Дөрвдгч бөлг

Һал цаһан үд. Дүң-дүлә. Зуухин көк утан деегшән һарад, бахн болҗ аһарт цоонгрна.

Эн цагт әмтә күн «биш, мал, аң, зурмн уга — цугтан серү хәәҗ, гер-нүкндән орҗ кевтдг. Герин һаза, сүүдрт цаһан ширдг деер Дорҗ билхәҗ кевтнә. Эмгнь — Беслә орна өмн һазрт кевтнә. Серүн болтха гиһәд, бий туск иргвч секәд оркҗ.

Барун бийдк орнд, көлән термин нүкнд цахлҗ оркад, Давдн гедргән кевтнә. Эртинә көлән булһлснас нааран гертәсн һарч йовад уга. Чееҗ бүтәд одн гиҗәнә. Әәл хәәх кергтә. Чееҗин уудьвр невчк һарһх.

«Әәл хәәнә» гисн — бас нег күчр авъяс, цаг үрәлһн.

Әәл — өөрин, хотн-хошан гермүд. Хотна әәлч, елдң күн, керг-төр угаһар герәс гер кедәд, тер-энән күүндәд, күцәх керг чигн уга, хара бәәхәр өдрән бардг күн.

Тиимнь — хотна әәлч. Давдн тиим биш, эн әәмгин әәлч. Әәмгин әәлч хотнас хот кедәд, бас керг-төр угаһар, энд-тенд йовад йовдг күн. Нег һархларн тавн-арвн хонгтан йовад, хонсндан хонад, үлдсндән үлдәд, әрк-аля кеһәд, көзр-шатр наадад йовдг күн.

Көлнь эдгсн, Давдн әәл хәәх сана зүүв. Үүнә нүднд севгр күүкн эрвлзәд һарад ирв. Харлаг хойр дәкҗ үзсн, түүнә өкәр цаһан чирә, эвтәкн бичкн цогц, атлс хар үсн — минь ода үзҗәх әдл, өмннь зогсад бәәв. Наснь хөр күрсн, бийднь иләд-далад бәәдг, эңкр-җөөлн, өкәр гергн кергтә болҗ эгл көвүг зовав.

Эрнцнәһүр кү йовулсиг санчкад, хәрүнь ямаран болсинь медхәр, эк талан хәләһәд, сурв:

— Аак, одак зәңг оруллһна туск төр яһла?

Беслә, ээм деерән суусн батхн альхарн ташад, эрг-дург гиҗәсн бийнь, өндәһәд хәрү өгнә:

— Нүрвә хәрҗ ирв. Негинь одачн таслад уга болҗана.

— Маниг өөхәр бәәхмб?

—Тедн яһад маниг өөх билә. Йоснь тиим юмн, изң-татң гиһәд, генүлҗ бәәһәд, йилһәс уга, зөвән өгдмн.

Санаһан бичә зов, кукм, сансн күүкән буулһхч.

— Тиим болтхал. Манла нам мейәркхәр бәәдм болвзго гиһәд.

— Яа, хәәмнь. Манла мейәркдг мал-гер теднд бәәнү?

Уга. Әрә гиҗ арвн үкр цуглулад авхларн, әвртә баячуд болхар седәд бәәцхәнә. Чавас, цецгт одг.

Ааль хәәх сана сансн көвүн орн деерәс босна.

— Кесгәс нааран һазаран һарч үзәд угав, уудьвран һарһад ааль хәәхм кевтә, — болҗ көвүн келнә.

— Көлч эдгсн, йов хәәмнь, әмт үз!

Эмгн тиигҗ келәд босв. Чигәнә суулһ өкәлһәд чигә кеҗ авад, киитн уснла нәәрүләд, чиидмг кеҗ, ундан хаңһав.

Асхн гү тәвх кемлә, Давдн Кеелән хотнд ирҗ йовна, уята, сөөлһәтә мөрд дала. Әмтн хурсн бәәдлтә. Герин барун үүднд ирҗ бууһад, мөрән цулврарнь герин ик бүсд уйҗ оркад, көвүн орҗ ирнә. Тевшәр дүүрң мах, бортхта әрк өмнән тәвчксн тавн-зурһан залус сүүрлҗ. Орҗ ирәд, менд-амулңгинь сурад, барун бийд, баһ күн, цемцәҗ чөклв.

— Сән күн санаһар, — гиһәд махта, ик шар өвгн, герин эзн — Кенз маасхлзҗ бәәнә. — Сән эцкин көвүнд сөң бәрүлх билә.

Түдл уга бичкн хар көвүн бортхта әркәс мөңгн цөгцд кеһәд, Давднд бәрүләд өгв.

— Сүүртн сән болтха, — гиҗ келәд, цацл цацад, цөгциг көмрәд оркна. Киитн идән хоолар орад, махмудар тарад, унд хаңһаһад йовад одв.

Залус сән тавта, бий-бийән буульлдад, дегә-чөдр хайлдад, шүүрлдәд сууцхана.

— Бөрвцәһән сүүлтә шар-кер мөртә, шуд үгтә, шуурха амта аавин нәрхн шар гидг күмб, — болҗ нимгн шар залу бухҗана.

Залун нернь — Задла. Давдн үүг сән таньна. Әрк уучкхларн шаарһл, күдр һарта, келсн үгәсн хәрү цухрдго күн.

Нидн намр, бас согтуһар, мөр уданар тохвч гиһәд, мөрч көвүһән малядад, хойр нүдинь бүлтләд, әрә әмтә үлдәсн болдг. Маңһдуртнь түүгинь келхлә, нам чикнәннь хаңхд авсмн биш,

— Үкҗий? — гиҗ ичл-эмәл уга сурдг болна.

— Әмд. Зуг ик шавта.

— Тиигхлә төр уга. Туһлта бүрүтә үкрәр ял өгчәнәв.

Тиигәд, ялынь өгәд, эвинь олад хуурсн болдг. Түүнә хөөн невчк тогтнҗ гиҗ соңссн, ода хәрү аальлдг деерән һарчксн сууна.

Дарунь суусн күн караглҗана:

— Малта-мөңгтә күн татдг, махорк цаасн тәмктә, үнн ууһад, унтн-серәд бәәдг, Эдлә гидг баймб!

— Хәлә, бас нег байн һарч кевтәмб, — болад Задл бикшҗ инәв.

— Байн боллго яахм биләв. Бичкн болвчн хотн бәәнә, дөрвн зүсн мал идшлнә.

Эдлән тууҗ бас Давдн соңссн. Көвүнднь күн зааҗ өгсн ямань икр ишк һарһснас авн эклсн гиҗ келдг. Бөдүн ямаһан хулдад ишкс кеҗ авад, хөөннь бүрү хулдҗ авад, түүгән һун күргәд, хулдад, хурһд кеҗ авад, хөөннь үкр-мөрнд тохраһад, хоршаһад зөөсн зөөр болҗ һарчана.

Тавн барс болсн көвүдән әмтнд ялч орулад, күн болһнас көлснд үкр сааһад, көвүн болһнас — бүрү-туһл авад, аш сүүлднь эврә малта-гертә болҗ һарсн күн.

Эркн биш эврә хотта болҗ авхар, һурвн көвүндән гер авч өгәд, дөрвн герән хотнас салһҗ, эврә бичкн хот бүрдәһәд, ода бийдән зөв малта-гертә болҗ, бәәхтән тоод орҗ, баячудын сүүрд суух күн.

«Мусг-мусг» гиҗ инәһәд, шин байна мууд күрх санатаһар Задла эклнә:

— Байн болсн болад богзадад бәәнәч. Чи манла яһад дөңцхәр седҗ бәәхмч? Аҗрһ-адун бәәнү? Уга. Адг-ядхтан урлданд ордг мөрн бәәнү? Уга. Тегәд яһад манла дөңцхәр бәәхмч?

— Урлданд ордг мөрн нанд уга, — болҗ Эдлә өмнәснь сөрсәв. — Болв, тиим мөрн өөрхнәс учрхмн. Хурдн болх шинҗ бәәһәд, унһнаснь асрад өсксн дааһн бәәнә.

— Хәәмнь, хәәмнь, — болҗ Задла деегүрдв, — хар байн. Һурвн ишк нег ямата болчкад, талтңнад бәәнәч. Яман ямаран малынь меддвч? Хә, хә! Бурхн хө бүрдәхлә, эрлг яма бүрдәсмн. Бурхн түүгинь үзәд хәрү цуцлн гиҗәһәд, «ядхднь яманч мал болтха» гиһәд үлдәчксн юмн.

— Задла, амн дотр келн бәәнә гиһәд, айстан та бичә күүнә мууд орад бәәтн. Барс болсн тавн көвүтәһим бичә марттн.

«Автн» — гиһәд хәәкрәд оркхлаг, үүд-түүд күргл уга тасчад авад оддг улс биший. Түүг сана бәәтн.

— Чи, хар байн, көвүдәрн омг авад, намаг әәлһх санатавч? Чи биш, чамас болхнь... — гиҗ келәд, Задла ардан кевтсн маляһан шүүрәд авв.

— Арһулдтн, залус, — гиҗ келәд Давдн Задлан һар бәрв.

— Әрлһтн цааран, эс болх юмар керг кеһәд бәәх, — болҗ герин эзн хөрв.

Барун баһлцгаснь базһад авсн көвүн тал хәләһәд, төмр чөдр тәвсн әдл киитрҗ унтрсн һаран товчлад, Задла келв:

— Эн көвүнд зальвр. Эс гиҗ малядад, арсичнь шу цокх биләв.

— Әрлһтн цааран, идә эдлтн, — болҗ, — эзн эвлв. Цүүгән билрәд, сүүр тогтнв.

Эдниг һәәхҗ тус угаг медәд, Давдн босад һарв.

Барун ар герәс шамин герл «улс-улс» гиҗ үзгднә. «Гүңгр-гүңгр» — гисн күүндвр соңсгдна.

— Тәвчк! — гисн дун тодрха чикнд хадгдна.

Дарунь таг болад, зууньрад, ә-чимән тасрад одна. Удл уга «шаб» гисн ә һарв.

— Көзр! — гиҗ хәәкрсн, салькн уга сөөд, ивтрхә сәәхн, соңсгдна.

Давдн герин үүд өргәд орад ирнә. Коони ахта дөрвн-тавн залу көзр наач бәәхнь үзгднә.

Көвүг үзәд, залус байрлад одцхав:

— Деегшән, деегшән һартн, Давднд зә һарһтн.

Давдн заагтнь орҗ, зәмлҗ сууһад, көзр авад, экләд наадв. Өөрән суусн улс эргүләд хәләһәд оркв.

Отг-нутгтан нер һарсн хойр залу сууна. Арвниг йирин кезәнә таньдг. Нохан шар кичг чигн уга, ик өгснднь хонад, баһ өгснднь үдләд, кенә-яна уга йовдг көвүн бәәсмн.

Нег дәкҗ Дорҗин хотнд ирәд көзрин көллә харһна. Һалд — мөр тәвчксн сууцхана. Мөрнә үниг нәәмн хөв кесн, нәәмн күн наачадг болна. Негнь шүүгдәд һарад, долань үлднә. Дарунь — хойрдгчнь, һурвдгчнь — босад һарад бәәцхәнә.

Тевкән көзр һарад бәәнә. Кесг хүв шүүчксн күн, көвүһәр нәр бәрәд келнә:

— Арвн, нег хүв чамд хулднав. Су нааран, көзр наад.

— Авһа, наадх дурн ик бәәнә, зуг хүв хулдҗ авдг мөңгн угаг та сәәхн меднәлмт, — гиһәд дөөглснднь һундад, көвүн хәрүцнә.

— Мә, нәәмн хустг, — нег хүв. Мөңгинь хөөннь төлҗхләрн өгәд оркхч, — болҗ инәһәд, бийдән нәәлсн Тевкә теңкән уга элвг сууна.

Көвүн сууҗ наадна. Ичәд-эмәһәд, неҗәд хустг цокад, хошад хустгар банк тәвәд, чирмәһәд сууна. Дөрвн хустг үлдәд ирнә. «Болшго юмн болш угаҗ», — гиҗ дотран мууһинь санад суудг болна. Көзр һарт ирхлә, дөрвн хустгасн хойринь тәвәд, банк бәрнә. Зурһаһар хустг һарад, долаһар хәрү эргҗ ирнә.

Тер болад цоклдад бәәнә, өр цәәһәд ирхлә, көвүнә көзр һарсн өмннь дала хустг кевтнә. Тевкә цокад-уна бәәҗ ик һарута болҗ йовна.

Өр әрә шарлсн цагла, ик хустг цокад, унад, Тевкә шүүгдәд босна. Бортхта әркәс бас нег кеҗ ууһад, көвүнә өөр ирҗ йовһн сууһад, Тевкә гейүрсн бәәдл һарв.

— Тевкә авһ, хүвитн хәрү өгнәв, наадх болвзгот, —

гиҗ көвүн келҗәнә.

— Чик, хүвим хәрү ас, — болад шүүгдсн күн «даб» болад одна.

Арвн көвүн нәәмн хустг тоолҗ өгәд, хәәмдән һарад авчкна. Көвүнә көзр күчр гидгәр һарчана. Цокҗ — унхш, тәвҗ—шүүгдхш. Даран-даранднь босхад, аш сүүлднь Тевкәтә хоюрн бәрлдсн сууна. Тоолад санхинь Тевкә һурвн хүвтә, болҗ Арвнд медгдв. Дегәд ховдглад керг уга, эннь чиг болх гиҗ санад, көвүн келҗәнә:

— Тевкә авһ, өр цәәҗ одв. Мөриг хуваҗ шүүхм болвзго?

Тевкә мусхмҗ инәһәд:

— Негдвәр болхла, чи шүүвртә бәәнәч. Би нерән көөдҗ чадш угав. Хойрдхла, нег мөриг хойрт хуваҗ болшго, алҗ идхәс нань арһ уга. Алхлач чанҗ идх махнас нань чамд юмн күртш уга. Тиим биш, негнднь күргҗ наадий.

Эн үгән келәд, һурвн хустг банкд тәвнә, көвүн цокҗ авад, дөрвәр тәвәд, устг кеһәд, дала юм цуглулад авад оркна.

Удсн уга, цә буслх цаг болтл, Арвн Тевкәг шулад босхна. Тиим болад, өцклдүр хотнд йовһар ирсн Арвн, эндр өрүн эврә хар маштг унад, залу болад һарад одна. Йовһн күн залуд тоолгддго цаг тиигхд бәәсмн.

Тиигҗ Арвн залу болад, цааранднь көзрин мек-дах дасад, гертә-малта болсн болҗана.

Ода деерән татч цокад, Давдна шүүгдхиг күләһәд, Арвн арһлх сана хәәҗәнә.

Тер заагур һарсн банкас хүв таслҗ авад, зул шатчасн ширә деер тәвәд бәәцхәнә. Зөвәр мөңгн хоршснь үзгднә. Эннь бәәһин мөңгн. Эн мөңгн хот-хол, әрк-чаһрт һардг учрта юмн.

Хәәсәр дүүрң мах чанад авч ирнә, халун цә кеһәд өгнә. Залус наадан наадн бәәҗ, хотан зуурм-земдг ууһад, деерәснь киитн әркәр дарулад, шухиһәд сууцхана.

Хойр өөкн шам шатсн, утань бадглад бәәнә. Герлнь «улң-улң» гиһәд, көзрин нүдн әрә үзгднә. Өрүнднь болхла хамр харлҗ одсн бәәнә. Өдр чиләһәд, сө дүләд наада бәәҗ кедүнь садв авна? Минь эн Кооньгин бийинь хәләлт. Чирәнь цәәсн, зуг халхнь әрә герлтә. Көзр наадлһн деерәс садв авсн бийнь, ода сө дүләд сууна. Удан бәәҗ чадхий эн?

Иим ухан Давднд бас орна.

Тер заагур Давдна көзрнь һарчана. Үлүн — үлү орлцад, цокад, цокад авад бәәнә. Өр цәәһәд ирхлә, көвүнә өмн мөңгн овалһата кевтнә.

Сүл цокҗ авчкад, Давдн келҗәнә:

— Нә, залус, өр цәәв. Төгсгий.

— Бас невчк наадий, — болҗ залус ээрцхәв.

— Болх, нөр күрчәнә, — гиҗ келәд, суняһад, мөңгән

һартан авад, Давдн босв.

Залус һурнилдәд сууцхав.

— Залус, — гисн Давдна дун соңсгдв. — Кен, кедү

шүүгдсән келтн.

Залус адһлдад, яахан чигн медҗ чадл уга бәәв.

— Чи, Көөни, кедү шүүгдвч?

Коони ухалҗ оркад:

— Зу һарч одв-яһв.

— Мә чини зун арслң, — болад Давдн тоолҗ өгв.

— Хәрү өгчәхмч?

— Хәрүлҗ бәәнәв.

Давдн тоолад-тоолад шүүсн мөңгән тараҗ өгәд, эврәһән хавтхлн бәәҗ, гертәс һарв.

Өдрин дуусн унтад, нарн суухин өмн серәд, һар-нүүрән уһаҗ сергәд, хот-хол уутл асхн болҗ одв. Ардк герәс домбрин айс күңкнәд бәәнә. Орҗ ирхлә, баһчуд хурчксн, нәр эклн гиҗәнә.

Баһчуд зә һарһад, Давдниг деегшән суулһад, нәәрән эклв. Көвүд-күүкд босад лугшад биилдәд бәәнә, хая-хаяднь шаваш хайлдад, домбрин чикнд оч бииллднә.

Орна өмн суусн күүкд, дораһур медмҗән угаһар, Давдниг һәәхәд бәәцхәнә. Альмн эрәтә шар-цоохр биизтә күүкн көвүг нүдәрн «идчкнәв-уучкнав» гисәр шинҗлнә.

Тер бас учрта. Баһчуд бәәсәрн кеерәд орксн. Күүкд шаһаца ут бүшмүд деер цаһан мөңгәр кеерүлсн өргн бүс буслсн, толһа деерән тамша цохдсн сууцхана. Көвүднь болхла, туштар будсн улан һоста, зөвәр киртәд бәәсн бөс цаһан киилг деер хар лаанк бүшмүд өмссн, сур бүсәр бүсләд орксн бәәцхәнә.

Давдна хувцн болхла эсго оңдан. Көвүн орс хувц өмсҗ. Хар боокс һоснь «гилвс-далвс» гиһәд бәәнә. Көк шеемг шалвр, бас тиим жакет. Дотр чиндһн цаһан киилг. Күзүн деерән «кашнэ» гидг бас нег соңсгдад уга нертә кенчр делсүлсн бәәнә.

«Күчр сәәхн көвүмб, күргн болсн болхнь яһна», — гиҗ кесг күүкд санҗ сууна.

Хойр күүкн босад биилҗәнә. Нег-негнәсн дутх бәәдл уга. Һаран деегшән деләд, һазр лугшулҗ тавшлдна, туурһ нүдәрн гердәд, тошад нәәхлҗ эрглднә.

Бииләд, бииһән Давднд, дәкәд нег көвүтәд өгнә. Нәәрт цуһарн әдл, Давдн босад биилв. Домбрт көг орсн җиңнәд бәәнә, дөрвн көл алдл уга дахҗ тавшна. Көвүд халад ирнә. Доран эргҗ тавшад, өскә зууза хойриг харһулад, эргүләд цокна. Дор орад ирхлә, эргн йовҗ өскәһәрн семрн цоклдна. Тер бийднь одад, мулҗад унҗ одна.

Хәрслә, хәрслә,

Элә мет эргәд одг,

Элсн деегүр җивәд одг,

Сүвәһәрн уйдад одг,

Сүүдрәсн усхад одг.

Хәрслә, хәрслә, —

Хәрслә, хәрслә, — гиҗ баһчуд дөңнҗәнә. Баахн көвүд халад, цуг аалинь һарһад ирнә.

Гүдәд одсн цагла, генткн әмтн «Будаш, Будаш» — гиһәд шуугад одна.

Көвүд бииһән өгәд, ормдан оч сууцхав. Домбр цокҗасн күүкн домбриннь чик эрәд, бернинь ясад, тевкинь тиигән-иигән гүүлгәд, көгинь орулв.

— Будаш дууһан дуултха, — болҗ бас негнь келв.

— Дуулг, соңсий, — гиҗ шуугцхав.

Үүдн тал суусн моһлцг хар залу босад, домбрин чикнд ирҗ зогсв.

Күүкнд шимлдәд үг келв, тернь инәһәд, айс эклв. Будаш алдл уга дахҗ келн-дуулв:

Хәрслә, хәрслә,

Хәңкнүләд цокдг

Анҗан күүкн Гиләш гинә,

Халурхҗ босҗ биилдг

Аакин көвүн Шорва гинә.

Домбр гекәд-гесәд бәәв.

— Ээдь бишв! — болҗ көвүд дөңнв.

Будаш унтад-урһад унҗ одв.

Һалзснаснь талдан мөринь унхшв,

Гиләшәснь талдан күүкнднь дурлхшв.

— Хәрслә, хәрслә, — болҗ халурхсн сууцхав. Келн биилҗ бәәсн залу, көлсән арчад, кииһән авч оркад, күүкнд дәкәд шимлдв.

— Будаш, шин ду! — болҗ баһчуд хәәкрлдв.

— Унд өгтн, унд, — болҗ бас негнь хәәкрв.

Кедәд өгч йовсн ааһта цәәг авад, Будашт бәрүлв. Чөклҗ сууһад, цацл цацҗ оркад, хойр-нег амсад, хоолан сарулдхад, шин дууһан эклв:

Долдалҗ, хатрдг кер халтр мөрнь

Давднла көвүндән зокмҗта, зокмҗта,

Асхрҗ гүүдг кер халтр мөрнь гинә

Ачнра урлданднь һарнала, һарна.

Җоралҗ, хатрдг кер халтр мөрнь

Җанчвахна урлданднь һарнала, һарна.

Дөлән-дүүвр гинә

Давднла көвүнь,

Дүңгәһәд бәәнә,

«Давад һархм» — гиһәд,

«Суһлад авхм» гиһәд

Сүрәлкәд бәәнә.

— Дүүвр дуучд! — Дөгәтә көвүнд! — болҗ баһчуд хәәкрлдв.

— Будаш чадна, дунь җиңнәд бәәнә!

— Арһулдтн, — болҗ Давдн хөрв. Шууган номһрв. Олн улс эргүләд хәләҗ оркад, Давдн келҗәнә:

— Намаг буульснд бахтад биш, Манҗихнә хурдн мөр буульснд байрлад. Будаш чамд бүкл мөр унулх санатав.

Шууган, инәлдән. Будаш башрдҗ зогсв. Күн болсара эврә мөр үзәд уга күн. Хотна үкр хәрүләд, хөөрмг-чигәнә олдсар йовдг залу, ода эврә мөртә болна гидг!

Толһаһан сегсрҗ оркад, тогтнад Будаш келв:

— Хурдн мөрнд җилвтәд биш, хәрин урлда авснднь байрлад, халурхад һарһсн дун. Дууһим тадн соңсвт — нанд ик байр. Дууһарн зөөр зөөхәр седҗ бәәхшв. Эврә хойр көләрн ода күртл йова күмб. Дум — мини мөр.

— Өгсиг авдм, асхрсиг доладм, — болҗ әмтн зөвшәрв. — Давдн әрүн седкл деерәс унулҗана.

Иим кесг шууган һарв.

Будаш эврәһән келв:

— Дууһим дахад дуултн, түүнәс нань элдү белг нанд уга.

Давдн байртан дүүрәд, босад һазаран һарв.

«Сән эцкин зөөсн зөөр, му көвүн тараҗана» — гиҗ кесгнь Давдниг келнә. Тер бас орта. Эн көвүн халуч зүрктә, җөөлн хәләцтә, өр-өвч. Күн дем сурҗ ирхлә туһлта үкр, тавн-арвн хө туулһад, нам мөр чигн унулад тәвчкхнь төр уга юмн.

Төмр көшүртә тачанк терг хулдҗ авад, һурвн шарһиг татад, эмәлнь тохата кер халтран ардан дахулсн, хотнас хот кедәд, долан-арвн хонгтан нәр-шог кеһәд, шуугулад һарад ирдг Дорҗин Давдн гидг залутн эн болҗана.