Һучн нәәмдгч бөлг

Хо өрүн. Хар мөрн хатрад йовна. Сер-сер гисн салькн чееҗ үләҗ, сергәнә. Деер аһарт торһас җиргнә. Нег җиврән аһарт хадсн болад, эврән дүүҗлгдҗ, элдү сәәхн дууһан дуулна.

Хар мөрнә суг-суг гисн хатрлар Хоңһр Шарадын ик Цоңх деер һарад ирв. Энд-тенд ик холд үзгдәд, һазр уудад бәәв. Өмәрән хәләһәд орксн: Манцин цаһан ташу уняртад, һол күртл тиниҗ гүүһәд, эңдән нүднд илдкдв. Зүн бийдән харвад орксн, Хурла Күрә өрүн маңһарт дүңгәһәд бәәв. Эргүләд, хәләхлә, энд-тенд, хол-өөр хальмг хотдуд үзгдв. Гермүдин-өркәс көк утан цоонград һарч бәәнә.

Эн элдү сәәхн зург үзҗ оркад, Хоңһр мөрән көндәһәд, Цоңхас бууһад, Боолст хәләһәд һарв. Долан хонгин дунд хотдудар йовҗ, цәәлһврин көдлмш кеҗ, алвин (налогин) мөңг цуглулҗ, йовснь эн.

Хар күлг өмн кевтән хатрад һарв. Хоңһр уха туңһаһад, чееҗд бәәсн ухаһан һарһҗ, бийләрн күүндв.

…Долан ут үвл давад, нәәмдгч хаврнь ода ирснь эн. Эн хавр хурта-бората болв. Тер учрар чигн теегин ноһан теңкән уга шавшад бәәнә. Шаһа нааддг халцха күртл өвсн күүнә өвдгцә. Нарна тольд нурһан ээһәд, көк ноһанд мал наалдад унҗ одснь хәләсн күүнд үзгднә.

Эн җилмүдт кесг усн гүүһәд әрлҗ одв. Тег тогтнв. Цаһан, зелүнә ә тасрв. Канар, Маслак, Дораган гидг деермчин багмуд (баандмуд) хальмг теегт ирҗ зүсцхәв. Тег эңдән ода төвкнүн. Болв, Очра Озна деермчин баг (банд) гиҗ бәәнә. Эдн хальмг дотран бузр-азр йовдл һарһхш. Ик хол һазрас көөһүл кеһәд, кү тонад бәәдг улс.

Эдниг Элстәс һарч ирәд церг хәәнә. Болв, бәрҗ чадҗахмн уга. Юңгад гихлә, цугтан хар хувцта, хотна залус болад гелдглзәд бәәцхәнә. Тедниг хотна улс бәрҗ, өгшго. Тиигхлә, кен тедниг бәрҗ чадхмб?

Теңгр деер көкрнә, дора ноһан шавшна. Мал төлән авад, җил болһн өсәд-өргҗәд йовна. Дәәнә көлд тарагдҗ, баһрсн малын то ода өсәд, өмнкәс ик болҗ. йовна. Эн өсҗ-олдҗах мал бас кезәңк кевтән баячудын һарт бәәнә. Зәәсң, нойдуд гиҗ ода теегт уга. Ода үлдснь, малын эзнь — баячуд. Өргн теегт идшлҗ, йовх малын ард геңгр-геңгр гиҗ йовхнь саак ялч улс. Зуг теднә тоог авхар кедү седвч, дала юмн болҗ өгчәхмн уга. Малч улс цугтан элгн-садн, төрл. Эврә мал хәрүлҗ йовх улс болҗ һарна.

Өмн цагас өңгән сольҗ бәәнү-угай? — гиһәд сурхла. Бәәнә гиҗ хәрү өгх кергтә. Әәмгин школд ода дөчн күн шаңһаһар орад, сурһуль дасҗана. Үүнд сурчахнь уга-ядун үрдүд. Эмнүлң (больниц), арвн күн кевтдг эмнүлң (больниц) тосхгдсн. Ода хотна улс цуһар ирҗ бийән хәләлһнә. Гемтә-шалтгтаһинь эмнүлңд (больницд) кевтүләд, эмнәд-домнад һарһна.

Хоңһр эврә бийнь бас өмнкәсн өвәрц болв. Ниднә Әәдрхнд һурвн сара әәмгин ахлачин сурһуль чиләв. Кесг соньн кергтә медрл дасҗ авв. Тенд кесг улсла таньлдв. Хальмг Таңһчин обком комсомолын сегләтр Анҗур Пюрбеев гидг күүнлә иньг-амрг болв. Анҗур бийнь Ик Буурла көвүн бәәҗ. Таньлдад, бийләрн дахулҗ балһс һәәхүлв. Эврә әәмгтән комсомолын үр (ячейк) бүрдәх болҗ, үгән өглә. Түүгән күцәв. Ода Манҗихнд эврә Комсомольск үр (ячейк) бәәнә. Түүнднь дөрвн күц. Теднә сегләтрнь Әвәш болсн бәәнә. Эн җилмүдт бас хара биш көвүд-күүкд сурһульд йовулгдв. Әвәш Цедн хойр Элстд школ чиләһәд, күрч ирв. Цедн — Әәдрхнд, багшин сурһульд. Школ чиләсн көвүдәс сурһульд бас дөрвн-тавн күн йовҗ одв. Тедн дотр Тавна Җирһл күүкн бас йовна.

Иигәд кесг уха тоола йовтл, мөрн. Шарадын һол һатлад, һарч йовхнь медгдв. Ар зо деернь һарад ирхлә, Боолстын шавр гермүд дүңгәлдәд бәәцхәв.

Хоңһр гертән ирҗ буув. Эн җилмүдт, хойр өрәтә шавр гер бийнь бәрҗ авла. Өмнк сурһулин бичкн шавр герәс (землянкас) һарад, эврә гертән орснь тер Үүнд бас учр бәәв. Әвәш һанцхарн хотнд бәәҗ чадшго болад, дәкәд сурһуль сурх учрар, ахнь үүг гертән авв.

Герин һаза ирәд буухлань, гертәс гүүһәд зурһан-дола әрә күрсн бичкн хар көвүн һарч ирәд, җолаһинь авв.

Мөрнәсн бууҗ ирәд:

— Менд, Баатр, — гиҗ келәд, Хоңһр көвүһән хааһаснь өргҗ авад, бийдән шахв.

— Ааҗач гертән бәәнү? — болҗ Хоңһр сурв.

— Ааҗа уга, улан гертәһән нүүһәд йовҗ одла.

Хоңһр көвүһән теврәд герт орв. Харла Әвәш хойр-хоюрн улан герт көдлдг, сарин өрәлд, хотдудар йовҗ цәәлһврин көдлмш кедг. Теднә йовдлд Хоңһр дасҗ одсн күн.

— Геснч өлсҗәнү? — гиҗ Хоңһр сурв.

— Уга. Дуся һаһа нанд хот авч ирнә.

Хоңһр меднә. Харла йовхларн көвүһән сурһулин хот кедг Дуся күүкнд даалһдмн.

Хоңһр көвүһән өвдг деерән суулһад, Харлан тускар бас ухалв.

...Тиигхд, цуг хальмг улсин негдгч чуулһнас Харла талдан күн болҗ ирв. Ут үсән тәәрүләд, күзүнд әрә күрдг эгц үстә, терлг-цегдгин ормд сул бәрцтә орс бүшмүд, хальмг махланнь ормд улан альчур боосн орҗ ирлә.

Хургин сүүләр төләлгч (делегат) болҗ ирсн хөр һар күүкд улсиг Буля Акугинова цуглулҗ авсн бәәҗ. Эгц үстә, орс хувцта, улан альчур толһадан боосн өндр шар күүкн йир күчр сәәхн болҗ теегә берәдт медгдв. «Үүнлә әдл болхинь», — гиҗ күн болһн санв.

Буля берәдт улана йоснд күүкд улс яһҗ бәәхинь цәәлһҗ өгв. — Мана йосн бидн залусин йоснла әдл, — гиҗ эн эклв. — Залудан мухла болад, элгн-садан хадм гиһәд, теднә шавхр күләһәд, хатад-харлад йовдган хайхмн.

Күүкд улст шин герин үүд татад, сәәхн җирһлүр дурдҗах болҗ медгдв. «Хальмг күүкд күүнә зовлңгас ик юмн уга. Түүнәс маниг гетлгхлә — икл төр», — гиҗ эдн санҗ сууцхав.

Дәкәд цааранднь сурһуль-эрдм дасх, гегән-герлин көдлмшт күүкд улсиг орлцтн гиҗ Буля кесг заавр өгв.

Аш сүүлднь келҗәнә:

— Эн хувцан хаяд, шин, минилә әдл хувц өмснт? — болҗ, Акугинова сурҗ,

— Өмснә! — болҗ зәрмнь ярд гиһәд одна.

Харла башрдҗ, һазр хәләв. Шин хувц өмсх ик санан бәәнә. Болвч, хәрҗ ирхлә әмтн ю келхв, ичкевт? Иигәд түүрчҗ суухлань Кермн бер сүүһәснь өргҗ.

— Бос, әмтнәс үлдх бидн дуту хөвтә улсий?

Харла бер тал хәләҗ оркад босв. Буля эдниг дахулад, нег хувц уйдг герт авч ирв. Теднә дигинь авад, маңһдуртнь күн болһнд хувцинь авч ирҗ өгч.

Шин хувцан авчкад, гертән хәрҗ ирәд, Җал Мөңкт хойрт Харла келҗ:

— Ахнр, эн хувц хәләлт. Ямаран гиҗ меднәт?

Шин хувцн Җалд икәр таасгдҗ. Мөңктд далаһар таасгдҗ бәәхш.

— Дарук сүүрд шин хувцан өмсәд иртн, — гиҗ Буля келлә. — Дәкәд, эндр үсән тәәрүлхвидн.

— Ю, дәрк, — гиҗ Мөңкт аман бәрв.

— Чик, Харла. Хүвсхл (революц) кен-бәрн күцднь кехмн. Мел чик, шин хувцан өмсҗ авад сүүрд одхмн.

Дарук болсн сүүрд төләлгчнр (делегатнр) берәд шин хувцан өмсәд ирҗ. Әмтн байрта альх ташлдҗ.

Өөрән суусн Аршт, Амр-Санан келҗ гинә.

— Мана Буляшин көдлмш.

Түрүн өдрмүдт шин хувцн невчк эвго болв. Цугтан сул, махмуд чичрсн болҗ медгдв. Цааранднь дамшад, дасад, гем уга болв. Хәрҗ иртлән, Харла шин хувцндан иҗлдәд хуурв.

Гертән хәрҗ ирхлә, кесгнь чочҗ-үрглдв. Зуг Дуся күүкн гүүҗ ирәд, Харлаг теврҗ үмсв:

— Чамд эн хувцн әвртә гидгәр зокҗана.

Хоңһрин бийднь түрүләд эвго болсн болҗ медгдҗәлә. Дәкәд шинҗләд, хәләһә бәәтл, нам бийднь зокмҗта болҗ байрлв.

Хотна зәрм берәднь икәр соньмсв. Шин хувцн берд зогсинь эднд сәәхн медгдв. Болдг болвч зәрмнь аман бәрлдҗ, шүлсән чирдәд, «ичкевт, көкән чичрүләд яһҗ, йовхмб?» боллдв.

Харла эс медсәр, эврәһәрн бәәһәд бәәв. Заллтын герән ахулчкад, цолта цагтан сурһулян дасад бәәв. Хоңһрин дасхсар, хойрдгч әңгин чинртә сурһуль гиһәд, Харлаг һурвдгч әңгт орулв. Әңгин ик ард сууһад, сурһулян дасад бәәв. Түрүн дараһур, көвүд-күүкд наад бәрдг билә, төр уга дасад, сурһулян бас чиләснь тер

Ода хойрдгч җил улан герт көдлҗ бәәхнь эн.

...Хотн һолын өмн амнд, ирмәгин ташуд бүүрлҗ. Шарһ нарн мандлҗ һарад, сөөһин харңһуг көөһәд, хотн деер герл унһаһад өгв. Минь эн һарч йовх нарнла урлдад, зүн бийәс хаалһар хойр тергн аашна. Негнднь темә, наадкднь цар татсн йовна.

Тергд хотна өмн захд ирҗ йовна. Харла хотна бәәдл шинҗлҗәнә. Хотнас зүн ар хәләһәд ик хош хөн һарч йовна. Ардагшан һол хәләһәд үкр мал цувад оркҗ. Ик цаһан гер барун өмн бәәнә. Зел деернь арв һар үкр зогсҗана. Һурвн бер түргәр гүүлдәд, үкрмүд сааҗ йовна. Эн берәд үзәд, Харла эврәннь өмнк җирһл санв. Бас иигәд кесг, бөгдиһәд гүүһәд орксн биший. Цаадк гермүдинь хәләхлә, хаһрха-хар ишкәһәр бүрсн, зел деернь неҗәд-хошад үкр зогсҗана.

Эн Алтман хотн. Эн бәәдл үзҗ оркад, Харла санв: «Кезәңк кевәрн бәәһәҗ. Күмн өврм хүврлт одач болад угаҗ».

Тергән зогсаһад, көлгән тәәләд, Харла зарлв:

— Улан гер ирҗ йовна. Наарцхатн, гер бәрлцтн!

Үкр сааҗ йовсн берәд алң болцхав. Һаза йовсн күүкд гүүлдәд аашна. Тенд-энд залу улс зогсад, гердҗ тергд тал хәләлдв.

Улан альчур боосн, орс хувцта хойр күүкд күн үвән тергн деерәс буулһлдв. Соньмсад гүүҗ ирсн көвүд-күүкдт унь, терм өгәд, шуугад бәәв. Энд-тендәс берәд, гиҗгтә күүкд бас өөрдәд ирцхәв.

— Шулудтн, улан гер бәрлцтн, — болҗ, Харла эднд келв. Күүкд улс дөң боллдцхав. Удл уга, герин термс босад ирв. Хойр-һурвн залус ирлдәд, харач өргәд авв.

— Адьдасвт, юн улсвт? — болҗ бичкн шар бер шимлдв.

— Тана хотнд орҗ, өгхәр йовнавидн, — гиҗ, Харла шоглв.

Улан герин зәңг хотна улс соңса. Энд-тенд ирҗ гихәс биш, бийстнь хотнд ирәд уга билә. Тер учрар баһчуд икәр соньмсв. Дәкәд эн хойр хальмг күүкнә хувцн бас өврмҗ болв. Эгц үстә, улан альчурта, орс хувцта. Зәрмнь эднә бәәдлд икәр җилвтв, зәрмнь өврлдв.

Үүд-түүд күрглго гер босад ирв. Дотрнь ширә орулҗ тәвәд, хәврһднь үвән тәвәд, гер белн болад одв. Барун өмң термд Харла улан дарцг герин ик хошлңд боов. «Улан тугта улан гер», — босв гиҗ хотна улс хәләлдв.

Генткн гер дотрас күүнә дуулсн дун соңсгдв. «Хойр күүкд улс һаза йовна, тенднь кен дуулҗадг болхмб?» — гиҗ хотнахн өврлдв. Дөң-нөкд болҗасн күүкд-берәд герин үүд авлад, дотрк бәәдл хәләв. Ширә деер нег бичкн авдр болсн юмн бәәнә, тернь дуулад бәәнә.

— Акад юмб? Эврән дуулад бәәнә, — болҗ эдн өврлдв.

— Дуулдг авдр гидг юмн энтн, — болҗ Әвәш цәәлһв.

Хотн талас әмтн ирлдцхәв. Дуулдг авдр генәд-гесәд бәәнә. Өвртә темә үзсн әдл болҗ эн улст медгдв.

Бичкн шар бер Харлад келҗәнә:

— Манаһас ирҗ цә ууцхатн.

Харла дуулдг авдран зогсаһад, олнд зарлв:

— Тана хотнд улан гер ирсн бәәнә. Үдлә хург болхмн, цугтан нааран күрәд ирцхәтн.

Әмтн тарлдв. Улан герин күүкд шар бериг дахад һарцхав.

Улан гер хотнд ирҗ буусн зәңг әмтнд тарад одв.

— Эн хойр бирмд мана хотнас юуһан хәәҗ йовхмб? — болҗ Алтман гергң, әрә дөч күрсн, махта-шөлтә бальчхр шар күүкд күн сурв.

— Бирмд бишл эднч, улан альчуртнр Улана йосан батраҗ, харңһу манд гегән-герл орулхар йовна, — болҗ Алтма ууҗасн цәәтә ааһан ширә деер тәвәд келв.

Кезәнә, негдгчд чуулһнд төләлгч (делегат) эс тәвснднь Алтма әвртә гидгәр уурлла. Болв, хөөннь болҗах йос шинҗләд бәәхинь, гем уга йосн болх бәәдлтә болв. Әмтн төвкнв. Мал-гер өскхд күн саалтг болҗахш, Хурл-хуврг, шаҗн-бурхн бас хуучарн эврә җирһлән бәрә бәәнә. Тегәд эн йосн манд яһад му болҗахмб?

Цааранднь тоолад суухла, эврә йосан хальмг улс эдлҗәх болҗ һарчана. Әәдрхнә ик йоснд Арш ахта хальмгуд, Элстин нутга йоснд — Йисән Анҗа, Җал ахта толһалҗах.

Тегәд чигн улан герин эзн күүкд улст дөң-нөкд болх уха Алтма зүүв.

Дуулдг авдрин зәңг соңссн бичкдүд улан гер төгәлҗ күләлдв. Харла хотна бәәдл шинҗлв.

Бас кезәңк кевтән. Саалян сааһад, үкрән һарһчксн берәд, зеләс туһлмуд тәвәд, талдан үзгүр һарһад, арсан идәләд, арһс ташлдв.

Бичкн шар бер шин үүрмүдән авч ирәд, һуйрта цә, тос тәвҗ өгәд, әвртә гидгәр тоов. Таньлдад-бәрлдхлә Читлә гидг бер болҗ һарв. Күргнь Санҗ-адуч.

Өрүн үд болҗ йовсн цагла, берәд көдлмшән ахулсн гиҗ, санад, Харла Әвәш хойр хәрҗ ирәд, улан герән секв. Бичкн күүкд орлдад, өмн һазр эзлв. Дахлдад күүкд-берәд, залус ирцхәв. Әвәш дәкн дуулдг авдран эргүлв.

Әмтн хурад, гер дүүрң, кесгнь һаза сууцхав. Үүдинь секчкәд, Харла хурган эклв:

— Улана йосна һарһсн улан гер тана хотнд эндр ирҗ бәәрлв. Тер учрар, мана кех-күцәх төрт таниг шунҗ орлцх гиҗ ицҗ бәәнәвидн, — болв.

Цааранднь улан герин кех көдлмш цәәлһҗ өгв. Эркн төр — сурһуль даслһн. Ик баһ уга цугтан эн герт ирҗ, үзгүд дасҗ, умшдг, бичдг сурхмн. Дәкәд, күүкд улс дотр цәәлһврин көдлмш кех. Нань чигн бас көдлмш бәәхәр келв.

Бурушаҗах күн һарчахш. Зөвтә гиҗ чигн күн келҗәхш. Зуг Алтма һазаһас әәһән өгәд, герт орҗ ирәд, сандл деер сууһад келҗәнә:

— Мана Боолстын күүкд олнд кергтә ончта көдлмш кеҗ, йовцхана, — гиҗ эн эклв. — Күн болһн ядхдан һаран тәвдг дасҗ автн, умшдг-бичдг дасхла улм сән. Мини селвг — хотна улс улан герәс гегән-герл авхмн.

Хотна тоомсрта залу тиигҗ келхлә, кесгнь, тер дотр берәд, күүкд амрлдад одцхав. Сурһуль дасҗ авхар эдн икәр байрлв. Читлә бер сурҗана:

— Харла, сурһулян кезә эклхмт?

— Ода, эндрәс авн экләд бәәхугов.

Түүг соңсад зәрмнь герән темцлдв. Хойр хар көвүн, тавн-зурһан берәд-күүкд болсн улс герт үлдв.

Харла эдниг суулһад, өмннь девтр, харнда өгәд, «Букварь» гидг дегтр үзүлв,

— Эн үзгүд. Эдниг медәд авчкхла, тегәд умшад, бичәд бәәҗ чадхмт, — болҗ эн эклв. — Үлгүрнь, эн «М» гидг үзг, эннь — «А», дәкәд негнь «Н». Эдниг ниилүләд авад ирхлә, үг болҗ һарна: «МА-НА — МАНА». Медгднү?

Баһчудт эннь икл өврмҗ болв. Салу үзгүд негдүләд авад ирхлә, нииләд үг болҗ һарчана.

Иигәд баһчуд экләд сурһуль дасв. Кичәлән (урокан) чиләһәд, Харла сурһульчнран сулдхв. Күн болһн һартан девтр харнда хойр бәрсн, сүүдән букварь сүүвдсн баһчуд икл байрта йовв. «Сойлын (культурн) хүвсхл (революц) эклв», — гиҗ Харла дотран ханҗ байрлв.

Асхн берәд үкрән саалдв. Харла герин һаза үс цокдг маши һарһад тәвчкәд, хот эргв.

— Үситн дарунь цокад, өрм һарһад өгчкнәв, — болҗ эн берәдт зарлв.

Тиим маши үзәд уга күүкд улст, берин келсиг иткнә гидг хату болҗана. Үснәс өрм авхар седхлә савд кеһәд, искәһәд, деернь унсн өрминь халвад авдг. «Тиим амрар үснәс өрмнь йилһрҗ оддг юмн бәәхий? — гиҗ эдн маһдлцхав.

Гермүд эргҗ йовад, Харла Читләд келв:

— Читлә, чи яһвч мана үр күнлмч, үсән авч одад цокулыч.

Читлә үснәннь өрәлинь талдан савд кечкәд, өрәлинь авад һарв. «Үрхлә өрәлнь үрг», — гиҗ эн тоолҗ йовна. Нег миск бас автха гиҗ Харла келв.

Үс цокдг машинд үс авч ирәд кечкәд, Әвәш машинә модн иш авч эргүлв. Машин дүүгәд-шиигәд һарв, дорд бийәснь хойр хувагдҗ үсн өрм хойр асхрв. Дарунь, үүд-түүд күргл уга үснәс өткн шар өрм йилһрәд һарч ирв. Читлә алң болҗ, аман бәрҗ, үзҗәсән иткл уга зогсв.

Нег һартнь цокгдсн үсинь өгәд, наадк һартнь мисктә өрминь бәрүләд тәвәд оркв. Читләг хотнд күрч йовхла, өмнәснь тосад һарч ирәд күүкд улс хәләлдв. Өткн өрм. Дарунь, түргәр цокад һарһчксн. «Үнмб-худлв?» — гиҗ эдн алмацлдв.

Болв, үлгүрәс бөк юмн уга. Удл уга берәд суулһта үсән авлдад, улан гер тал оддг болв. Үс цокдг машинь еңсг дууһарн, «шин җирһл итктн» гиҗ өргн теегт герчлҗ дуулв.

Асхн болад ирхлә улан герин һаза домбрин айс күңкнв. Харла домбран шавдн бәәҗ цокад, сөөһин аңхун аһу сергәв. Көвүд-күүкд катрңнҗ тавшлдад, элә кевтә эрглдәд, элсн деегүр дошлдад, өскә цокҗ йовад, безг ирсн мет чичрлдәд, өркин туурһ хәләлдәд, дөлиһәд бииләд бәәцхәв. Харла баһчудт шин ду дасхв:

Тавн уулын белднь

Товин сумн асхрна.

Товин сумн асхрвчн

Толһа менд ирий.

«Аштаб полкан темций», «Өндр улан туг» нань чигн кесг ду дасхв.

Нег дәкҗ, сурһулян чиләчкәд, күүкд-берәд үлдсн цагла, Харла ик хар авдрас кесг сәәхн эрәтә эд һарһҗ үзүлв.

— Яһсн сәәхн эдв, бүшмүд уяд өмсх, — гиҗ өңдр, хар Занда күүкн келв.

— Иим Әвәшин бүшмүдтә әдл бүшмүд уюлҗ авнч? Уйҗ өгнәв, — болҗ. Харла келв.

— Авнав, — болҗ күүкнә нүдн гилвкв.

— Харла нанд эврә бийинлә әдл цегдг уйҗ ас, — болҗ Читлә келв.

Өөрк күүкд-берәднь ду һарлго, аацадҗ сууцхав. Харла хойр хувц ишкәд, машинд уйхд бел кеһәд хаяд оркв.

Маңһдуртнь бер күүкн хойр хувцан өмсҗ, үзв, мел дигтә, сәәхн зокҗана. Хоюрн хувцан сүүвдәд хәрҗ одцхав. Маңһдур сурһульд шин хувцан өмсәд иртхә гиҗ Харла келв. Түүнә келсиг соңсад, маңһдуртнь хоюрн шин хувцта хотн заагур йовҗ, йовцхана. Хотна гергд үзәд, өврҗ, хәләлдв.

— Эн берәд-күүкд адрн гиҗәх бәәдлтә, — гиҗ бас негнь келв.

— Тер хойр бирдин ааль. Хәләһә бәлт, дәкәд ю һарһдгинь, — болҗ Алтман гергн гериннь һаза зогсв.

Бер күүкн хойрин хувцн наадкстнь бас таасгдв. Дәкәд һурвн-дөрвн күүкд шин хувц уюлҗ авх зөвшәл өгв.

„Болв, эн күүкдт Харла эврә зөвән бас цәәлһҗәнә. Хувц уйҗ өгх. Зуг камзалан хайтн гиҗәнә. Камзал гисн хальмг күүкдт гем-шалтг өгдг бәәсн. Ик-бичкнәснь авн күүкдт уутьхн җиләтк өмскәд, чееҗинь таг-яг кеһәд оркдг. Тер учрар, күүкдт көкн урһдго, чееҗнь келдүр мет тиньгр, оошк-зүркнь бәрәтә, элдү зовлңта болдг.

Тер учрар чигн хальмг күүкд-берәд дотр садв гемтәнь олн болна. Ода эн җиләтк — хортнла ноолда кенә гидг ик, эркн төр болҗ өдгә цагт һарчана.

Харла дарунь күүкдт ке сәәхн бүшмүд уяд өгв. Арһс цуглулад, хотн дотр һал түләд гүдәчкәд, Читлән герәс тавн шин хувцта күүкд һарч ирәд, шатчасн һалд камзалмудан хайлдв.

— Чамас бичә болг, — гиҗ Занда келв, — хальмг күүкд бас маниг дуратха.

Түүмр үзәд, Алтма дотран ухалв. «Нег уга юмн биш. Эн түүмр — эклц, цааранднь эн һалд кесгнь бас шатну-яһну».

Харла хотна күүкд хәләҗ: «Теегт нарна герл әрә унад, харңһун ирмәг шармгдҗ йовна», — гиҗ дотран ухалв.

Әвәш Харлад ик нөкд болҗана. Өдртнь сурһуль сурһлһнд, өрүн-асхнд үс цоклһнд дөң-нөкд болна. Асхнднь хотна баһчудта нәр кеһәд, шин ду дасхад, цаһан модн долда наадад, аль биш көдлмшәс әәхш.

Хотна күүкд дунд кесг цәәлһврин көдлмш кенә, соньн кесг тууҗ, түүк келҗ өгнә. Одахн Москван — Әрәсән хотл балһсна тускар келҗ өгв.

— Москва — балһсн биш, зүүдн, — гиҗ эн үгән эклв. — Тал дунднь өндр-өндр шар цоохр бәәшңгүд бәәнә. Теднәс өндр, теңгрт күрн алдад зогссн, ораһинь алтар сиилүлсн, хасн сумна бәәдлтә болсн, шөвг әдл үзүртә болсн өндр сәәхн бумблвс бәәдг болна. Түүг эргүләд, күн биш, эрлг чигн давшҗ һарч чадшго өндр-өндр улан шивәс төгәлҗ. Эн цугтан Кремль гиҗ келгднә. Тер Кремль — балһсн дотр балһсн болҗ бәәнә. Тенд, чүүкл улан чолуһар кесн бәәшң дотр, шил гер дотр мана алдр багш Ленин унтҗ кевтдгҗ.

— Ленин Әрәсән ик багш эс билү? — гиҗ Занда сурв. — Тегәд яһад унтад кевтдв? — Амрад, унтсн болад кевтдгҗ. Хая-хая босад үүрмүдтән заавр өгчкәд, хәрү амрад кевтдгҗ.

— Әвәш, чи альдас иим дала тууҗ медәд бәәнәч? — гиҗ негнь сурв.

— Дегтрт бичәтә бәәнә. Дегтр умшад бәәхлә, эврән үзсн әдл медгднә.

Эн үгән келчкәд, Әвәш уха туңһав. Сарин сарулд үүнә чирә болвсрад одв. Әвәш ода өңгтә-зүстә, үзлтә гиҗгтә күүкн болҗ һарв. Чирәнь цаһан, хойр нүднь ик хар, атлс хар үстә. Дундын тиим урһцта, сүвәһәрн уйдад бәәдг нәрхн, һо хамрта, һольшг чирәтә күүк үзсн болхлатн, тер Әвәш бәәсн.