Һучн йисдгч бөлг

...Элстин улан школ чиләҗ ирәд, ода улан герт көдлҗәх күүкн.

Хотндан бәәхдән Цеднтә үр-өңг бәәсн. Хату-мөтү цагт Цеднә эк көвүтәһән хань-нөкд болад, күүкиг өнчрүлл уга, өрк кеһәд бәрәд бәәсн. Хөөннь Хоңһриг хәрҗ ирснәс нааран бас седклән медсн үр-өңгинәр бәәсн.

Әвәш Цедниг ахан гиҗ сандг, күндлдг билә. Зуг Әәдрхнүр сурһульд һарад йовҗаһад Цедн акад йовдл һарһв. Асхн ора теегт, сальк өрәд йовҗ йовад, өмн зогсад, эн келлә:

— Әвәш. Би ик хол һазрт йовҗанав. Ода тегәд сехклиннь әрүн үг келҗ чамд медүлхәр седләв.

— Нә, кел-кел, соңсий, — гиҗ күүкн зогсв. Зуг зүркн дотран хәәләд, көвүнә келсн үг судцар гүүҗ нурһ заратрулв.

— Мини келхәр седсм... Мини келхәр... — көвүн ки давхцад, үгән келҗ ядл уга бәәһәд, генткн күүкиг теврәд, бийдән шахад, уласн халхаснь үмсв.

Түрүләд яахан медҗ чадад, дәкәд уха авад, бийән салһад, Әвәш келв:

— Ичкевт, яһҗаснчн энв!

— Хәрнь, түүг чи мед.

Тер юн гидгиг хөөн-хөөннь күүкн санв. «Ода тернь дурн гидг терв, юмб», — гиҗ эн бийдән оошав.

Хөөннь бичг бичлддг болцхав. Бичгтән дала юм келхш, «менд бәәнәв, менд бә» нань дала зәңг бичхш. Болв, күүкн көвүнә бичг өдр сө уга күләнә. Удан эс ирсн цагт, чееҗ бүтәд, седкләр гейүрәд, ик зовлң өгнә. Бичг авад оркхла, ик байр учрна.

Ниднә бас зуна амрлһнд көвүн ирхд, хоюрн сәәнәр үүрлҗ авцхав. Кезәч хамдан, һар-һарасн бәрлдсн, эң кр үүрмүд болҗ медгдв.

Бас нег асхн нәәрәс хәрҗ йовад, Цедн, келҗәнә:

— Әвәш, би чамд зәңг орулхар седҗәнәв.

— Зәңг орулхар гисн?

— Ода иигәд зун җилд һар-һарасн авчкад йовад йовхм гиҗ санҗанч?

— Бидн эңкр иньг-үүрмүдвидн. Тегәд нань юн кергтә?

— Кергтә. Эврә гер-бүл бүрдәх кергтә.

Эн тускар күүкн бергнтәһән бас күүндлә. Шоглсн болад Харла сурла:

— Цедн та хойр улан зүсн болад бәәнәт. Хүрм кезә болхмб?

Әвәш ичҗ-эмәһәд:

— Ямаран хүрм, юн хүрм... — гиҗ келв.

— Тана, та хойрин хүрм.

— Хүрм болх болсний? — гиҗ бергн талан нүл уга нүдәр хәләв.

Бергн толһаһинь иләд, әрүн селвгән өгв:

— Бичә адһ. Сурһулян чиләг.

Тер күр санҗ оркад, күүкн хәрү өгв:

— Одач эрт биший. Чи сурһулян чилә. Ода нег җил үлдв.

— Үнәр тиигҗ санҗанч?

— Үнәр

— Нә, тиигхлә сән. Күләнәв гиһәд, һаран-ас.

— Мә, мини һар

Хойр халун һар харһҗ, атхлдв. «Дәкәд нег җил, түүнд юн бәәхв», — гиҗ хойр зүркн дотран даралдҗ цокв.

Күн келчксн күүкн болад, Әвәш тогтун, төвшүн бәәв. Болв, өмн цагт болсн йовдл санхнь зүркн бас хәәвән цокҗ дольглна. Тер бас хара төр биш кевтә.

...Дән чиләд, цергт йовсн көвүд толһа менд хәрҗ ирцхәв. Нуһла взводын толһач болҗ, хойр дәкҗ шавтад, сүл шавтлһн күнд болад — көләрнь сумн тусҗ — хәрҗ ирснь тер Шархнь эдгсн болвч сүгдглзәд доһлна. Манҗ нертә пулемётчик, пулемётын командын ахлач йовҗ. Сумн һариннь бульчңгар орад һарч. Тернь эдгҗ одсн, бичкн шархин ормас нань юмн уга.

Хоюрн дәәнә хувцндан зоксн, әвртә хойр сәәхн залус болҗ ирцхәв. Хоюрнчн коммунист болцхаҗ.

Әәмгтән ирәд, хойр һурвн сардан көдлмш кел уга, әлә кеһәд, хот эргәд йовцхадг болв. Нәр-наадн, шууган.

Әәмгин ахлач Хоңһр эднә тускиг бас ухалв. Манҗиг ода хәрү күүнә зарц болҗ, хө хәлә гиҗ келҗ болшго. «Зөргтә төләднь» гиҗ сармта мөңгәр иш деернь сиилүлҗ, бичсн чашкта әәрмәс ирсн. Тиим ик ашлһ наадад өгсн уга болх. Нуһлань болхла улан толһач, яһвч сурһульта-эрдмтә. Зуг эн хойрт ирлцм, таасгдм көдлмш әәмгт уга болҗ, чееҗ зовав.

Манҗ ахиннь хар гү унҗ авад, хот эргәд, әмт өврәһәд йовдг болв. Әмтнлә әдл дөрә дөрәлҗ мөрнд мордҗ, бәәхмн уга. Гүүлгҗ йовад, һазрас өсрәд, эмәлин көвчг деер одад тусна. Тиигҗ йовад, көлән сольвад, эмәл деерән хәрү хәләһәд тусна. Мөриг гүүлгҗ йовад, элкн дораһурнь эргәд һарч ирв. Иим кесг олн зүсн мөрнә сурһуль үзүлҗ әмт шуугулна.

Нег дәкҗ Хоңһр дуудулҗ, авад сурҗана:

— Манҗ, чи ода цааранднь яһҗ бәәх санатавч?

— Дәкәд нег бичк амрч авад Элст орнав. Көдлмш эс олдх билү. Олдх.

— Ода эн нәр-нааднч болҗ, эс йовну. Көдлмш хәәх болхла, эртәс хә. Чамла әдл залус күрч ирсн дала бәәнә.

— Хоңһр, санаһан бичә зов.

Эн күүрин хөөн, Манҗ хойр-һурв Элст орад ирв.

— Нә, юн болҗана? — гиҗ Хоңһр соньмсв.

— Ода деерән юмн уга. Милицин көдлмшт орхар күүндҗ бәәнәв.

Дәкәд нег йовҗ одсн, зөвәр удан хонад Манҗ күүнд таньгдшго милицин хувц өмсәд күрч ирв. Бокс хар һосн деер көк галифе шалвр, цаһан киилгиг өргн улан бүсәр бүслсн, барун хәврһднь дола хадг наган унҗҗ, зүн бийднь дәәнә үлд өскә цокҗ һаңхна. Йовад орксн цагтнь һосна давхргт бәәсн цаһан мөңгн шөрә (шпор) җиңнәд дуулад бәәнә. Иим бәәдлтә кү үзсн болхла, тер Манҗихн әәмгә милиционер Манҗ, көвүн бәәсн.

Иигәд ирдгнь бас орта. Манҗин келсиг соңсад, Җал нутгин милицин ахлачла күүндәд өмн үзгә һурвн әәмгт: Манҗихн, Ик Буурл, Җееҗихн һурвнд милицин әңг (участок) тогтах шиидвр һарһҗ. Тегәд ода көдлмшт ирҗ йовх шин милиционер болҗ бәәнә.

Баһчудт шин милиционер икл өврмҗ болв. Үүнә хувц үзхәр ууҗм бәәсн хотнас чигн әмтн ирдг. Нәр болхла баахн милиционер мел дутдго. Кесг күүкд дуран өгсәр, ээлтә нүдәр хәләдг. Зуг теднә хәләц көвүн эс оньһв.

Деед хотнд нег белвсн баахн бер бәәдг болна. Залунь өңгрәд хойр җил болҗ бәәдгҗ. «Алтн цох» гиҗ әмтн келдгҗ. Кесг гертә-малта залусин бийнь Деед хот орад йовад бәәнә гих зәңгтә. Теднә негнь болҗ әәмгин милиционер Манҗ йовдг гинә. Милиционер өдр болһн гишң Деед хотнд керг харһад бәәдгәр әмтн келҗәнә. Ода яахв, баһ күн, басл керг бәәһәд йовад бәәдг болхгов.

Манҗ-дәәчин төрнь тиигәд төгсв. Нуһлан җирһл талдан хаалһта болв. Цергәс хәрҗ ирәд, Нуһла Боолст деер, Хоңһрад бәәв. Эн Әвәшиг хотнас нүүлһәд авчксн цаг билә.

Көвүн күүкн хойр йирин таньл, элгн-садн. Тер учрар хамдан нәәрт орад, бииләд-дуулад бәәцхәдг.

Зөвәр болад, Нуһла эврә хотан темцәд һарв. Эк эцк хойрнь көгшрәд бәәцхәҗ. Мөңкт өмн кевтән хөөһән хәрүлә, Дүүцә саалян сааһа. Амрарнь келхд, хотнд җирһл-бәәдл цугтан өмн кевтән.

Көгшн ээҗнь элкдәд, көвүһән таалхар седв. Көвүнь көрәд зогсачкв. Сәәхн залу болсинь үзәд, байрлсн ээҗин нүднәс бүлән нульмсн заядар асхрв.

Эцкнь бас көвүһән үзәд, залу-зандн бәәдлинь таасад, омглҗ. хәәкрв:

— Улан толһачд хот кех билә, хө алтн, әрк нертн.

Удл уга хот-хол болв. Хотна улс цугтан ирлдәд, хәрҗ ирсн көвү йөрәһәд, әрк-чигәнә ард орцхав.

Көвүн бийән бәрәд, әрк-чигә далаһар ууҗахш. Асхн орнд орҗ кевтәд, кесг ухан орҗ, толһа салвлв.

«Кенә төлә цус-махан асхад йовлав? — гиҗ эн тоолв. — Мухлад, даҗрмҗд бәәсн улсин төлә. Муулян эзлҗәсн Харланнь төлә. Тернь тер көөсән күцәд, Хүүвин йосна хортынь дарад ирүв. Ода тегәд юн болҗана? Баячуд улснь баячуд кевтән, ялчуднь бас тер кевтән. Кенд сә күргхәр цусан асхад йовлав?» Көвүн тиигҗ кесг түүрчҗ кевтв. Генткн толһад Әвәшин бәәдл өмн һарч ирәд, тогтн тусад бәәв. Зеегтә хар нүднь ээлтә бәәдләр хәләв. Һольһр хар үснь һолан цокҗ геглзв. Уйдад бәәдг цогц, алькарнь авад шинҗлвчн мел өөлтг уга болҗ һарчана.

Шилтҗ иигәд хәләһәд, седкл хәәләд урсҗ йовхиг темдгләд, көвүн дотран санҗана:

«Ода эннь дурн тусна гидг юмн болҗ бәәхмб?» Ода күртл эдү метәр седкл хәәлҗ-урсҗ, күүкд күүнд сүзгән өгч үзәд угаһан санад, залу алң болҗ кевтв.

Нег бийд талын ухан орҗана. Күүкнд келҗ болад, гертән орулад, әмтнлә әдл амрад-җирһәд кевтхлә яһдв? Дәкәд чигн санҗана: «Улана йоснд дөң-нөкд болхар, коммунист нер эс зүлч? Тернь яахмб?»

Яахан медҗ чадад, көвүн өр цәәтл гишң чееҗләрн гүвдлдв. Зуг өр цәәлһнлә, зовлң ууҗад, зүркн тогтнҗ нөр ирв. Духуцад унтад одв.

Хойр-һурв хонад, әмтнә бәәдл шинҗлв. Хотн аңхун, харңһу кевтән. Күүнддг күнч уга, кедг кергч уга. Чееҗ бүтәд, негл түүрмд бәәсн әдл болҗ медгдв.

Иигәд түүрчҗәсн цагла Баазр ирв. Нуһлаг хәрҗ ирсн зәңг соңсад, Баазр ирҗ йовхнь эн. Хойр хуучн үүрмүд байрта харһцхав. Эн-терән күүндәд сууҗ бәәһәд, Нуһла келҗәнә:

— Мөңктин хош альд бәәнә?

— Хуучн зуслңд.

— Одад золһад ирий?

— Одый.

Баазр белдвр кехәр һарад йовҗ одв. Эмәлтә мөр көтләд, удл уга күрч ирв.

Бас кезәңк кевтән Баазр Нуһла хойр Мөңктин хот хәләһәд довтлад һарцхав.

Хөөһән хош талан эргүлҗ, йовх Мөңктиг үзәд, довтлад күрәд ирцхәв.

Нуһлаг үзчкәд, Мөңкт ик байрта өмнәснь һарч гүүв. Нуһла мөрнәсн үкс бун, Мөңктин өмнәс бас гүүв. Хойр залу харһлдад, теврлдәд, нәәхлҗ теегт зогсв. Баазр эдниг үзҗ, байрта эңкринь медҗ, деврҗ дала болв. Өмн цагт бичкн нәрхн хар көвүг Мөңкт өвртән орулҗ шахад таалдг бәәсмн. Ода болхла, Нуһлан өрчд Мөңкт шахлдсн, усн-цасн болҗ уульҗ кевтхнь эн.

Кедү дәкҗ Мөңктд нөр күрл уга, бичкн хар иньгән санҗ суусн болхв? Сәкүснь деернь йовҗ сум өөрдхл уга, толһа менд иртхә гиҗ. дотран зальврад, дорд үзг хәләҗ мөргҗ бәәсн күүнд, ода иигәд әмд-менд, әвртә гидг залу болад һарад ирснь, ик байр болҗана.

Удл уга хөөһән кевтртнь авч ирчкәд, Нуһла келҗәнә:

— Нә, залус, хөөнәс шүүҗәһәд бәртн, нәр кехмн, җирһхмн.

Залус хөөг дарунь эд-бод, кеһәд, зуухд мах чанад оркв. Баазр даальң тәәләд, ик шилтә әрк һарһад авч ирв.

Ааһ болһнд кеһәд, Баазр өргәд авчана:

— Нә, залус. Мана Нуһла кесг һазр үзәд, алдр дәәнд орад, эрүл-менд хәрҗ ирснд байр өргәд, ода цааранднь ут наста, бат кишгтә болхиг, эврә кех-күцәх тоотнь күцҗ, йовтха гиҗ йөрәй.

—Йөрәл бүттхә!

Залус цааранднь үгән күүндәд сууцхав. Баазра хотнахн бас кезәңкәрн әдл болҗ һарчана. Баазр партизанас бууҗ ирәд, хәрү адундан орҗ. Болв, эн әәмгин Хүүвин гешүн болҗ бәәдгҗ, Цедн-адуч ода Әәдрхнд багшин сурһуль дасҗ йовдгҗ.

Мөңкт таңһчин негдгч чуулһнд одсан келҗ өгв. Кесг олн улс үзәд, кесг сәәхн үг соңсад ирсән медүлв.

— Нә, тегәд олзнь юн болҗана, олзнь? — гиҗ Нуһла сурв.

— Олзнь гисн. Ямаран олз бәәхв, соңсад һарч ирүвидн. Әмтнд хая-хаяд үзсн-соңссан келҗ өгнәв. Нань ямаран олз түүнәс авхв?

— А, хәәмнь, Мөңкт, — болҗ Нуһла шуукрв.

Түүгинь медәд, Мөңкт хәрүцв:

— Ода маниг яһтха гинәч. Сурһуль-эрдм уга, сохр номт әдл бәәнәвидн. Нань альдаран одхв, малас нань эрдм угавидн.

Баазр бас үгд орлцв.

— Яһад болвчн гесән теҗәх кергтә. Манд нань кедг көдлмш уга. Дассн, меддг көдлмш.

Эднә келсиг ил сәәхн медҗ Нуһлан элкн шарклв. Кезә эднәс зовлң гетлхмб, кезә?

Ишкә делгәд, хөөнә захд һурвулн кевтв. Өмн сө нөр уга бәәсн Нуһла духуцад унтад одв.

Маңһдур асхнь Нуһла эцктәһән эркн күр кев. Улан толһач болад ирсн көвүн, эцкин һарас җолаһинь авад, мал-гер, кишг элвлҗүлх гиҗ ухалҗасн өвгн, кесг соңсад уга соньн үг соңсв.

— Ода эн дала мал-герән кенә төлә хадһлҗ бәәхмт, — гиҗ Нуһла эклв. — Эгчдм эн тана дала кишгәс хүв өгсн уга биләт. Нанд чигн энтн җирһл болшго.

— Чи баһ күнч, — гиҗ Эрнцн хөрв. — Чи одач җирһл үзәд угач. Малта, мөңгтә күн — күүнд тоолгддмн. Хумха-хоосн күүнд йирдән ял уга.

— Малта, мөңгтә болад Мөңктиг гергтәһинь зарад сууснтн энв? — болҗ Нуһла халурхв.

— Мөңкт мини ач көвүн, намаг күндләд мал-герт нөкд болна. Тиигхлә тер нанд заргдҗ, даҗргдҗ бәәх күн болҗану?

— Өдр сө уга, үвл зун уга тана хөөнә ард хатад, нарн-салькнд цокгдад, гесндән цадх хот уга, ээмдән өмсх хувцн уга йовхларн, кенә төлә йовҗ йовна гинәт?

Эрнцн ормаҗ көвүһән хәләв. «Гем ирҗ бәәхм, яахмб», — гиҗ дотран ухалв. Мөңктиг мухла-даҗрлһнд бәәнә гиҗ кен келх? Җил болһн герин нег ишкә кеҗ авна. Хотта-хоолта, гесн цадхлң, саах үкртә, өдр өнҗәд әрк нернә. Алад идх болхла, хөөһән авна, кен түүнәс хармнна? Йилһәс уга, элгн-садн болад, эзн әдл бәәнә.

Иигҗ санад, Эрнцн улм уха туңһав. «Акад юмн, үүнәс дала ямаран җирһл би үзҗ бәәнәв? Хотндаң бәәнәв, иигән-тиигән әмтнлә әдл хол һазрт одҗ, олз кеҗ, альвн-дольвн юм һарһхшив. Нам әрвләд, зуна цагт сагсг хурһ чигн алҗ идхшив».

Үнәрнь келхд, тер мел үнн. Эрнцн хотндан бәәдг, юм үздго хар байн болҗ һарчана. Малан әрвләд, зуна цагт өттә хурһ чигн алҗ иддго күн. Тегәд чигн җил болһн малнь өсәд-өргҗәд йовдгнь эн.

— Бийтн, аав, коммунист күмб. Учр тиим болсар танас би өнчән авхар седҗәнәв. Та эврән бәәтн, би эврә медрләр бәәнәв.

Эрнцн уха туңһаһад, «болдгч үг» гиҗ санв.

— Арһ угад, зарһ уга. Чини дурн. Зөөрән чамд цугтынь үлдәхәр үкәд-тасрад йовдг биләв. Чамд мал-гер керг уга болхла, чини дурнч. Хөвән авад һар, үлдснь нанд болх.

Өвгнә келсиг олзлад, Нуһла адһв. Маңһдуртнь Боолст орад, Улан бичәчиг (пиисриг) дахулҗ ирәд, өвгнәс өнчән авв. Авсн малыннь өрәлинь Боолстд бәәдг КОБ (Яду улсин зөвлл - Комитет бедноты) гидг юмнд орулҗ өгв. Мөңктд саалин үкр, унх мөр, цөөкн хө һарһҗ өгв. Наадк малан хулдад, хувцлҗ авад, хойр шарһиг татдг тачанк хулдҗ авад, арднь эмәлтә халтр мөр дахулад, хот эргҗ аля кедг болв.

Хойр шарһ татчксн тачанк гүүһәд аашхиг үзәд, хотн болһн өмнәснь белддмн. Хө алад, мах чанад, әрк нерәд, берәд-күүкд цуглулад, нәр кедг. Аш сүүлднь залус хурад көзр нааддмн. Нуһлала көзр наадна гисн алдвр уга наадн. Сөөнь дуусн наадад, цугтынь босхадл мөңгинь шүүһәд авчкад, өрүнднь цугтаднь шүүврән тараһад хәрү өгчкәд, һарад йовҗ оддг күн.

Тегәд чигн хотна аля залус көвүг күләһәд суудг болҗ һарв.

Хойр шарһиг татсн, халтриг ардан дахулсн тергн Боолстд бас ирв. Нуһлан зәңг соңссн Хоңһр зөвәр уурта бәәнә. Эгчнь, Харла, дүүдән сана зовад, чееҗләрн гүвдлдәд үкчәнә.

Ирәд буухлань, зуг Әвәш байрлад одв. Көвклзәд бәәдг көгтә хар тачанкд сууһад һархинь гисн күүкнд икл өврмҗ болҗана. Халтриг Хоңһра хаша дотр уйҗ оркад, Әвәшиг суулһҗ авад, асхн болсн нагла Нуһла Му Шаһад хәләһәд һарч гүүлгв.

Күчтә мөрдин гүүдлд салькн чикнә өөгүр дуулҗ һарад, ард үлдәд йовна. Адрута хаалһд цокгдад, толһа эргәд, ухан-седкл талхм там болсн йовна. Әвәш күн болснас нааран иигҗ йовҗ үзәд уга, ухань орҗ һарад йовна.

Кесг иигҗ гүүлгҗ йовад, көвүн мөрдән зогсав. Күүкнә толһа диинрәд, тачанк деер түргүр киисв. Хавсн сар һарчксн, өкәҗ деерәс хәләв. Нуһла хәрү ирәд, күүкиг теврәд үмсв. Халхаснь, хамраснь, маңнаһаснь үмсәд, хойр нүднәсн һарсн нульмсан арчл уга, хур кевтә күүкнә чирә деер цальгрулв.

— Әвәш, Әвәш, — гиҗ эн дуудв. — Әвәш. Эн мөрд, тачанк чини. Эврә бийән чамд нерәдҗәнәв. Чамас нань нанд һазр деер эңкр күн уга медич, хәәмнь.

Әвәшт ухан орад, сергв. Эңдән тег, эрм теегт тачанк деер хоюрхн. «Ичкевт, Цедн ю санхв?» — гих ухан үүнд орв. «Цедн ю санхв?» Нуһлан келәд бәәсн үгмүд зәрмнь соңсгдад, зәрмнь соңсгдл уга, далаһар медгдҗ бәәхш. Нуһла күүкнә толһа өндәлһәд, үмсәд әкрмдҗ, келв:

— Әвәш, чи мини сәкүснч! Чамаг угаһар би җирһҗ чадш угав. Әвәш, чи түүг медҗәнәч?

Ода ирҗ Әвәшт юн болҗ йовхнь медгдҗ йовна. «Эн мөрд чини, эврә җирһл чамд» гисн ода ирҗ, медгдҗ йовна.

Уха авсң кевтә, күүкн бийән хүмҗ сууһад, көвүн тал хәләһәд цәәсн чирәһинь үзәд, амн үгән келв:

— Нуһла, хәәмнь. Чамаг би кезәнәс нааран меднәв. Чи сән күнч, йоста залуч. Чамаг би эврә һарһсн ахан гиҗ тоолдг биләв. Чи түүг мед. Болв, чини келсиг би медүв. Чамд үгән өгдг арһ нанд уга. Чамас эрт, талдан күүнд. би амн үгән өгчкләв. Би түүнд дуртав, Би түүг һундаҗ чадш угав. Нуһла, түүг чи медҗәнч, Нуһла?

Нуһла шилтәд хәләҗ оркад, сана авсар келв:

— Цедн?

— Э, Цедн.

— Хәәмнь, Әвәш. Биич ода көгшрәд ирсн бәәдлтәв.

Күүкн тачанкас бууһад, көвүнә толһа теврәд, нульмсан асхрулад уульв.

— Нуһла, Нуһла! Ода яахв, ода яахв?!

Маңһдуртнь әәмгин заллтд «мини белг» гисн цаас бичәд, Хоңһрин хашад хойр мөртә тачанкан үлдәчкәд, халтр мөрән унад, Нуһла Элст орад һарв.

Хөөннь ирсн зәңгәр болхла, Нуһла нутгин мөңгнә туск көдлмшт орсн болх бәәдлтә.