Һучн тавдгч бөлг

...Дән өрүнәс нааран бола. Үд давҗ йовна, хойр нүр халда. Андрей көвүдән хәләҗ оркад, хәрү йотд кевтн-сууһад дотран ухалҗана: «Ода юн гидг дәәлдән болҗана? Чашкан өргҗ гилвкүләд, дәврәд орхла яһдв?

Иигәд кевттл, ардас мөртә күн довтлҗ ирв. Ард бәәсн модна на мөрән уйчкад, йотар гүүһәд, адһад аашна.

Андрей үзн:

— Нуһла, менд! Наар! Цаач юн болҗана?

Нуһла өөрнь кевтн, келҗәнә.

— Толһач! Тер зүн ард бәәсн моднас манахс өөрхнд һарч ирәд дәврхмн. Өөрдәд ирсн цагла, таниг бас мөрдән унад дәвртхә гиҗ, бухин толһач закҗана.

— Удан болхий?

— Өрәл часас давхн уга.

Тедүкн пулемётын ард кевтсн Манҗиг үзәд, Нуһла хәәкрҗәнә:

— Манҗ, пуломөтч ямаран бәәнә?

— Пуло-мет пүргүләдл бәәнә. Сән мөрн кевтә амһаһинь эс бәрхлә, алдрад йовҗ одн гиһәд бәәнә.

Өмнәс харлад цаһана церг һарад ирв.

— Манҗ, пулемётчикүд! Өөрдхҗ йовад, хатн!

Иим заквр өгәд, Андрей дурнав авч хортнур хәләв.

Зөвәр олн йовһн церг орад аашна, Өөрдҗ йовад, кевтҗ хаһад, дәкн бослдад, гүүлдәд аашна.

— Пулемёт! — гиһәд, Андрей хәәкрәд оркв.

Улан цергчнр экләд халдв. «Максим» пулемётын сумн асхрад бәәнә, хортн үксән-үкүләд, өмәрән урмдад орад аашна. Манҗ пулемётыннь ард кевтәд, төвләд, бәрүлҗәһәд, өөрдҗ йовхинь хаһад унһаһад бәәнә. Өмнәс аашх хортн кевтәд, кевтәд киислдәд йовна, пулемётын һал деер бууһин ә немгдәд, орад аашх улсиг кевтүләд бәәв.

Минь эн цагла зүн өмн бәәсн модн талас мөртә улс довтлад һарад ирв. Әмин өмн тасрад һарад одсн хойр күүг Андрей эндәс хәләҗ таньв. Хойрдгч эскадрона толһач Максим Шапшуков өөрнь үлдл уга дахлдсн гергнь Нарма хойр болҗ үзгдв. Нарма кезәч уята юмн кевтә, дәәнд Максимин хорма дахҗ ордмн.

Нарнд гилвксн үлдин герл үзәд, мөрнә хурдар орад аашх Улан Цергәс сүрдәд, өмн кевтсн цаһана йовһн церг бослдад, һарад зулҗ. йовна.

— Мөрдән! — гиҗ Андрей хәәкрәд, ард модн дотр бәәсн мөрн талан гүүв.

Көвүд дерд бослдад, моднур гүүһәд, мөрдән унцхав. Манҗ пулемётан чирҗ гүүһәд, тачанк деерән тәвәд, таг-яг кеһәд уяд оркв.

Шапшуковин эскадрон хортнд күрәд чавчҗ йовна. Эндәснь Андрейин өрәл эскадрон өлвкәд һарад ирв. Андрей мөрнәннь дел деер наалдсн, хортнд күрхәр седкләр адһҗ йовна. Хойр талнь улан цергчнр үлдл уга дахлдҗ йовна. Манҗин пулемётта тачанк баруһан амлад, зөвәр көвкәһәд довтлад һарад одв.

Улан цергчнр цаһана йовһн цергә улсиг күцәд, ард йовсинь экләд чавчв. Ик удан болсн уга, барун өмн бәәсн хар толһа деер мөрдин хурдар гүүлгәд һарч ирәд, Манҗ хәврһәснь хаҗ хортна мууд күрв.

Эн хойр эскадрон биш, бүкл Хальмг негдгч бух хортнд хавсрад орҗ йовхнь эн. Бухин өмн толһад бухин толһач Хомутников Василий йовна. Тедн дотр үлдән суһлад авчксн Нуһла мөрнәннь дел деер дууврдсн довтлна.

Цаһана мөртә цергт күрәд, чавчлдан эклҗәнә. Чашктан һавшун бухин толһач хойр талан чавчад, хортыг мөрнәсн хольвлҗ хаяд, хаалһ һарһад өгәд йов на. Ардаснь дахн көвүднь аарглҗ орад, кенә-янаһан мартад, күн мөрн хойр нииләд, ниргәд, татлдад, цоклдад, чавчлдад авлдан-тоодш болад одв.

Нуһла хойр хортыг чавчҗ унһаһад, һурвдгчлань эрглдҗ йовна. Өмнк күн һавшун болад, эвән өглго эрглдҗәнә. Нүднә булңгар хәлән, үзҗәнә. Мана полковник хойр хазгла һанцхарн чавчлдҗ йовна. Үүг үзәд, эврә бийдән һундад, үкс гиҗ толһачтан нөкд бол хар, өөрк талан дәврв. Альдас эв-чидл орв гихв, эрглдҗ бәәсн мөриг эңднь дәврүләд, хортнд үкс күрәд, көмләд, чавчв. Хазг мөрнә сәәр деегүр шувтрад унад бәәв.

Үкс мөрән эргүләд, толһач талан залв. Полковник негинь хораһад, наадклань чавчлдҗ йовна. Эн цагла хәврһәснь хазг довтлад аашна. Нуһла өмнәс амдад тосв, хазг толһачд күрәд чавчн гиҗ йовна. Нуһла түүг күцәд, мөрнәннь омруһар дәврүләд, толһачан (командирән зөвәр) түлкҗ һарһад, чавчлдв.

Түүг үзәд, толһач өөрк дәәсән дарад, Нуһлад нөкд болхар дәврв. Өөрдәд иртлнь, улан цергч өөрк хортан дарв. Арһнь тасрад, наадк цаһан, цергчнр алдрҗ һархар, мөрдән хәрү эргүлҗ, һарч зулцхав.

Минь эн цагла, цаһан цергә пулемётта тачанк зүн бийәс һарч ирәд, тарҗңнулҗ хав.

Түүг үзҗ оркад, бухин толһач Нуһлад даалһвр өгв:

— Пулемётын ду тасл!

Нуһла мөрән хәрү эргүләд, ардк модн тал довтлад һарв. Зулҗ йовсн хазгудын ардас көөлдҗ йовсн улан цергчнриг бәрүлҗ хаһад, эн пулемёт зөвәр һарутулх бәәдл һарчана. Болв дәәнд халҗ одсн улс түүг төртән авл уга көөлдсн кевтән көөлдә йовна.

Генткн пулемётын дун тасрад бәәв. Зулсн улс зааград һарч йовна. Түүг үзәд, бухин цергчнр мөрән татад, хатрулҗ йовцхана. Бухин толһач Хомутников мөрән йовсн штабин улст заквр өгчәнә:

— Бухан (полкан) цуглултн.

Толһачнр цуглрад, тәмк татч невчк амрцхав. Генткн зо деерәс пулемётта тачанк мөрдин үкн гүүхәр аашна.

— Эннь кен болхм, яһҗ адрҗ йовхм, — болҗ толһачнр (командирмүд) алң болв. Тачанкин ард эмәлтә мөрн үлдл уга дахад гүүҗ йовна.

— Акад юмн, Нуһлан мөрн болдм? — гиҗ негнь таньв.

— Мөрнь биш, бийньч йовна, — гиҗ наадкнь келв.

Толһачнрас зөвәр тедүкн тачанкан зогсаҗ оркад, Нуһла үкс бууһад, гүүҗ ирәд, комполка илдкл өгв:

— Үр толһач, тана өгсн даалһвр күцв.

— Сән, әвртә сән! — болҗ көвүг бухин толһач теврҗ үмсв.

Толһачнр тачанк тал ирҗ хәләцхәв. Тачанк деер үксн пулемётчик кевтхнь үзгдв.

— Нуһла, — гиҗ толһач келв. — Цаһанас булаҗ авсн пулемётд толһач чамар шиидҗәнәв. Деернь көвүд авад, заквр бүрдә.

— Ханҗанав, үр толһач! — болҗ баахн улан цергч дердәв.

...Хальмг негдгч бухд (полкд) ирәд, көвүд өрәл җил болҗ йовна. Түрүләд хойр сара мөрнә сурһульд, дәәнә эрдм дасад, йоста цергчнр болҗ һарв. Манҗ пулемёт толһалад һарч одв. Нуһлаг штабур авчкв.

Андрей тиигхд зу һар көвүд бухд авч ирлә. Түүнә хөөн взводын толһач болв. Ода болхла өрәл эскадрона толһач болҗ йовхнь эн.

Шин ирсн көвүдиг цергә толһачнр, комиссармүд сурһдг. Мөрнә сурһуль, чашкин эрдм, зер-зевин, умшдг-бичдг, аль-бис сурһуль дасхдг. Бодлһин (полит) сурһмҗ гиҗ бас бәәдг. Хүүвин йосна туск, Ленин-багшин сурһмҗ бас цәәлһҗ өгнә.

Нуһлад икәр Дорҗин Бадм гидг комиссарин ном дасхлһн таасгддмн. Эн комиссар ик холд, делкәд болҗасн зәңг чигн келҗ өгнә. Түн дотр көвүд Хальмг негдгч бухин тууҗ соңсхдан икл дурта.

Хальмг негдгч бух (полк), дәәнә көлд, 1919 җил эклҗ бүрдсәр эн цәәлһнә. Бухин толһач Василий Алексеевич Хомутников хазга цергт йовсн, дәәнә сурһулиг эңднь дасчксн, икл дамшлтта толһач болҗ һарчана. Бухин толһач (комполка) — коммунист. «Аврора» кермнә һал цәкләд, Пиитрт Хулһн сарин хүвсхл (революц) экләд, «Зимний Дворец» гидг хаана засг (правительств) бәәдг бәәшң большевик улс һардврта усна цергчнр болн көдлмшчнр дәврәд орхд, теднә негнь болҗ Василий Хомутников һал түрүнд йовсн күн бәәҗ.

Хомутниковта хамдан бух (полк) эклҗ, бүрдәҗ, сурһснь Харти Бадиевич Кануков гиҗ йовҗ. Эн комиссар күн бәәҗ. Сурһуль-эрдм уга, теегәс ирсн харңһу хар көвүдиг эн большевик-комиссар эрдм-сурһуль дасхад, анята нүдинь секәд, седклинь Хүүвин (советин) йосна нарар герлткәд, Улана йосндан дурта алдр-баатр цергчнр кеһәд авснь эн болҗана.

Иим кесг тууҗ соңсад суухнь чееҗ талваһад, седкл төвкнүн, байрта зүркн хәәвән цокҗ бульглна. Тегәд чигн шин бухд (полкд) ирсн баахн цергчнр ик омгта, сүргә болҗ һарна.

Һанцхн тууҗар биш, һал дәәнд орлцад, көвүд толһачин баатр, дәәч йовдлынь эврән нүдәрн үзәд медцхәнә. Тер учрар бухин толһач (комполка) «закҗ» гихлә тегәд нань заавр-келвр керг уга болҗ һарна.

Хальмг негдгч бух (полк) ода дәәнә көлд бүкл хойр җил орлцҗ йовна. Эн цагин зуур бух (полк) кесг дәәнд орҗ, баатр йовдл үзүлҗ, цаһана цергә сүр дарҗ, эврә нерән ики холд дуудулҗ йовна.

Усть-Медведицкий, Хоперский дуңһрудар (округудар) дәәллдәд, Ростовск медлин һазрар йовад, ода Ар Кавказур ирҗ, цаһана церглә дәәлдҗ йовхнь эн болҗ һарчана.

Тер давсн дәәнд баатр-зөрмг үзүлсн улс ода келн болад бәәнә. Арлтан Ангуляев гидг пулемётчикин тууҗ соңсхинь басл сәәхн.

Арлтан пулемётн командын толһач йовҗ. Пулемёт гидг машиг күчр сәәнәр меддг. Дәәнд дәврәд орсн цагт пулемётта тачанксан гердәд йовдг бәәҗ. «Максим» хадган уурад одхла, Арлтана цаһан мөрн тиигән гүүһәд һардг. Тер пулемётынь ясҗ өгәд, дәкәд наадк талнь довтлдг. Тиигәд дәәнә көлд тиигән-иигән довтлад, пулемётмудынь ясҗ өгәд, дөң болдгнь тер болҗана.

Дегәд халун дән болад, пулемётын команд сумнд харһад һарутхла, Арлтан эврән пулемётан авад, хаһад ордг. Ү-дә уга хаһад ордг, үүлдвр уга зөргтә күн болҗ һарчана.

Бас иим нег үүмәтә дәәнд, цаһачудыг сумар цольгад, һару һарһад көөҗ йовсн цагла Арлтан эврән шавтҗ. Көләрнь орад һарсн сумиг төртән авлго йовад, дәкәд сумн һарарнь тусхла, арһ тасрад, өрәсн һаран өргәд, пулемёт деегүрн хортнд хәәкрҗ:

— Кишвә нохас, танла би дәкәд чигн харһхв!

Иим кесг улан баатрмуд эн бухас (полкас) һарч.

Үүср уга зөргтә, үлдин сурһулярн әмтнәс давсн эскадрона толһач Максим Шапшуков эврәннь Нарма гергтәһән зергләд дәәнд орна. Негдгч эскадрона, Андрей, Манҗ эднә толһач болҗ эв-эрдмәрн олнд туурсн Бен-Али гидг толһач Иим баатр толһачта улс дәәнд орхд икл омгта, сүртә болна.

Эдү мет тууҗ соңсад, эврә нүдәрн әмт үзәд, шин ирсн көвүд дарунь зөргтә, медрлтә дуудвр дәәчнр болҗ һарцхав. Ода мана көвүд әмтнә әдл эрдмтә-сурһульта, дәәнә төртән һавшун улан цергчнр болҗ бәәцхәнә.

... Нуһла үүрмүдән хәәһәд асхн эскадронд ирв. Манҗ зүн һаран цаһан кенчрәр боочксн, босад һарад ирв.

— Яһвч, шавтвч?

— Дала юмн уга. Сумн һаримм арс ирәд һарч одв. — Шав гиснч наадна юмн биш. Эмчд үзүлх кергтә. —Үзүләд, боолһад авчкв.

Хойр үр сууһад тәмк татлдв.

-— Чи әвртә зөргтә йовдл үзүлҗ кевтәмч? — болҗ Манҗ үүртән келв.

— Дала юмн уга. Нег пулемёт бәрҗ авв.

— Тер зәңгч өдрә манд ирлә.

Яһҗ цаһана пулемётта тачанк авсан Нуһла Манҗд келҗ өгв. Зүн бийәс хаһад, маниг босхл уга бәәсн пулемёт үзәд, бухин толһач (комполка) заквр өгсн: «Дууһинь тасл!»

Нуһла хәрү йовад, ардаһур эргәд, пулемётын ард бийд һарч. Тачанк деер хойр күн, Нуһла өөрдҗ йовад түргәр мөрән дәвәд, үлд күргәд, чавчҗ. Җолаһинь авад, хәрү эргүләд ирснь тер болҗадгҗ.

Манҗ Андрейин тускар келҗ өгв. Өдрәк дәәнд һурвн кү бийнь чавҗ унһаһад, цергән толһалад, дәәсиг көөһәд уга кеҗ. Бийнь эрүл-менд, штаб орҗ одсар келв.

Нуһла штабан темцәд һарв. Штабин герт өөрдәд ирхлә, кесг толһачнр һарч йовхнь үзгдв. Хург болсн бәәдлтә болҗ медгдв. Өөрдәд үүднүр алхад орхар седҗ йовхла, өмнәс Андрей һарч ирв.

Андрей Нуһлаг ээмәснь теврәд, цааран харңһу тал көтлв.

— Нуһла, чи йоста дәәч болад бәәвч. Толһач чини тускар ю келсинь соңсвч?

— Уга. Би тана эскадронас ирҗ йовнав.

— Чамаг бууляд-магтад хайчкв. Эндр һарһсн зөргтә йовдлыч темдглхмн гив. Орденәр ачлх даалһвр штабд өгв.

— Намаг? Яһснднь? Күн болһн, дәәч болһн зөргтәһәр дәәлдв. Мини ормд талдан дәәч толһачин даалһвр авсн болхла, бас тиигҗ күцәх билә.

— Тиимнь-тиимл. Зуг талдан күн биш, чи күцәсн болҗанач. Тиигхлә ашнь чини болҗана. Йоста дәәч болвч, Нуһла.

Андрей көвүг теврәд, бийдән шахад, тәвчкәд, цааран һарв.

Нуһла яахан медҗ чадад, дор ормдан кесгтән зогсв.

Өөр, ик хол биш асхни аһарт дәәчнрин дуулдсн дун соңсгдв:

Оһтр бориһән унад

Аштаб полкан орлав,

Аштаб полкан орхинь

Әмд-менд ирий.