Һучн зурһадгч бөлг

Хаврин цаг. Гү тәвх болҗ йовсн кем. Зөвәр цунцг. Герт һанцхн бичәч (пииср) Улан сууна, нань күн уга. Боолстын заллтд Җал орҗ ирнә.

Улан түргәр босв. Җал һар авч мендләд, картузан ширә деер тәвәд, альчурар маңнаһан арчв. Эн-тер боллдад сууцхав.

Җал Элстәс өрүнә һарад, ода ирҗ йовхнь эн.

— Ахлачтн гертән угай? — гиҗ гиич соньмсв.

— Хоңһр хотан уухар йовҗ одла. Ода ирх зөвтә.

— Нә, зәңг-зәәһәс танахнд юн бәәнә?

— Дала соньн юмн уга, — гиҗ Улан келв. — Хая-хая зелүн деермч хотдудар ирәд, дән болад бәәнә. Эртинә мана Боолстын баг (отряд) теднлә дәәллдәд, көөҗ йовсн малынь хәрү булаҗ авв. Түүг та соңссн болхт.

— Соңсла.

— Ода невчк арһта болҗана. Хотн болһн хойр-һурвн бу-хавалта болсн, эврә бийән харсад, орһдул-тонул сөргдг болҗана.

— Демәр бәәхлә сән.

—Мел үнн. Ниилңгү бәәхлә немрч, чидл болдг.

Хоңһр орҗ, ирв. Җалыг үзәд:

— Багш, мендвт! Таниг ирҗ гихлә, адһмар ирүв.

һар авч мендләд, Хоңһр эврәннь өрә зааһад келв:

— Ортн, багш.

Ахлачин ик өрәд орҗ ирәд хойр залу суув. Җал ирсиг соңсад, хотна залус хурв. Эдн өрәд орҗ ирәд, зәрмнь сандл деер, зәрмнь шал (пол) деер сууцхав.

Деед һазрас ирсн гиич зәңг-зә келҗ, өгв. Хальмг һазрин аһу эңдән цаһана, цергәс цеврлгдсн, альд болвч Хүүвин йосн делгрсн. Әәдрхнд бәәх Хальмг ЦИК икл көдлмш кеҗәхәр келв. Хальмг улст Москван ик йосн бас дөңгән күргҗ бәәдгҗ. Хальмг цә, эд-тавр бас һарһҗ өгч.

Энҗләс экләд әәмг болһнар школмуд һарһтха гисн закан бәәдгҗ. Тегәд чигн, Манцин кецә улсин сурһуль-эрдм толһалҗах күн, Җал, әәмгүд эргәд, сурһулин төр босхҗ, йовхнь эн болҗана.

— Эрдм кергтә, — болҗ Тавн өвгн келв. — Күүкдт ода сурһуль сурһх кергтә.

— Бидн сурһулиннь герән ясад белдҗәнәвидн, — гиҗ Хоңһр үгд орлцв. —Әңгмүдинь ширдәд чиләҗәнә. Партс күрч өгчәхш.

— Парт, дегтр, девтр хамгар бидн дөң болхвидн, — гиҗ, Җал дөңнв.

— Дәкәд нег ик төр бәәнә, — гиҗ, Җал келв. — Өөрхнәс хальмг улсин негдгч чуулһн болх. Түүнд төләлгч (делегат) шиидх кергтә.

— Тернь юн төләлгчв? — гиҗ залус соньмсцхав.

— Түүгинь би танд хург деер келҗ өгнәв. Одна хург кех кергтә.

— Әмтнд зәңг күргх, хойр-негн өдр кергтә.

— Әмтн икәр ирхлә сән болх билә.

Нөкәдүр хург кех болад, залус күүрән чиләв. Әмтн һарлдв, Хоңһр Җалыг дахулад школ орад һарв.

Школ эргҗ хәләһәд, Җал байрта йовв. Арһсн-түләнь, ааһ-савнь белн. Сурһулин гернь ясгдад дуусҗах. Багшнрнь амрхар йовҗ одон, хот кедг хойр орс күүкн! үлдсн. Харлата һурвулн эдн герин һазакинь шалдҗ йовна.

Җалыг үзәд, эдн башрдҗ зогсцхав.

— Күүкд, менд! — гиҗ Җал эднлә мендлв.

— Мендвт, багш, мендвт! — гилдәд, күүкд һазр хәләҗ зогсцхав.

— Сурһультн ода белн болҗ йовхм кевтәм! Сән, йир сән.

— Цаглань белн болх.

Хоңһр Харлад шимлдәд үг келв. Харла һаран арчад, герән хәләһәд һарад одв.

Әәмгин ахлач Җал хойр түүнәсн һарад ик хол биш бәәсн эмчин герүр ирв. Нег медәтә эмч күн энд көдлҗәнә. Ахлачнриг үзчкәд, эн тосад һарч ирв. Эмчин гернь дөрвн өрәтә, түүнә негнднь бийнь бәәдг, наадкстнь эмнлһнә пункт бүрдсн бәәнә.

— Гемтә улс олн, — гиҗ эмч келв — Садв, нүднә хонц, наньч кесг гем. Эмнүлң (больниц) бүрдәсн болхинь амрхмн. Ядхдан тавн-зурһан күн кевтдг эмнүлң (больниц) болхнь, кесгинь эдгәҗ болхмн.

— Ода деерән эмнүлң (больниц) бүрдәдг арһ намд уга. Әәмгт биш, нутгт әрә гиҗ нег арвн күн хордг эмнүлң (больниц) бәрүвидн. Эм авхд дөң болҗ чадхув, эмнүлңд (больницд) ода деерән чидл күрчәхш.

— Нә, тиигхлә, эмәр дөң болтн.

— Эмч, арһ танд. Әмин түрүн болҗ күүкд, бичкн күүкд эмнҗ үзтн. Энҗл школд бүкл дөчн күн сурһуль сурхмн. Тедниг хәләҗ өгтн.

Иигә йовтл асхн бүрүл болв. Хоңһр багшиг гер талан авч ирв.

Хоңһрин шавр герт (землянкд) орҗ ирәд залус сууцхав. Харла ширә деер хот авч ирәд тәвв. Багш гер дотркиг шинҗлв. Нег модн орн, бичкн баран, ширә, дөрвн сандл. Нань юмн уга, Җал Харлаг шинҗлв. Мах бәрәд, бийнь тохняд, чирәнь болвсрад бәәҗ. Хар-улань йилһрсн күчр сәәхн бер болҗ һарчана.

Ширә деер кевтсн дегтрмүд үзәд, Җал негинь авад секв.

— Харлан дегтрмүд, — болҗ Хоңһр цәәлһв. — Нанд нам умшдг цол болхш. Харлатн гүүлгәд умшад, гүүлгәд бичдг дасад авчкв.

— Үнний, Харла?

— Одач дала юмн уга. һурвдгч әңгин дегтр умшдг болҗанав.

— һурвдгч әңг гисн — үг. Ода нам Улан пиперин ормд сууҗ чадн гиҗәнә.

— 10, ичкевт. Тиим дала уха зүүҗ болш уга.

— Харла, хәәмнь. Энч Хүүвин, мана шин йосн. Тиигхлә ямаранч ям дааһад сууҗ чадхмч, зуг сурһульдан шилт, умшх, бичх кергтә.

Хот-хоолан ууҗ дуусад, залус Хоңһраһас һарад, школ тал Җалын өрәд ирцхәв. Хувц-хунран тәәләд, һанздан һал орулҗ, авад, Җал келв:

— Нә, әәмгин ахлач, әәмгтч ямаран зәңг бәәнә?

— Дала зәңг угал. Деермчлә ноолдата-көөлдәтә бәәнәвидн. Манас әәдг болҗ йовцхана. Хотдудар йовҗ хург кенәвидн. Ялч улсин то авнавидн. Тедн заагт бас цәәлһврин көдлмш кех кергтә.

— Ялч улс олн бәәнү?

— Ил ялч улс дала үзгдхш. Та, багш, баячудын ааль эс меднт. Төрл-садн, эврә көвүн — цугтан эн.

— Баячуд ямаран бәәнә?

— Басл кезәңкәрн. Зуг ода кү цокад, алад-булад йовдг арһ уга. Манас бас хордг болҗ йовна.

— Налог тәвҗәтн. Боолстд школ, эмнүлң (больниц) бәрхд мөңгн кергтә. Альдас авнач? Алв (налог) тәвәд, бәәхтәһәснь авчах кергтә. Дәкәд ялч улсинь олҗ авад бооца кетн.

Кесгтән тиигҗ күүндәд, сөөнь өрәл давулад, Хоңһр багшин өрәһәс һарад, гер талан хәрҗ ирв.

Нөкәдүр өрүнь Боолстын дөрвн үзгәс мөртә, темәтә, тергтә улс хар цахрад орад ирв. Заллтын өмнк ик халцха деер ирәд, мөрн-тергән зогсаһад, хурлдад, әмтн шуугв. Җалыг Элстәс ирҗ гисиг соңсад, олна ик хург болх учрар, ик баһ уга хотдуд болһнас хурлдад, ирҗ йовснь эн болв.

Улан бичәч (пииср) әмтн дотраһур йовад, альдас кедү күн ирсинь тоолад, бичҗ, авад, гүүһәд йовв. Удл уга заллтын (парвляна) кирлцән өмн ширә тәвәд, деернь улан кенчрәр бүркәд, арв һар сандл тәвәд оркв. Хойр талнь школас авч ирсн ут сандл (скамейк) тәвсн бәәнә. Зә эс күртснь һазр деер сууцхав.

Ахлачнр һарч ирәд зүн бийдк ут сандл (скамейк) деер суулдв. Әәмгин «тоомсрта» гисн залус Алтма толһачта барун ам эзлв. Хоңһр улан кенчрәр бүрксн ширән ард ирҗ, зогсад келв:

— Үүрмүд! Манҗихн әәмгин харчудын олна хург секҗәнәв. Хург толһалх улс шиидх кергтә.

Әмтн хәәкрлдв:

— Җал.

— Хоңһр

Җал босад келв:

— Харлаг хург ахлхд шиидхм.

Әмтн алң болв. «Харла хургин ахлачд юмб?» — гиҗ кесгнь санв. Болв, цугтан шууглдад, һаран өргәд, долан кү хург ахлхд шиидв. Тедн дотр Харла Хоңһр хойр бас бәәнә.

Хоңһр цааранднь келв:

— Хургт нег төр хәләгдхмн: Хальмг таңһчин негдгч чуулһн болхин тускар Эн төрәр Манцин кецә хүвсхлин зөвллин (ревкомин) гешүн Мукан Җалд үг өггдҗәнә.

Җал барун һарарн үсән илчкәд, киилгиннь хорма татч тинилһәд, босад, ширә тал өөрдҗ зогсв. Бүргр хар нүдәрн әмт эргүлҗ хәләв. Киилгин зүн ханцн сул унҗсиг үзәд, әмтн Җалд сана зовсн бәәнә. «Олна төлә, эврә җирһлән эс әрвлсн күн», — гиҗ, уйдҗ сууцхав.

Җал үгән үрвәд эклв:

— Үүрмүд! Әәрстә һарта көдлмшч крестьян улсин Хүүвин йосн улм батрад, делгрәд, элдү ик Әрәсән булң болһнд күрч, харңһу аһуг герлткҗ, харчуд болһна чееҗд сегә орулҗ, уга-ядун сә хәәҗ йовна. Эн йосна нилчәр мана хальмг улс теегтән эврә йосан тогтаһад, уга-яду әәрстә хар һартнр, элдү җирһҗ делгрүлҗ йовна.

Москван деед йосн, Ленин багш бийнь хальмг улст йосан һартан авч, эврә җирһлән хәәтн гиҗ бичг бичсн биший. Тер хальмг деед йосиг бүрдәҗ, батлхин төләд олн хальмг улсин негдгч чуулһн кех шиидвр һарсмн.

Җал цааранднь тер шиидврин тускар келҗ өгв: — Шишлң зөвлл (комиссь) һарһсн бәәҗ. Тер зөвлл ик белдвр кеһәд, аль биш һазрт бәәсн хальмгуд хураҗ, тедниг цугтаһинь ниилүлҗ, нег таңһч бүрдәх хургиг белдәд авад ирснь эн болҗ һарчана.

Хург дака сарин эклцәр Чилгр гидг балһснд болхмн, Эн хургт әәмг болһн эврә элчнрән төләлгч (делегат) суңһҗ тәвх зөвтә. Тавн зун өркәс нег төләлгч (делегат) суңһгдхмч. Манҗихн — миңһн өрк, тиигхлә — хойр төләлгч (делегат) шиидх болҗана...

Җал цааранднь Манцин кецә улс яһҗ бәәхиг цәәлһҗ, өгв. Цуг нутг цаһанас сулдсн, эврә төртән орсн бәәх. Альд болвч улана йосн батрсн, уга-яду улс нурһан тинилһҗәх болҗана.

Җалын дару босҗ үг келдг күн һарчахш. Зөвәр бәәҗ оркад, Алтма һаран өргҗәнә.

— Мана Хүүвин йосн, — гиҗ эн үгән эклв, — мандлсн шарһ нарн. Хагсу теегт кевтсн хальмг улсиг хорма дотран багтаһад, хөвинь һар деернь өгч йовна гидг эн.

Цааранднь бас кесг тууҗ келв. Цаһан хан хальмг улсиг яһҗ даҗрҗ йовсиг, дәәнә көлд ямаран зовлң, үзгдсиг. Ода тегәд, улана йосан эврән бүрдәҗ, әмтнлә әдл җирһҗ йовх керг.

Кесгнь Алтмаг үг келҗәсинь соңсад уга, өврҗ чиңнцхәв. Күчтә сәәхн, чик үг болҗ һарчана.

Дарунь Баазр босҗана. Цаһан хаана цага зовлң санад, цаһан цергин үзүлсн аюл келәд, эврә җирһлин тууҗ эклв.

— Өдгә, улана йосна цагт угатя, ялч улсин үнн өөдлҗ йовх цаг, — гиҗ эн бас келв. — Тер учрар таңһчин деед хургт одх төләлгчнриг (делегатнриг) эн улсас шиидх кергтә.

Аш сүүлднь Баазр төләлгчд (делегатд) хөөч Мөңктиг шиидхм гив.

Әмтн шуугад одв. «Мөңктиг. Хөөчиг... деед хургт төләлгч?» — болҗ кесгнь чикнд соңсад уга үг соңсад, алмацҗ сууцхав.

Шууга олзлад, Дорҗ байн босад ирв.

— Түрд гилт, залус, — болҗ эн үгән эклв. — Таңһчин деед хургт төләлгч (делегат) шииднә гисн наадна төр биш, Тиим ик, олн хурсн һазрт, келтә-амта, сурһульта-эрдмтә, олнд тоомсрта кү тәвхм. Эс гиҗ, муңхг кү тәвчкхлә, мана чирә улалһх, мана әәмгиг му нернд унһах. Тер учрар, төләлгч (делегат) гиҗ Алтмаг шиидхм, — болв. — Чик, Алтма чадх! — болҗ кесгнь хәәкрлдв.

Заллтын бичәч (пииср) Улан босҗана: — Эн Җалыг төләлгчд (делегатд) суңһхмн, — болҗана.

— Суңһхм, суңһхмн, — болҗ әмтн дөңнллдв.

Әмтн шуугад ирхлә, Җал үг авчана. Нутга элч дәкн-дәкн цәәлһҗәнә. Таңһчин деед хургт көдлмшч, угатя-ялч улс шиидгдх зөвтә. Тиигхлә, Алтмаг шииддг арһ мел уга болҗ һарчана.

— Тиим, толһалҗ йовснь болҗ, өмннь кесг ахлач йовла, олзнь юн болв? Мел олз уга, — гиҗ Тачин царңга Сарң өвгн босҗ хәәкрв.

— Алтмаг төләлгч (делегат) шиидхм биш гиснтн һаран өргтн, — болҗ Хоңһр келв. Ик зунь өөдән һаран суңһлдв.

Алтма доран хүмгдәд, хултң-зелтң гиҗ энд-тендән хәләв.

Җал цааранднь бийиннь тускар келҗәнә. Талдан һазрар төләлгч (делегат) болад шиидгдҗ одсн болҗ һарчана. Тиигхлә негхн Мөңкт үлдҗәнә. Үгиннь сүүләр Җал селвг өгчәнә:

— Мана йосн көдлмшч-крестьян улсин йосн болҗана. Мөңкт хөөч-крестьян улсин нерн деерәс шиидгдҗәнә. Көдлмшч улсин нерн деерәс шиидсн болхла сән болх билә.

— Тиим, көдлмшч күн манд бәәнү, угалм! — болҗ хург дотрас күн хәәкрв.

— Бәәнә! — гиҗ Җал келв. Бәәнә Боолстын гер ахулдг күн йоста көдлмшч болҗ, тоолгдх зөвтә. Харла бәәнә, Харлаг деед хургт төләлгч (делегат) гиҗ шиидхмн.

— Харла? — болҗ кесгнь амлццхав. «Күүкд күн кезә деед хургт төләлгч (делегат) болҗ йовсмб?» — гих ухан бас эднд орв.

Җал хург цааранднь һардад келҗәнә:

— Мөңкт Харла хойриг төләлгч (делегат) суңһхмн гиснтн һаран өргтн!

Әмтн дөгҗ шуугад, цугтан гишң һаран өргв.

— Хөөч Мөңкт көдлмшч Харла хойр деед хургин төләлгч (делегат) шиидгдҗәнә, — болҗ Җал зарлв.

Тарад һарлдҗ йовх улс хоорндан күүндв. «Акад гидг йосмб, арһ уга улс шиидәд бәәнә». «Арһ уга яһад болҗахмб? Алтман цаг биш, улана йосн. Тиигхлә әәрстә һарта улс шиидгдсн мел чик болҗана».

Иим кесг күр һарв. Тедүкн һудыһад зогсҗасн Харлаг үзәд, Җал өөрдҗ одад, ээм деернь һаран тәвв: — Харла, әмтнәс бичә эмәһәд, ичәд бә. Зуг хургт одсн цагтан домбран бичә март, кергтә болх.

...Үрс сарин чилгчәр, өрүн өрлә, нарна герл әрә һазрт унҗ йовсн цагла, Элстәс зүн бийәгшән хөр һар цар, темә татсн тергд цувад һарад ирв. Эндәс хәләсн күүнд нүүдл болҗ медгдв.

Тергд деер герин харач, терм, уньн үзгдв. Деернь хошад-һурвад күн сууҗ. Нүүдлин ардас, зөвәр ик хош хөн, хөр һар үкр мал туулһата йовна. Өмн бийднь зөвәр олн мөртә улс улан туг делсксн, мандлад һарч йовх нар хәләһәд, өргәд ду дуулҗ йовцхана.