Һучн доладгч бөлг

— Эн юн нүүдл болад одв? — гиҗ сурсн теегин күүнд келҗ, медүлх хәрүнь бас күн болһнд белн.

Манҗихнә әәмгт болсн хургла әдл хург Манцин кецә әәмг болһар хурад, Хальмг таңһчин негдгч чуулһнд төләлгчнр (делегатнр) шиидгдлә. Өцклдүр нутга хург Элстд болла, ода тегәд төләлгчнр (делегатнр) нүүһәд-нүгшәд Чилгр хәләһәд һарч йовснь эн.

Чилгр балһснд төләлгчнрт (делегатнрт) бәәдг гер угаһинь медәд, деерәс эврән гертә иртхә гиҗ ирсн зааврас иштә, малта-гертәһән Манцин кецә нутга төләлгчнр (делегатнр) ик нүүдл болҗ ирҗ йовхнь эн.

Улан Эрг балһс давад, Чилгр хәләһәд нүүдл һархла, зүн бийәс бас тиим нүүдл ниргәд аашхнь үзгдв. Эн Яшкуляс һарсн Ик-Цоохра төләлгчнр (делегатнр) Цань дәкәд әмтн ду дуулснь соңсгдв — эннь Эрктнә, Ачнра, Баһ-Цоохрахн аашх болҗ, медгдв.

Удл уга өмн җирлһнд җирс-җирс гиҗ. Чилгрә орс гермүд үзгдв. Негт эдн өөдән татгдад, суңһгдад, доран усн сүүртә болҗ медгднә. Зәрмдән хәрү сууһад, өөгүрнь усн мелмлзәд, дала деер суух гермүд болҗ үзгднә.

Өөрдәд ирхлә, шавр гермүд төгәләд хальмг хотдуд бүүрлсн бәәнә. Теднә өөр мөрд, хөн, үкр мал өвс идҗ йовна.

Манцин кецә нүүдлин толһад йовсн хүвсхлин зөвллин (ревкомин) ахлач Будана Эрнҗән, өөрән хатрҗ йовсн Җалыг ташмгиннь ишәр хатхад келв:

— Ээ, энч әмтн манас урд ирчксн бәәдлтә.

Нүүдл гермүдт өөрдәд ирхлә, өмнәс тосад, мөртә хойр күн һарч ирв. — Альк нутгв?

— Манцин кецәхн.

— Тиигән, зүн өмн, тер Баһ-Дөрвдә на буутн, — гиҗ залу заав.

Теднә келсиг соңсад, бәрәтә бәәсн хотна наад бийд нүүдл күрәд, көлгән зогсаһад, хошан буулһв. Удсн уга арвн цаһан гер дерәлдәд зогсв, өмннь малтсн зуухас көк утан һарч, «Манцин кец — эн бәәнәв», — гиҗ теегтән бардмнв.

Мөңкт Харла хойр тергн деер йовсн бочкта уснас кеҗ авад, цәәһән чанв. Җал Будана Эрнҗән хойр балһс темцәд һарв.

Бичкн шавр гермүдтә балһс эргәд кесг хотн үзгдв, цаад бийднь цәәһәд ик нур делгрв. Балһсна дунд бәәсн ик цаһан герүр өөрдәд ирхлә, буута харул зогсҗахнь үзгдв. Үүнд төләлгч (делегат) цаасан үзүләд, гер тал залус орҗ ирцхәв. Цааран-нааран әмтн йовлдад бәәнә.

Ирсн улс бичҗ авчах кесг улс сууна. Түүг Көкән Эрднь-Ара һардҗана. Эрнҗән Эрднь-Арала ирҗ мендләд, эврә делегацин тускар келв. Бичәчнрин (пиисрмүдин) ахлач дахулҗ авч ирәд:

— Эн төләлгчнрин (делегатнрин) нердинь бичүлтн, — гив.

Хәләхлә, тер бичәчнрин (пиисрмүдин) дунд Башкан Санҗ сууна. Таньдг, иньг күн. Өөрнь ирҗ сууһад, һаран сегсрлдҗ мендләд, Эрнҗән цаасан өмннь тәвв.

— Манцин Кецәхн күрәд ирвт? Кедү күн болвт?

Бичсн цаас хәләҗ оркад:

— Эн кевтнь үүгитн орулҗанав. Нә, манцинхн ямаран бәәцхәнт? — Баахн шар залу, ик байрта, сандл деерән гедәҗ суув.

— Сән бәәнәвидн, — гиҗ Эрнҗән келв. — Нутг төвкнв. Зуг эн зелүн гидг юмн хая-хая энд-тендәс орҗ ирәд, дән болҗана.

Башкан Санҗ күн болһнд төләлгч (делегат) шиидгдсн цаас өгв. Маңһдур болх хургин диг-дарана цаас — көтлвр (программ) — бас цәәлһҗ өгв.

Маңһдур өрүн арвн часла хург эклх болҗ һарчана. Хургт таңһчин сәәчүд цуһар ирсн, нутг болһнас, аль-биш һазрт бәәдг хальмгуд бас ирсн болҗ һарчана. Байр болад, баахн залусин чееҗ деврәд бәәв. Иигҗ цуг хальмг кесг зун җиләс нааран цуглрҗ ирәд угаг залус тууҗас меднә.

Санҗиг асхндан таньдг-үздгән дахулад хотнур ирхиг залус эрв. Түүнәсн һарад, хошан темцәд һарцхав. Гертән ирәд, цәәһән ууҗ, авад, хот кех хө һарһхар залус адһлдв.

...Балһсн дунд бәәсн ик герин нег өрәд таңһчин һардачнр хурсн сууна. Чапчан Арш, Константин Герценберг, Антон Амр-Санан, Алексей Маслов, Хохол Джалыков, Буля Акугинова нань чигн улс.

Таңһчин һардачнр Герценбергиг икәр күндлҗ, түүнә келсн үг соңсцхана. Константин Рудольфевич Герценберг Москван, Наркомнацин элч, Хальмг ЦИК-Д нидн намрас авн ирҗ көдлсмн. Большевик, кезәңк коммунист, Хальмг таңһчд дөң-нөкд болтха гиҗ Наркомнац илгәсмн. Хальмг деед хург үүнә һардврта белдгдҗ болҗахнь эн.

Ирсн улс диглҗ бичҗ авчасн Эрднь-Ара Кекеев илдкл кеҗәнә.

—Төләлгчнр (делегатнр) цугтан гишң ирчкв, — гиҗ эн эклв. — Әәдрхнә, Сарпулин, Теңгин медлә нутгудас төләлгчнрнь цуг ирчкв.

Дәкәд деернь Терек һол деер бәәдг хальмгудын, Урал, Оренбург медләс, Киргиз һазра. Аһшин медлин хальмгудас төләлгчнр (делегатнр) бас ирсиг келв. Иигәд авад хәләхлә Әрәсәд бәәсн цуг хальмг улс болһнас делегац ирсн болҗ һарчана. Цуг һазр деер бәәсн хальмгуд эврә йосна төр хаһлхар хурад ирв гиҗ, келҗ, болҗана.

Төләлгчнр (делегатнр) дотр хальмг улс, орсмуд, Украинә, маңһд нань чигн келн-әмтнә элчнр ирсәр келҗәнә. Эн чуулһна төләлгчнр (делегатнр) көдлмшч, ялч, угатя улсин үрдүд болҗ һарчана. Эдн дотр негн чигн нойн, зәәсң, байн уга болҗ һарчана. Цугтан уга-яду, әәрстә һартнрин көвүд-күүкд. Төләлгчнр (делегатнр) дотр 55 коммунист — ВКП(б) гешүн улс йовна. Иигәд Хальмг негдгч чуулһн Коммуна партин һардврта болҗ, һарчана.

Кекеевин илдкл соңсҗ оркад, әмтн — төләлгчнр (делегатнр) күцәд ирсиг темдгләд, маңһдур өрүн чуулһниг эклх болҗ залус шиидцхәв. Тер чуулһн деер хәләгдх төрмүд батлгдв.

Харңһу тег бүркәд, бүрүл болад ирв, Хотн болһна һаза домбрин айс соңсгдв. Манцин кецә хотна тал дунд, цаһан ширдг деер Харла сууһад, домбран эңсүлҗ цокв. Көвүд босад көлән цервҗ бииллдв.

Аңхун теегин аһарт җирһлин чивһс көндәҗ, җирһлтә улсин нәр эклв. Өрүн босхла, адун мөрд, хош хөд ардк нуурас ус ууһад идгт һарч йовхнь үзгдв. Теегин хотна җирһл тиим болҗ һарв.

Балһсна захд бүкл тәәз (театр) бәргдсн бәәнә. Кесг зун күн сууҗ болм орм кечксн, өмннь ахлачнр суух ут ширә.

Удл уга төләлгчнр (делегатнр) нутг-нутгарн хурлдад орман олад сууцхав. Әмтн орман олад суусн цагла, Чапчан Арш үкс-үкс ишкәд һарч ирәд, ик ширән ард зогсад, һаран өргәд әмтиг шуугаһан ахрдхиг сурад, эклв:

— Үүрмүд! Эндр өдр — икл байрта, мана сән өдр болҗана! Алтан уулас нүүһәд, Әрәсәд Хальмг ирәд бүүрлснәс нааран һурвн зу һар җил болҗ йовна. Тер цагас нааран, өдгә цаг күртл иим ик хург болад уга бәәсмн.

Тенәд-зүүләд, теегт шатад, көдәд цаңдад, муудан орад, мукан җаҗлад, татлда-мааҗлда бәәҗ, өндр зо деер һарч йовх бәәдл мана хальмг улст ода үзгдҗәнә. Җирһл кедү зовлңта болвч, эн зо деер һарад ирхлә, өмнәс сер-сер гиҗ салькн көдләд, сегә-уха орулҗана. Эн зо деерәс өмәрләд, һууһинь эргүлҗ, хәләхлә, толһа эргәд, диинрәд, ухан мандлад бәәнә. Тедү дүңгә сәәхн. Көөстә булгин усн, көк девән өвсн эндәс үзгдҗәнә. Нүдн түүг һәәхҗ ханхш. Түүнд күрәд җирһх — мана эркн төр болҗ һарчана.

Харңһу, зовлң гетләд, хамр зо деерәс ода харвҗ бәәнәвидн: Эн өмн делгрсн сәәхн җирһл — Хүүвин йосн, социализмин тосхлт. Зуг түүнд күрнә гидг дегәд амр биш. Эн зооһин ца бас зо бәәнә. Түүнд күрхлән бас чигн учрх. Бидн, сул җирһлтә Хүүвин хальмг улс, өмәрән гүҗрҗ, зо болһнинь давшҗ, эврә сәәхн җирһл делгрүлҗ йовх зөвтәвидн.

— Яһсн сәәхн келтә күмб, кемб? — болҗ, Харла Җалд шимлдв.

— Олна багш Чапчан Арш гидг күн. Чи таньдговч?! А, чи медшгоч, бичкн бәәснч. Мана Манҗихнд багш йовсн күн. Ода Хальмг ЦИК-ин ахлач.

— А, медгдҗәнә.

— Эн мана негдгч чуулһн — ик өвәрц чуулһн, — болҗ Арш үгән утдхв. — Негдвәр, цуг Әрәсән өргн аһуд бәәсн хальмгудын төләлгчнр (делегатнр) ирсн бәәнә. Тиигхлә цуг хальмгудын чуулһн гиҗ келҗ болҗана. Хойрдхлаг эн чуулһн харчудын, әәрстә һартнрин чуулһн. Өмн цагт ик хургт кен оддг билә? Нойдуд, зәәсңгүд, баячуд. Тер цагт ялч, угатя улс хургт суңһгддг билу? Уга. Хальмг улсин төриг кен хаһлдг билә? Сәәчүд, нойдуд, зәәсңгүд. Ода мана цуг хальмг улсин чуулһнд 346 төләлгч (делегат) ирсн бәәнә. Тедн дунд нег чигн нойн, зәәсң, байн күн уга.

Цугтан альх ташлдад хәәкрлднә.

— Әәрстә һартнр, теднә көвүд-күүкд, һурвдхла, өмн цагт болхла торһуд, дөрвүд, бузав гиһәд хальмг хоорндан йилһлдцхәдг билә. Дәкәд деернь хальмг, орс, маңһд гиһәд бас. Тер нойдуд-зәәсңгүдин ааль билә. Маниг хоорндм бидн цоклдулҗ оркад, бийснь сәәчүд болһарн кен-янаһан йилһл уга, ни-сәәхн җирһәд бәәдг билә.

Ода эн хургт цуг хальмг цуглрсн, орс, маңһд уга, хамцад ирәд, улана йосан батрулхар йовхнь эн. Көдлмшч, ялч улст орс хальмг гиҗ йилһс бәәнү? Уга. Хальмг — көдлмшч, орс — көдлмшч — йилһл бәәнү? Уга. Хоюрн байн-нойнд көлсән шимүлҗ, даҗргдҗ йовх улс. Тиигәд авад хәләхлә, бидн ода әңг әңгәр хувагдсн болҗ, һарчанавидн. Бидн, эндр үүнд хурсн көдлмшч, крестьян улс, эврә әңг болҗ һарчана. Тегәд чигн эврә болдгарн, орс, хальмг, маңһдан йилһл уга хамдан эврә төрән күүндҗ бәәх улсвидн.

Мөңкт Харла хойрт иим үг соңсҗ үзәд уга улст, икл өвәрц болҗана. Эн келсн үг зүркнд күрәд, байсулад, нурһар заратрулад бәәнә. Эн хойр биш, хургин ик зунь бас эднлә әдл, шин, түрүн хургт ирсн улс. Тегәд чигн эднд икл байр болҗана.

— Тана нерн деерәс, партин багин зөвшәлсәр, цуг хальмг негдгч чуулһн секгдҗәнә гиҗ зарлҗанав, — гиһәд, Арш үгән чиләв.

Дарунь хург һардх улс шиидцхәв. Ширән ард одҗ. кесг улс суулдв. Харла Җалд-амр өгчәхт... «Тернь кемб, түүнә нернь?» — болҗ шимлдв.

Җал хойраднь соңсгдмар, хургин ахлач улсин зәрминнь тускар цәәлһв.

— Олна төлә һарсн Антон Амр-Санан.

— Меднәв, манахнд ирлә, — болҗ Харла шимлдв.

— Алексей Маслов — хальмг дәәнә комиссар.

— Доктр Душан Үлмҗ,

— Хохол Джалыков — торһуд нутга ахлач.

— Харла, тер күүкд кү үз. Буля Акугинова. Сурһуль-эрдмтә, ик һардач күн.

Ииглдәд, әмтнлә таньлдҗ суутл, дарук күн илдкл (доклад) кеҗәнә. Алексей Маслов «Хальмг болн Октябрь» гидг илдклән эклҗәнә.

Пиитриң көдлмшч әңг Хулһн сарин хүвсхл (революц) эклсн. Цааранднь түүмр дәрвкҗ шатад, бүкл Әрәсә эзләд, цаһан хааг ширәһәснь буулһад, йосан эврә һартан авад, әнгин аһу болһнд Хүүвин йосн бүрдсн тускар илдкләч (докладчик) цәәлһҗ келҗәнә. Өмн цагт даҗргдҗ йовсн көдлмшч, крестьян улс ода эврән җирһлдән эзн болсн, шин сул сәәхн җирһл тосхах болҗ һарчана.

Октябрин улан туг дор хальмг угатьнр бас багтсн, эврә йосан һар деерән авсн, җирһҗ бәәхнь эн.

— Тиим болсн учрар, — гиҗ Масловин дун чаңһрад одв, — хальмг улсин нерн деерәс орс ахнр-дүүнртән, ханлтын халун менд өргийя!

Әмтн альх ташҗ нирглдв.

Мөңкт Харла хойр әмтнә келсиг цугтнь хавлҗ авад, чееҗдән бәрхәр седцхәв. Болв, үг олн болад, зәрмнь медгдҗ өглго, толһа савав.

Илдклин (докладын) хөөн әмтн босҗ үг келлдв. Нутгин ахлачнр, олн һазрас ирсн хальмгуд ард-ардасн тасрлвр угаһар индр (трибун) деер һарч үг келлдв.

Ик хол — Киргиз нутгт бәәдг хальмгудын элч бас үг келв.

— Өсрсн цусн, тасрсн махн болх улсвидн, — гиҗ, эн эклв.

Эн күүнә цәәлһсәр болхла, кезәнә, хуучн моңһл нутгурн хәрү нүүҗ йовсн цагла, хальмгудас тасрад, Кирһзин һазрт үлдсн улс болҗ һарчана. Хол һазра элч, хальмг улс цуг хурад эврә, улана йосан тогтаҗахд ик ханлт өргв.

Тедү метәр Терек, Урал һолас ирсн улс бас босҗ ханлтын үг келлдв.

Индр (трибун) деер нәрхн, өндр хар залу һарч ирв. Сависн хар үснь барун цох деернь саглрҗ унад, нег нүдәрн дару-дару чирмәд бәәнә. Яндг-Мочажн нутга Хүүвин ахлач Хохол Джалыков.

Җал өөркстән Хохолын тускар келҗ өгчәнә. Октябрин хөөн эврә нутгтан мөртә зу һар цергч хураһад, цаһачудла кесг дәәллдҗ, диилсн болҗана. Түүнә хөөн нутгин дәәнә комиссар, нутгин ахлач болад, улана цергт ик тусан күргҗ.

Соңса бәәтл эн тускан Хохол бийнь келәд ирв.

— 1917-гч җил февраль сард хүвсхл (революц) болсиг соңсад, мана нутга улс ик гидгәр байрлла, — болҗ, эн эклв. — Йосн соляд, уга-ядун зовлң баһрад, җирһл ясрх гиҗ санҗ бәәцхәлә. Цаг давв, болв җирһл, зовлң тер кевтән үлдв. Баячуд йосндан үлдв, угатьнр, салга заһсчнр өмнк кевтән бәәхтә улст мухла болад бәәв.

Болв, нарна герл һазрт унад, әәрстә һартнр эврә йосан тогтаһад, салгтан, Иҗлдән эврән эзн болад, сәәхн җирһлин эклц үзгдв. Эн сул җирһл Әәдрхнә медлд Хулһн сарин хүвсхлин (революцин) хөөн учрв.

Бидн, Салга хальмгуд, бас эврә улана йосан тогтаһад, нурһан тинилһәд, күн болҗ, олна зергләнд батрувидн. Тегәд чигн хальмг олн Улан Цергт бәәсән әрвлл уга өгдг билә.

Нутгас 1918-гч җил Улан Цергт 527 залус мордла. 1919-гч җил дәкнәс 587 күн цергт мордв. Цергт 5000 тергн көлгтәһән, кесг олн үкр, хө өгүвидн.

Мана нутга зун (сотнь) Оранжерейн гидг салгт бәәсн ик штабин харул болҗ бәәв. Цаһана цергиг бидн холд тосҗ дәәллдәд, салгт өөрдхл уга бәәвүвидн.

Цааранднь нутгин ахлач мал-герин тускар, эрүл-менд, сурһуль-эрдм яһҗ нутгт делгрҗ йовхиг келв.

Аш сүүлднь: «Хүүвин йосн, алдр багш Ленин оньдин менд болтха!» — гиҗ дагцл хайв.

Әмтн шуугҗ альх ташлдв.

Асхн болад ирв. Завср болад, әмтн хотан темцәд һарцхав.

Өдрин дуусн ундасад, өлсәд бәәсн улс хотан эдләд, һазаран һарад, әмтнлә таньлдцхав. Хотнас хот орад, нутгас нутг орад, хоорндан таньлдад, медлдәд, нәәрлцхәв.

Харла домбран авад әмт дахад һарв. Баһ-Дөрвдә хотнд нәр эклв. Кермн гидг бер басл үүср уга домбрч бәәҗ. Баахн көвүд, берәд босадл тавшлдад бәәнә. Дарунь Харлад домбран цокх селгән ирв. Домбрин айс күңкнәд, теегин дүүрәнд җиңнв. Кермнә бийнь өврәд, берин өөр оч сууһад шин айс дасҗ авхар байрлв. Хойр бер таньлдад, иньг-амрг болцхав.

Маңһдуртнь болсн хургт наадк нутгудын улс бас босҗ үг келцхәв. Кесг илдклмүд (докладмуд) чигн умшгдв. Баһ-Дөрвдә нутгин Хүүвин ахлач Увшин Сеглә үгән босҗ келв. Эн һазрт 1918-гч җил түрүн болҗ хальмгудыг Улан Цергт мордулсн. Түүнә хөөннь бас Улан Цергт хот кеҗ идх мал, унҗ церглх мөрд, тергд, нутг элвгәр өгсәр келв.

— Шорвин кецә улс, улана йосиг эврә йосн гиҗ, үнн седклән өгч бәәнә, — гиҗ ахлач зарлв.

Манцин кецә ахлач Эрнҗән бас кесн-күцәсән цәәлһв. Цаһачудыг эврә аһуһас көөҗ һарһад, Канар, Маслак деермчнрлә дә босхад, әмтнә мал-герт харсвр болҗ нутга церг церглҗ бәәх. Арвн нәәмдгч-йисдгч җилмүдт Манцин кецәс Улан Цергт мордсн көвүд ода Негдгч Хальмг мөртә цергә бухд (полкд) тусад, дәәнд орад, нерән дуудулҗ йовхиг темдглҗәнә.

— Нутгин харчуд нег дууһар Хүүвин (советин) йосан күндлҗ, эврә җирһлән әрвлл уга олна сә хәәхәр бәәнә, — гиҗ ахлач үгән чиләв.

Дарунь хальмг Улан Цергә элчнрт үг өггдв. Дәәнә көлд дасад бәәсн, киитнднь даарл уга, нарн-салькнд шатл уга, чашкин сурһульдан һавшун, шаһасан алдлго, дәәнә хувцн дигтә сәәхн зоксн, маштг моһлцг, хар залу индр (трибун) деер һарад ирв.

— Улан Церг менд болтха! — гиҗ әмтнә негнь келв. Әмтн шуугҗ альх ташлдв.

Шууган невчк тогтнхла, улан цергч үгән эклв: — Үүрмүд! Хальмг Негдгч хүвсхлин бухин (полкин) нерн деерәс халун менд келҗәнәв! — Әмтн дәкн ниргҗ альх ташлдв, толһач үгән утдхв. — Көдлмшчд крестьянск Улан Церг Хүүвин йосна харул болҗ зогсҗана. Эн иргнә (граҗданск) дәәнд, цаһана цергиг цокад, тохм таслад, ца, олн һазрас ирсн, һазадын ордудын цергсиг һазрасн һарһҗ көөһәд, орн-нутган харсад авсиг тадн меднәт.

Улан цергч эврә бухиннь дәәллдҗ йовсна тууҗ келҗ өгв. Кесг һолын ус мөрдднь уусн, кесг һазрин кец дәәчнр дерлсн, көөсн дәәсән күцәд диилсн, күмнь баатр нерән дуудулсн церг болҗ һарчана.

Усть-Медведицкий, Урюпинский, Хоперский медлмүдәр кедәд, Тең, Сал һолмудар дәврәд. Ар Кавказин уул дотраһур дәәллдәд, арг улан баатрмуд ик холд нерән дуудулсн.

Бухин (полкин) толһач Хомутниковин баатр тууҗ, Шапшуков Максимин, түүнә өөрнь йовх Нарма берин, Ангуляев Арлтана үүср уга зөргтә йовдл үзүлҗ бас темдглв.

— Улан Цергин чидлнь бәәнә. Олн-әмтн юмнас мел бичә әәтн. Орн-нутган Улан Церг нүднәннь цецгә кевтә хәрүлх! — болҗ цергч хәәкрв.

Олн дегц босад, байрта альх ташлдв.

Хургт дәкн завср болв. Асхн шидр нег цөөкн мөртә улс хотдудас тасрад һарад одв. Теегин нуурин көвәд ирҗ бууһад, көк ноһан деер зәмлҗ суулдад, эдн хүүвән эклв.

Эргүләд шинҗлҗ хәләснд — ик зунь һардач улс болҗ һарв. Нутгудын ахлачнр, таңһчдан күндтә бәәдг сурһульта-эрдмтә улс.

Иигәд, эврә болдгарн хурад, чуулһн деер күүндҗәх төрин тускар хүүвлҗәхнь эн.

Шин йосн тогтсн. Үзгдәд, соңсгдад уга йосн. Юуһарн сән, алькарнь му болҗахмб? Иим ухан күн болһна чееҗ эзлҗәнә.

— Эн йоснас сән йосн һазр деер уга, — гиҗ Чапчан Арш үгән эклв. — Соңслт, хәләлт. Теегт тенәд, күн болһнд даҗрулад үкҗ йовсн хальмгудт йосинь, эврә йосинь һар деернь өгчәнү? Өгчәнә. Даҗрмҗ, мухлаһас маниг гетлгҗәнү? Гетлгҗәнә. Мал-гер өсхд дөң-нөкд болҗану? Болҗана. Тиигхлә манд талдан ямаран йосн кергтәв? Хүүвин йоснас нань манд йосн керг уга. Учр тиим болсар, улана йосна төлә әмән әрвлш уга андһар өгхмн.

Аршин келсн кесгтнь таасгдв. Үнәрнь келхд, талдан ямаран йос хәәхмб?

Болв ахлачин келсн зәрминнь уханла ирлцҗ бәәхш. Эднә седклд Эркин Церн багшин келсн үг ниицңгү болҗ медгдҗәнә:

— Хүүвин йосн — сән, харчудт зокмҗта ирсн. Түүг му гиҗ келснә, келнь келкәрг. Болдг болвч эн йоснд бас тату-тартгнь бәәнә. Үлгүрләд келхд, шин йосна евәләр авад хәләхлә, бурхн-шаҗн ямарань болхнь медгдҗ бәәхш.

Цааранднь Церн эн төриг цәәлһҗ өгв. Бурхн -шаҗнд шилтҗ дассн теегин хальмг улсиг тер авъясас түргәр гетлгнә гидг икл күнд төр Дәкәд гүүдүләд тоолхла, үүлдлң (фабрик, завод), мал-гер — цугтан олна болх зөвтә. Тегәд эврә мал уга хальмгуд ямаран улс болн гиҗәнә?

Эн болад, ухан хойр әңгрәд бәәв. Нег әңгнь болхла— Хүүвин йосиг эн кевтнь, бүклднь бийдән авад, түүнә туг дор җирһхмн гиҗәнә. Наадкнь болхла — Хүүвин йос делгрүлдг болвчн, цааранднь бас хәләһә бәәхмн гих ухан.

Кесг тиигәд сууҗ оркад залус күүрән чиләв. Хүүвин йосиг эврә йосн гиҗ тоолад, чидлән әрвлл уга, көдлмштнь орлцх, — гиҗ цугтан амлв.

Илдклмүднь (докладмуднь), теднә тускар келсн үгмүднь төгсәд, хург чилх болад ирв. Аш сүүлднь чуулһн шиидврмүд батлв.

Хургин ахлач Чапчан Арш келҗәнә:

— Хальмг күч-көлсч улсин эврә бәәдлин туңһг (декларац) умшҗ өгтхә гиҗәнәв.

Кекеев Эрднь-Ара туңһг (декларац) умшҗ өгчәнә.

— Хальмг күч-көлсч улс, элдү Хулһн сарин хүвсхлин (революцин) евәләр, эндр, эврә негдгч чуулһн деерән, сул сәәхн җирһлин хаалһд орҗ, өргн Әрәсән келн улсла ах-дү бәрлдҗ, цуг хальмг улс нииләд, нег эврән эркшәгч (автономн) Хальмг таңһч бүрдәҗәнә.

Туңһг (декларац) умшхин туршарт әмтн кесг дәкҗ альх ташҗ нирглдв.

Умшад чиләхлә, төләлгчнр (делегатнр) цугтан босад, кесг удан альх ташлдв. «Хальмг Эврән эркшәгч (автономь) Таңһч менд болтха!» «Өргн Әрәсә оньдин дөрвн цагт элдү сәәхн җирһтхә!». «Алдр багш Ленинд әрүн седклин ханлт!» — гиҗ кесг хәәкрлдв.

Төләлгчнр (делегатнр) невчк төвкнхлә, ахлач Арш келв:

— Эн хальмг күч-көлсч улсин эврә бәәдлин туск туңһгд (декларацд) зөвтә гиснтн һаран өргтн.

Цугтан һаран өргҗ, ниргҗ кесг альх ташлдв.

Ахлач Амр-Сананд үг өгв. Чееҗнь байрар дүүрсн Антон Амр-Санан хальҗ-хальгҗ келв:

— Үүрмүд! Үр төләлгчнр (делегатнр)! Эндр 12 час. Эн агчмла хальмг олн улсин җирһлд темдгтә элдү байрта цаг болв. Хальмг олн, эн элдү йовдлд эврән орлцҗах бидн, хальмгин тууҗд эн өдрин чинр ямаран болхинь одач сәәнәр медл уга бәәнәвидн. Хүүвин йосна зарлсн: сул сәәхн, цугтан әдл, ах-дү бәрлдлһн гисн, зүүдн биш, эндр тогтсн төр болҗана, эңкр үүрмүд. Хальмг олна тууҗд эн өдр алтн үзгәр бичгдх.

Амр-Санан үгән чиләҗ йовад, дагцл хайҗана:

— Хулһн сарин (октябрьск) хүвсхл (революц) менд болтха! Әрәсән Социалистическ Федеративн Советск Республик менд болтха! Улан Церг менд болтха! Пролетарск хүвсхлин (революцин) алдр көтләч (воҗдь) Ленин менд болтха!

Төләлгчнр (делегатнр) дегц бослдад, альх ташлдад, дагцл хайҗ, ниргв. Хург ахлҗасн улс дотрас негнь «Интернационал» гидг ду хальмг келәр эклв.

Төләлгчнр (делегатнр) цугтан эн дууг өргәд авв.

Харалын мууд дассн,

Цуг делкән өлн мухлас, бостн!

Өргн буурл тег, өсҗ, босҗ һарснасн нааран иим ду соңсад уга билә. Ода даҗрмҗ, мухлад йовсн олн харчуд цуглрад, эврә йосан бүрдәһәд, байрта дуунд авлгдҗ бәәснь эн.

Күн болһн хальҗ одсн, күн болһн эврә бийдән зөвән авсн, күн болһн-күн болсн.

Интернационалта хамдан

Олн-әмтн седкләрн сергх...

Эн дун теегин -аһар дүүргәд, эврә келәр медгдәд, олн-әмт байрлулҗ, эднә кех-күцәхд дуудвр болҗ җиңнв.