өмнән хәләҗ оркад, Боолстын хойр шарһиг үзәд, таняд, тачанк деер суусн кү үзәд, кен-янынь таняд уга бәәҗ, Яшк келв.

— О, манад гиич ирҗ кевтәм!

Залуһин ә соңсад, Манҗ тергнәс Һәрәдҗ бууһад, өмнәснь тосв.

— Манҗвч? Менде!

— Менде, Яков Иванович! Бив!

— Сән йовҗ ирвч? Һанцхарн?

— Өрүнә һарад ирҗ йовнавидн. Хоңһр ирлә. Җалынд буулһчкв.

Үгән күүндәд, залус тачанк деер суув. Хойр шарһ хагсу өвс ик шар шүдәрн эгц керчҗ авад, «кард-кард» гиҗ җаҗллдв.

Манҗ әәмгин тускар келҗ өгв. Цуг төвкнүн, эрүл-менд, үвлә мал идгәр һарсн, хавр хурта-бората болсн. Тер гих дала соньн зәңг уга болҗана.

Герин давшурһәс Дуся залусиг дуудв. Залус татчасн тәмкән хайлдад, герт орҗ ирцхәв.

— Һар-нүүрән уһатн, хот болчкв, — гиҗ Дуся келв.

Манҗ һаран уһаһад, ик ширән ард ирҗ суув. Яшк чирә, һаран цаһан альчурар арчв.

Һазаһас көтрлдәд, көвүн күүкн хойр орҗ ирв.

— Наадцхаснтн болҗ, һаран уһатн, хотан уухм, — болҗ Дуся күүкдт келв.

Икнь — арв күрсн күүкн, нернь — Наташа, көвүнь — тавта-зурһата, Баазр нертә. Баазр авһин нер, кесн ачинь темдгләд, эк-эцкнь көвүндән өгсмн.

Күүкдиг Манҗ шинҗләд, эрүл-дорулднь байрлад, көвүнәс сурв:

— Манҗихнә хар көвүн, ямаран бәәнәч?

— Бий? Мининтн нерн Баазр болдмн, — гиҗ көвүн сәәхн хальмг келәр хәрү өгв.

— О, Баазр! Авһ-эцкчнь чамд белг өгүллә, — болад, босад даальңгас кампадь-балта һарһҗ авад, Манҗ бичкдүдт белглв.

Ик ширә төгәлҗ сууһад, цугтан хотан ууцхав. Кесгәс нааран ууһад уга, Дусян кеҗ чаддг борщин үнр каңкнв. Өдрин дуусн хоосн йовсн милиционер хойрдад борщ келһүлв.

Аш сүүлднь, цә ууһад, залус шүдән шигшләд, көлрәд, сууҗ амрцхав. Күүкдән орнднь орулчкад, Дуся саван ахулв.

Хойр залу таарад күүндцхәв. Манҗин хәләцәр болхла, Яшк икәр көгшрсмн уга. Невчк мах бәрҗ, тер төләд ик овата болсн болҗ медгднә. Дуся нам өңгән сольсмн уга, шар чирәнь ясрад, бийнь нам нәрхдсн болад бәәҗ.

Яшк Очан Озна банд яһҗ тарсна тускар келҗ өгв. Кесг җилдән Озна улс бәргдл уга бәәцхәсн. Тер багдт Озн өрк-бүләрн, төрл-садарн йовсн, талын кү иткдго, орулҗ авдго. Эврә, өөрхн әәмгә улст далаһар хоран күргдго. Хө алх, әрк нерүлҗ, нәр-наад кех. Тер учрар чигн арин хар улс Озна бандыг бандд тоолдго, арһта болхла, харсад һарһчкдг бәәсн.

Арин улстан нам Озн әвртә залу болҗ тоолгддг. Озна шардаг ямаранчн мөрн күцҗ чаддго. Шар хундгта бууһар шаһасан алддго мергн гиҗ келдг. Опа, Атхр гилдәд бас сүртә, эвтә, зөргтә залус багдт йовна гидг.

Манцин кецә багин ахлач Йисән Анҗан багдт Яшк бас йовҗ. Озниг хәәһәд Манц эргәд йовҗ-йовҗ, нег хотнас һарсн хойр мөртә күүнә ардас бәрәд авч иртн гиһәд, тавн-зурһан кү тәвнә. Зулҗ йовсна негнь өмәрән тасрад һарад одҗ. Негнь ард үлдҗ. Көөлдсн улс көөлдәд тасрад һарсна ард хойрнь орна, наадкснь ард үлдҗ йовсн күүг күцәд, зогсаҗ йовна. Багин баахн хар көвүн чашкан илдкҗ авад, мөрәрн дәврүлҗ, хәәкрҗәнә:

— Бу мөрнәсн, чавчад унһачкнав!

Залу үкс мөрнәсн Һәрәдҗ бууһад, һаран өргнә.

— Бандит, Озн? — болҗ улан цергч мөрәрн дәврүлҗ.

— Уга. Эврә кергәр хот орҗ йовлав.

— Юңгад һарч зулвч?

— Дала мөртә улс үзчкәд, әәһәд.

— Озна баг альд йовна?

— Хотнд хонад өрүн мордад йовҗ одцхав.

— Тер кемб? — өмн зулҗ йовх кү заав.

— Озн бийнь. Багасн һанцхарн үлдлә. Таниг күләв-яһв.

— Озн! — гиҗ келәд, көвүн өмәрән довтлад һарв.

Залуһин мөринь көтләд, бийинь өмнән тууһад, зәрмнь хәрү хәрлдв.

Өмн довтлҗ йовсн залусин негнь зулҗ йовсн күүг күцәд ирҗ йовна. Чашкан өргәд авсн дәәчиг өөрдхҗ йовад, өмн зулҗ йовхнь, хәрү хәләһәд, келдг болна:

— Әмн кергтә болхла, хәәмнь, мөрән хәрү эргүл. Ода деегүрч хаҗанав, хойрдхла — өршәхн угав.

Тиигҗ келлһнлә бууһин ә һарна, ард довтлҗ йовсн цергчин махлаһар тусад, сумн сиичәд һарад одна. Залу мөрән хәрү эргүләд бәәв. Арднь довтлҗ йовсн күн күцҗ ирнә.

— Юн болв?

— Болшго, болшго!

Баахн хар көвүн эдниг бас күцәд ирв.

— Яһвт? Озн, Озн! — болҗ көвүн хәәкрв.

Зулҗ йовсн күн мөрнәннь ам сулдхсн бәәдл һарв, күлгин көлнь дерд-дерд ишкәд, довтлснчн бәәдл һарад, нисснчн бәәдл һарад, тасрад барань баһрад, зо көмрәд йовад одв.

— Яһвч, юңгад эс чавчвч? — болҗ, хар көвүн дәәч тал хәәкрв.

— Үзҗәнч үүг! — гиҗ, монцхр хар залу махлаһан үзүлв.

— Озн мин. Шаһасан алддго гидгнь үннҗ.

Тиигҗ Яшк нег дәкҗ Озна зәңг биш, бийнь яһҗ мөлтрсиг эврән нүдәрн үзлә.

Өөрк әәмгүдт хоран далаһар күргдго болвчн, Озн Хүүвин йосна хортн болҗ һарчана. Манц һатлад мал көөх, гүүлгәч тонх, кесг бузр-азр һарһдг. Тегәд чигн үүг уңг таслҗ, уга кетхә гисн йосн һарсмн.

Таңһчин милицин ахлачин дарук Яков Ивановичд тер өдр төр даалһгдҗ. Эртәснь әмт йовулад Озна баг альд бәәрлҗәхиг, шиңҗлүләд, альд хондгинь хәләҗ авад, бичкн баг бийән белднә.

Хойр тергн деер чачр-бүңнг кеҗ авад, хошад мөр татад, гүүлгәч улсин бәәдл һарад, Хуҗрин дораһур һардг хаалһар һарад йовна.

Өдрин өрәлд йовад, нуурин көвә деер үдлнә. Хойр күн һарад мөрдән услад, авч ирәд, татҗ авад өмәрән зо давшад һарна. Зооһас дорагшан буухла, өмн ик сала бәәҗ. Түүнә экәр эргәд һарч йовхла, салаһас мөртә улс довтлад һарч йовна. Чашкан суһлад авчксн, гилвкүләд дайлна.

Тергнә өмнәһүр негнь довтлад, мөрд зогсаҗ йовна, наадкснь өөрдәд ирлдв. Минь эн цагла бүңнгиннь (будкиннь) деерк чачр секгдәд, буута, зертә-зевтә улс илдәд һарад ирв. Довтлҗ йовсн улс тогтн туслдв. Яшк босад хәәкрв:

— Буутн! Бәргдтн, әм аврнав!

Мөртә тотхсн улс тал «максим» пулеметын хоңшар зөрүлгдв. Яахан медҗ чадад, зәрмнь мөрнәсн буулдҗ йовна, зәрмнь үкс бууһан ээмәсн буулһҗ авад, халдад, мөрән хәрү эргүлҗ зулцхав.

— Пулёмет! — Яков хәәкрв, — мөрдинь бәрүләд!

Баахн пулеметчик төвләд авв. Нег мөрн киисв, хойр, һурвн. Дөрвн-тавн күн довтлад салан амнд күрч йовна. Яков өөрән бәәсн бу авад, товлҗ хав. Негнь мөрнәннь дел дерләд бәәв. Пулеметын сумнла харһад, дәкәд негнь һолын амн деер үлдәд бәәв. Наадкснь салаһар орад, йовад одв.

Сул гүүҗ йовх мөрд бәрҗ авад, Яков ахта тавн-зурһан күн сала орад довтлв. Наадк цергчнр бәргдсн тоотынь цуглулад, үксинь тоолад, чирәд нег һазрт авч ирҗ тәвв.

Көвүд кесг довтллдад хәәлдв. Альд... эврә һазран меддг улс уга болад йовҗ одв. Тиигәд Озна банд тарв, — гиҗ Яшк келврән чиләв.

— Кен зулад һарч? — гиҗ Манҗ соньмсв.

— Озн бийнь, бас хойр күн.

— Ода альд йовдг болхм тедн?

— Түүнәс нааран зәңг-зә уга. Гертнь — Ик Буурлд, хәләвр тәвчквидн, гер талан бас ирҗәхш.

— О, дәрк, эн зелүн банд гидгнь төвкнсн сән болв, — гиҗ Манҗ келв.

— Төвкндгнь — төвкнв. Болвч, зәрмнь одак кезәңк

теегин авъясан хаяд уга.

— О, тертн мел үнн. Мана Тевкән бийнь саак кишго ааль-авъясан хайҗ бәәхш.

Одахн әәмгт болсн йовдл Манҗ келҗ өгв. Эврә кергәр Деед хотнд хонсн бәәҗ. — Өрүн өрлә шууган болҗана: мал хулха авч одҗ. Хувцан өмсәд һарч ирхлә, хотна залус хурчксн, мөр мөрдхм болҗацхана.

Шуугана хөөн мал бүртксн — һурвн үкр уга болҗ һарчана. Тер дотр Санҗ залун хойр улан үкр.

Ноһан-өвсн өндр, чиигтә. Мөр тарваһад йовна. Һурвн үкр хойр мөртә күн тууҗ йовхнь ил. Мөрнә хатрлар гишң йовнавидн. Зуг зәрм һазрт, хаалһта-халцхатад мөр геедрнә. Түүг хазлад, цаад-наад амнднь мөлкә-мөрдә бәәтл дәкәд һарад ирнә.

Өрүн үдлә малын мөр Чолутд бәәсн Дорҗин хотнур өөрдәд ирв. Хотн салан ар амнд бәәрлҗ. Салан өмн амнд ирәд, малын мөр дәкн геедрв. Хазла-хазла бәәтл, һолын ар амнас тергнә хаалһ хот хәләһәд һарчана. Тер тергн зогссн һазрт нег улан үкрин шиир кевтсиг әмтн олҗ авчана. Тегәд, тергнә мөрәр залус хот орад һарцхав. Хотнд өөрдәд ирхлә, хотн дотраһур хойр-һурвн залу хурлзад бәәв.

— Эн хотнд Тевкәһәс нань тиим елдң йовдл һарһдг күн уга, — гиҗ Деед хотна нег залу келҗ йовна.

— Тевкәтн тосад һарч йовна, — гиҗ Манҗ келҗәнә.

Хотнд күрәд ирхлә, Тевкә тосҗ һарад, келҗәнә:

— Юн болв, залус! Мөрдән амратн, цә-чигә ууһад ундан хәрүлтн.

— Цә ууһад суудг цол манд уга, одак үкрмүдән альдаран кевч? — гиҗ Манҗ Тевкә тал шүрүлкв.

— Манҗ, хәәмнь, яһҗаснчн энв? Му авъясан кезәнә хаяд хуурлав.

— Тевкә, бичә караглад бәәтн, үн келснд — үкл уга, — гиҗ Деед хотна хар залу келв.

— «Чонын амн идвч улан, эс идвч улан» гидг эн. Гем уга болвчн Тевкә гемтә болҗана, — болҗ, залу ик нүдән галглзулв.

— Эн юмб, эн, — болҗ, үкрән геесн Санҗ залу, үкрә шиир үзүлв.

— Альдас авсн үкрә шиирәр герч бәрәд бәәнәч. Мел цевр, гем уга улсвидн. Хар гөрт маниг бичә унһатн.

— Геринь негҗхмн. Махн һарх, — гиҗ Санҗ хәәкрв.

Зөвәр уха туңһаҗаһад, Манҗ гер негҗх зөвшәл өгв. Залус гер дотркиг булһчад, герин ард бәәсн канав негҗв. Тендәс улан арснд оралһата үкрә махн һарчана.

— Эн юмб? — болҗ Манҗ Тевкәһүр хәләв.

— Эврә үкрән алҗ авлав.

— Ялынь өгг, — болҗ Санҗ дәврв. — Үкрим ас, нань чамас өшә некхшв.

— Залус, эвгә юм бичә һарһтн, би гем уга күмб.

Хотна залус һарчахш. Дорҗ өвгн бийнь шалтгта кевтнә. Баазр ахта ялчнр малд, кеер.

Эн болад, яахан медҗ бәәһәд, Манҗ Тевкәг тууҗ авад Боолст хәләһәд һарна. Хотна залус үкрә мах мөрндән ачҗ авад, бас хәрлдв. Тевкәг хулхач чигн гиҗ келҗ болшго — ил һарсн хулха уга. Хар гөрчн болад бәәхмн. Тер учрар бийинь сарад дүрчкәд, Манҗ дораһур көдлмш кев. Ик Буурлас зәңг ирҗәнә:

Һурвн улан үкр туусн хойр мөртә күн Чонын сала һатлад һарад одҗ.

Милиционер Орһахн орҗ довтлҗ. Әмтнә келәр болхла, һурвн улан үкр Бурата һол һатлад, Ик Чонс хәләһәд һарсн бәәдлтә.

— Тегәд Тевкәһән яһвч? — болҗ Яшк соньмсв.

— Тевкәг тууһад авч ирхмн. Хаҗһрв, чикв гиһәд, бас чееҗдән гүвдлдн гиҗ үкҗ йовнав, — гиҗ Манҗ келв. — Йирин Тевкән һар гиҗ харлҗанав.

— Харлсар кү авад казармд суулһад йовдг йосн ода уга, — болҗ Яшк эклв. — Һарһсн геминь һартнь эс бәрүлхлә, кү бәрдг йосн уга.

— Болвч, үкрин туру олҗ авсн, дәкәд махн һарсн.

— Ик Чонс хәләһәд һурвн үкр һарч гиҗәнәч. Геедрснь бас һурвн. Тиигхлә тер үкрә махн кенә болҗана?

— Тиимнь — тиим. Болв, Тевкә халун зунар эврә үкр алсн уга болх.

— Терч бас гөрллһн. Яһҗ медхв, алснч биз.

Иигәд кесгтән күүндҗ сууһад, ора болсиг медәд, залус амрхар бослдв.

Яшк маңһдур Ик Чонсур кү тәвх болҗ һарв. Дарунь бас харһх болад саллдв.

Маңһдуртнь Хоңһр Манҗ хойр харһад, болсн йовдлын тускар күүндцхәв. Ахлач Бәәшңд орх төрәр цәәлһв. Тиигәд почтын машин йовдг учрар түргәр кергән күцәхәр, машинд сууҗ йовхар шиидв. Манҗд тачанкан татч авад хәрх заавр ахлач өгв.

Түүнәсн һарч йовад, Манҗ үкрән геесн Санҗла харһад бәәв. Тевкәг авч ирсн тергн деер сууҗ ирсн болҗ һарв. Санҗ келҗәнә:

— Тевкәһән яһнат-кегнәт эврән медцхәтн, зуг нанд үкрм кергтә. Ода ик һазрт зарһ бәрхәр ирҗ йовнав.

— Зарһан бәр, күн болһна дурн. Зуг чи нанд кергтәч болад бәәхмч. Хәрнь, маңһдур үдлә харһий. Милицин Заллт тал күрәд ир.

Тиигәд залус салцхав.

... Яшк эврәннь хорадан (кабинетдән) сууна, сегләтрнь җиңнүлҗәнә. Җиңнүрин (телефона) хәрлцүр (трубк) авад:

— Соңсҗанав.

— Тан тал күн орхар седҗәнә.

— Кемб, альдасв?

— Кенән келхш. Ик Чонсас ирҗ йовдгҗ.

— Тәвчктн, орг.

Үүд цокад, мергр хар залу орҗ ирв.

— А, Дооҗа, — болад Яшк ормасн босв.

— Яков Иванович, мендвт!

Залус һар авч мендллдв. Гиичиг сандл деер суулһчкад, Яшк эврәннь ормд оч суув.

— Ямаран бәәнәт, зәңг-зәәһәс юн бәәнә? — болҗ

Яков эклв.

— «Гем-шалтг уга, күүнд келүлл уга, нохад хуцулл уга, хур-бората, хөн-хурһта, чонын ә уга, чочх дәәсн уга» бәәнәвидн.

— Сән, сән.

— Тана даалһвр күцәһәд ирҗ йовнав.

— Не, тегәд?

— Нег хотнд солю мал бәәнә. Зуг альд-альдас

ирснь медгдҗ бәәхш.

— Алин малынь олад авхвидн.

Иигәд, таарад күүндә суутл, дәкн сегләтр җиңнүлҗәнә. Бас күн орҗ ирхәр сурҗ бәәдгҗ. Орулх зөв өгчкәд, Яшк тәмк татад гер дотраһур йовдңнв.

Манҗ орҗ ирәд, мендлв. Залуг суулһад, хойраһинь таньлдулв. Цааранднь күүндәд, кех кергән залус шиидҗ авв. Манҗ Санҗта хоюрн маңһдур тер хотнд одхмн. Санҗ җолачнь болҗ йовх. Тегәд тер малан зүслх зөвтә болҗана. Чонса залу эврән хәрх, холас әмтнә бәәдл шинҗләд бәәх.

Эн болад залус тарв. Манҗ амрад орксн мөрдән услҗ авад, белдв. Санҗ үүнә җолач болсн маңһдур өрүнь хойр шарһ зүн ардагшан Чөөрә хәләһәд хатрад һарв.

Чөөрәд — Хальмг таңһчин ик хурл. Үүнд ик ямта ламнр, гүн сурһуль бәәдг. Тер учрар хальмг улс Чөөрә хурлыг Зууһин Алтн Дееврт тоолдг.

Хурлын захд ирчкәд, Санҗ мөрән зогсаһад, җолаһинь Манҗд хайчкад, тергнәс бун киисәд, маңнаһарн һазр цокҗ намчлҗ мөргв. Түүнәсн босад, махлаһан сүүвдҗ авад, ик сүм хәләһәд, бөгдиһәд гүүһәд һарв. Манҗ хәәкрәд зогсахар седв: нам түүнә келсиг залу соңссн уга.

Ик сүмиг зөв эргәд, ик күрд эргүлҗ мөргәд, ик ааһд бәрцән бәрн мөргәд, залу зөвәр халсн, бурхна евәлд шүтв.

Зәңгинь соңсхас биш, Санҗ бийнь Чөөрә хурл үзәд уга күн. Тер учрар Деед хурла бурхн-шаҗниг бүклднь чееҗдән орулад авчкх саната болҗ медгдв.

Кесг тиигәд һазрт мөлкәд, мөргҗ оркад, босад хурла күрә залу хәләв. Икнь — ик. Эврә хурл, үүгәр болхла, йир бичкн болҗ медгдв. Күрә төгәләд бәргдҗ, тал дунднь хойр өндр сүм — ик хурл бичкн хурл хойрт Манҗ, арһ уга, тергн деерән күләһәд суув. «Шүтнә гидг бас күчтәҗ, — гиҗ эн дотран ухалҗ суув. — Хамг үүлән хайчкад, мөргүлд гүүһәд йовҗ одв».

Санҗ тергн талан хәрҗ ирәд, устулҗ сууһад, келҗәнә:

— А, Манҗа! Тер үкрмүдчн әрлг кевтәл, эрт деер хәрий, яһий?

— Әрлг гисн?

— Әрлг. Ик хурлд шүтәд мөргснә хөөн, дотр бийм «салд» гиһәд сарулдад одв. Бүтҗ йовсн ур һарад, тәвгдәд хуурв. Ода яахв, хату-мөтүч болсн биз. Тедниг ода яахв, геминь тәвҗ өгх кергтә.

— Тевкәг бәрчксн бәәнәлм. Тегәд хар гөр болҗахмб! Тиигхлә, та бидн хойриг закрх, шоодх кергтә.

— Яа, әрлг цааран.

— Нә, болҗ, җолаһан бәрҗ автн:

Санҗ гүвс гиҗәхш. Эс медсн болад ормдан сууна. Арһ тасрад. Манҗ җолаһан көндәһәд һарв.

Одх хотн Чөөрән ард бийд арвн дуунад. Тиигән күрәд ирхлә, һолнь дүүрң усн, өвснь өвдгцә. Амн уста мал йир тарһн. Усн деер амрчасн үкр мал дотраһур тергәрн йовҗ йовтл, Санҗ генткн хәәкрв:

Манҗ, зогсалч!

— Юмб?

— Зогса гинәв! Үкрм эн бәәнә.

Манҗ келҗәнә:

— Бичә хәәкрәд йовтн, һарарн бичә заатн. Альк?

— Тер, — болҗ Санҗ нүдәрн заав. — Хойр улан,

өөрнь һалзн һунҗн. Үзҗәнч?

— Үзҗәнә. Үзсн-медсән бичә күүнд медүлтн. Хотнд күрәд амрхмн.

Хотна зүн ар захд бәәсн герт ирҗ бууһад, герт орцхава. Иргвчнь дор-деер уга шамлата. Барун орн деер хойр көлән термд цахлсн залу кевтхнь үзгдв. Орҗ ирсн улс мендлв. Эзн залу эдниг үзәд, хәринь медәд, бийән татад, келв:

— Ортн, ортн, залус. Өөдән һарад суутн.

Һазаһас күүкд күн орҗ ирәд, залуст тәмк өгв. Зүн бийд бәәсн хәәс өргҗ авад, зуухд цә нерхәр сайглад һарад одв. Эзн залу орн деерән устулҗ сууһад, ю-бис сурад суув. Хәрин улс эврә кергәр ут хаалһ көөҗ йовх болҗ һарв.

Цәәһән ууһад, ю-бисән күүндәд, асхн күртл залус бәәһәд оркв. Эн кемлә Чонса Боолстас өөрән хойр кү дахулсн милиционер хотнд ирв. Манҗла таарч күүндәд, ирсн улс ик гер темцәд һарцхав. Удл уга тендәс өндр хар залу дахулад хәрү күрч ирцхәв.

— Нә, залус, үкрән таньҗ чадхвт?

— Таньх, — болҗ Манҗ хәрүцв.

Гертәс цугтан һарад, хотн дотр орҗ ирсн үкрмүд заагур залус йовцхав. Зөвәр эргҗ оркад, Санҗ келҗәнә:

— Мана үкрмүд эн бәәнә.

— Альк?

— Эн, эн, тер.

— Хорнь, йир солю мал болсн болҗ медгдҗәләл, — болҗ гиичнрин ирҗ зогссн герин эзн келв.

— Нә, Бозлг, ода яһнат? — болҗ ирсн милиц өөрән дахҗ йовсн өндр хар залу тал шүрүлкв.

— Зөв, арһ уга. Тана дурн. Малынь хәрү өгнәв. Деернь ялынь өгнәв, — болҗ өндр хар һульдрв.

— Күүнә ял манд кергтә биш, зуг эврә малан авхла болх, — гиҗ Санҗ келв.

— Тиигхлә, бидн хойр эзн зөв болхла, болад бәәснь тер, — гиҗ өндр хар һуян ташв.

— Акт кехмн, — болҗ Манҗ күүрт орлцв.

Дарунь һурвн үкр хәрү эзнднь өгчәх цаас бичәд, цугтан һаран тәвәд оркв.

— Эвәр хуурсн деер, эвәр, — болҗ өндр хар геглзв.

— Эвнь деер. Болв, таниг би тууһад Элстд күргх зөвтәв, — болҗ Чонса милиц келв.

— Яһад? — гиҗ Бозлг алмацв. — Малынь хәрү

өгсн хөөннь ямаран шальшан бәәдв?

— Бәәдм. Тиим хол һазрас һанцхарн авч ирвт?

— Тернь мана һара цаасн.

— Нә, тиигхлә нааран суутн!

Тиигәд асхн ора шидр хойр тергн улс һурвн үкр өмнән көөсн, Элст хәләһәд һарцхав.

Хойр дола хонад Манҗ Элстәс цаас авв. Яшк бичҗәнә. Хулхачнриг нүүрцүлхлә, хоорндан керлдәд, нег-негән бәрүләд өгчкҗ. Тиигәд, Тевкә Бозлг хойриг авад йовҗ одснь тер болв.