Һучн дөрвдгч бөлг

Боолстын заллтд ахлач бичәч (пииср) хойр сууна. Улан бичәч (пииср) Элстәс ирсн цаас Хоңһрт өгәд:

— Хотдудар хург кеҗ, улана йосна тускар сән цәәлһвр өгтхә гиҗәнә.

Хоңһр дотран санҗана: цәәлһвр кеһәд бәәнәвидн. Заллтын гешүд хотдудар йовҗ одцхав. Би эврән Колан хотхрас ирүв. Акад юмн, тиим эврән медәд кеһәд бәәм төрәр, деерәс ик йосн ю кеҗ бичдг болхв?

Коридорар адһад күн аашхнь соңсгдв. Өрән үүд түргәр тәәлҗ оркад, баахн хар көвүн гүүһәд гишң орҗ ирв.

— Ахлача! — гиҗ эн хәәкрв. — Ахлача, алад-каалад хайҗана!

— Кен, юн? — болҗ Хоңһр босв.

— Шорта-буута улс ирәд, кесг аюл һарһҗана.

Альдасвч, алин хотнасвч?

— Ламхатнас.

— Олн күн йовну?

— Арв һар күн.

— Улан, үкс гиһәд әмт цуглултн.

Хоңһр, дерсләтә шавта һаран өргәд, шамдад һарв.

Ик удсн уга, Манҗихнә Боолстас барун үзг хәләһәд, тавн мөртә күн түргәр һарад одв.

Хотнас ирсн көвүн мөрнә шүрүн хатрлар йовна, өөрк улснь түүнәс үлдҗ йовхш. Адһмта йовх улснь, эндәс хәләсн улст ил медгдм. Адһл уга болшго. Ламхатнд күртл бүкл арвн тавн дууна, үкс гиҗ күрч дөң-нөкд болх учр

Зо деер һарад ирхлә, өмн хотн үзгдәд бәәв. Арв һар гер ә-чимән уга. Күн чигн үзгдхш, мал чигн уга. «Оратад одҗвидн», — гиҗ Хоңһрин дотр «кирд» гиһәд одв. Хазарин җола татл уга, мөрдин шүрүн хатрлар залус хотнур орад ирцхәв.

Мөртә улс ирҗ йовхиг соңсад, әмтн герин иргәр шаһалдв. Хоңһриг таньҗ оркад, хотна ахлач Эвәдг гертәсн һарч ирв.

— Авһ, юн болв?

— Малым бидн көөһәд, авад йовҗ одцхав.

— Удан болҗану?

— Зөвәр болҗ йовна. Белчр-угад күрч йовну-яһну.

— Буута, зертә-зевтә күн тадн дотр угай?

— Уга.

— Уга болвч, ардас дахцхатн.

Иигҗ келәд, Хоңһр мөрән эргүләд һарв. Өөрк улснь алдл уга дахлдв.

Белчр-уган ар зоод малын баран үзгдв. Зу һар үкр өмнән көөчксн, арв һар мөртә күн ардаснь хавсрв. Эдниг үзәд, Хоңһр уха туңһаҗ йовв. Яһдг болвч, дәврҗ орад халдхар эн шиидв.

— Манахс, бууһан белдҗ автн. Өөрдхҗ йовад, төвләд хахмн.

Залус мөрдиннь ам татад, далдан йовсн бууһан буулһҗ авад, сумлад, белн боллдад одцхав.

Иигҗ йовсн цагла, өмн йовсн көөһүләс тасрад, һурвн күн тотхад үлдв. Наадкснь малан көөһәд, цааран җиирәд һарв.

Эдниг үзҗ оркад, Хоңһр халдх зөв өгв. Теднч мөрн деерәсн халдв. Иигәд, өөрдхл уга халдҗасн цагла, ардас күцлдәд хотна залус ирцхәв. Ардас ирсн улсин хойрнь хавалта, хойрнь чашкта болҗ һарв.

Тер кевтән эрстнь довтлад, көөһүлиг күцәд ирцхәв. Өмн йовсн улс малан хайчкад, бийснь дальтрад һарх санаһар үкс гилдәд довтлад, зулцхав. Боолстын улс халдад, орад ирцхәв. Көөһүл деермчнр мөрнә үкх гүүхәрнь зөвәр тасрад һарч йовна. Боолстын улс буулдад халдҗ йовцхана. Деермчин ар захд йовсн негнь мөрнәсн өсрәд, һазр элкдәд бәәв.

Ардаснь зөвәр көөлдәд халдҗ йовад, эвәс иршгог медәд, залус мөрнәннь ам татч хатрулцхав. Өлн мал тарҗ, теегин өвс таслҗ җаҗлцхав.

Хәрү эргәд, малан темцлдв. Теднә һарунь хойр күн болв, манахсин — нег күн шавтсн. Малан алдулҗ авснь ик байр.

Хотна залусар мал хураҗ туулһад, ардаснь үрвәд, мөртә улс дахлдв. Хоңһр дотран санҗ йовна: көөһүл хәрү мал булахар чигн седх. Тер учрар малыг гертнь күргчкәд, тегәд хәрх саната. Дәкәд чигн ухан орҗ йовна. Эн көөһүл цаһана цергә һар биш. Эн орһдул-деермч улсин һар. Хойран үкүлсн улс хәрү эргҗ ирнүй-угай.

Өөр хатрҗ йовсн Әвәдг келҗ йовна:

— Иим аюл бәәдв, дәрк. Шорта-буута улс ирлдәд кенәв гисән кеһәд, күүнд кесг зовлң үзүлнә. Одак улс хот тонад, арһта өмсх-зүүх күүнд үлдәл уга, авад йовҗ одцхав. Дәрк, дәрк. Ода нам яһдг бәәсмб?

— Хүүвин йосн таниг харса эс йовну? — болҗ Хоңһр келв. — Малытн хәрү тууһад хәрҗ, йовнавидн.

— Терч үнн, Хоңһр Болв, мана теегин улст кень болвчн дәәсн. Буута хойр күн ирхлә, кенәв гисән кенә, теднә дурнь.

— Тадн чигн бас кевтәд — кевтдгән уурхмт. Хүүвин йосн бәәдг, болвч, ода деерән манд баг (отряд) уга, тавн-зурһан күмбидн. Тадн хотна улс, эврә бийән хортнас юңгад эс харсҗ бәәхмт?

— А, Хоңһр, хәәмнь. Манд бийән харсдг ямаран арһ бәәхв?

— Тиим арһ бәәнә. Ода тана хотнас хойр хавалта, хойр чашкта улс һарч эс ирвү? Тиигхлә иим улс хураҗ авад, энд-тендәснь халда һарһхла, теднтн бас дурндан сууһад сууҗ, чадш уга. Тер улст бас әмн бәәхугов, тер дотр көөһүл-тонул өздңгүдт?

— Бәәхл юмн.

— Хәрнь ухалтн, бийән әмтнд бичә даҗрулад бәәтн. Хотн болһн бийән харсад, чидлән үзүләд бәәхлә, эдү дүңгә тонул-көөһүл болхн уга билә.

Әвәдг хәрү өгч бәәхш. Залус ду һарл уга зөвәр йовад оркцхав. Өмн хотн үзгдҗ йовна.

Хоңһр келҗәнә:

— Нә, залус, малан тууһад хәрцхәтн. Көөһүл хәрү ирхн уга гиҗ санҗанав.

— Хоңһр, ю келҗәхмч, — болҗ Әвәдг өөлв. — Өлсәд-ундасҗ йовхт. Дәкәд манд иим ик тус күргсн улс бидн тооллго тәвш чадш угавидн. Тарһнаснь үкр алад, таниг тоох керг.

— Ардм бидн керг бәәнә, Әвәдг. Әәмгт һанцхн тана хотн биш. Талдан чигн бас кех-күцәх көдлмш бәәнә. Ода әәмшг уга, йовцхатн. Хоңһр мөрән зогсав. Наадк улснь цуглрад ирцхәв.

— Нә, менд бәәцхәтн, хөөннь күүнд бийән бичә даҗрулад сууцхатн, — гиҗ Хоңһр келв.

— Медгдҗәнә ахлач, — болҗ моһлцг хар залу, хавал үүрсн келв. — Манд бас чидл бәәҗ. Хурад цугтан чидлән негдүлхлә, хотан харсад бәәҗ чадхм бәәҗвидн. Демәр бәәхлә, деесәр чолу керчнә гидг.

— Нә, менд бәәтн, — гиҗ келн Боолстын улс зүн бийәгшән салсн хаалһар мөрдән сувр-сувр хатрулад һарцхав. Хотна улс дор ормдан үлдәд, зөвәр зогсҗ бәәһәд, малыннь ардас мөрдән хатрулв.

Теегт зәңг түргәр гүүнә. Удсн уга Ламхатна хотнд болсн йовдлын туск зәңг шуугад һарад ирв. Холын зәңг холвата гиһәд, көөһүл һуч һар күн йовсар, Боолстын улс тедниг тараҗ хаяд, кесгинь алад, малан алдулҗ, авч гилднә.

Дәкәд деернь Ламхатна хотна улс хотан харсҗ бәәх баг (отряд) һарһҗ. Эн зәңг эңдән соңсгдв. Наадк хотна улс хүүвләд, «болдг үг» гиҗ темдглцхәв. «Шовасн буута күн ирвәс — дәәсн». Теднд яһад бийән даҗрулад бәәдг болҗанавидн?» Иим ухан бас кесгтнь орв.

...Хаврин бальчг акад, һазрин көрсн ноһаһар бүтәгдәд ирв. Нарн зөвәр цонаһад бәәдг болв.

Боолстын ар зо деерәс темәтә улс һарад ирв. Заллтын һаза зогсҗасн залус эдниг үзәд, бодҗ келцхәв.

— Эннь ода кен болхмб, дәрк?

— Яһвч, тонул-көөһүл биш бәәдлтә.

— Орта. Темәһәр йовҗ кен тонул кехҗ.

Иигәд бодлда бәәтл, темәнә сугсрсн хатрлһар ирҗ, йовх улс Согин сала һатлад, өмн амнднь бәәсн хойр шавр цаһан гермүд тал өөрдәд ирв. Залус дотр бәәсн Хоңһр чигн ирҗ йовх улсиг шинҗлҗ, хәләв.

Өөрдәд, заллтын гериг зөв эргәд, өмн бийд бәәсн халцха деер ирҗ йовцхана. Бу, зер-зев гих юмн үзгдҗ бәәхш. Өмн йовсн ик хар атн деер ик хар девлтә хальмг залу сууна. Наадк хойрнь бас хальмгуд. «Деед йосна улс ирҗ йовна гидг эн», — гиҗ санад, Хоңһр залус дундас өмәрән һарв.

Темәдиг кевтүләд, бууһад ирсн улс залусур өөрдв. — Залус, менд-амулң бәнт? — гиҗ түрүн темәнәс буусн томһта сахлта хар залу келв.

— Менд, менд! Тана чигн хаалһтн чилгр, цаһан, амр-төвкнүн болсн болтха, — гиҗ Хоңһр хәрү өгв.

— Цаһан, сән, — гиҗ келәд, ирсн залус цугтаннь һар авч мендлв.

— Әәмгин заллт альд бәәдв? — болҗ ик хар залу сурв.

— Боолстын заллт — эн гер, — болҗ Хоңһр келв.

— Көдлдг улснь бәәнү?

— Би көдлдв.

— Герт орҗ болхий?

— Буйн болтха, ортн.

Хоңһр кирлцә давшад, өөдән һарв. Ардаснь дахлгдад ирсн улс орцхав. Хотна залус алмацҗ һаза хурлдв. «Ода эннь юн улс болад одв?» — гиҗ эдн бодлдв.

— Улан, чи яһвч бичәчрлмч (пиисрлмч), одад соңслч. Юн улс, ямаран зәңгтә-зәәтә йовхинь медҗ авх кергтә, — гиҗ медәтә болсн залу келв.

Улан бичәч (пииср) үкс гиһәд әмт дахлдв. Заллтын ик өрәд орҗ ирәд, гиичнр деерк хувцан тәәләд сууцхав. Кен-янан сурлдцхав. Хоңһр әәмгин ахлачан келҗ өгв, ирсн улс ик холас — Әәдрхнәс йовҗ, Хальмг ЦИК-ин элчнр Хальмг ЦИК-ин гешүн Антон Амр-Санан гидг күн болҗ һарв. Өөркнь Лавган Үлмҗ, һурвдгчнь — темәд хәрү авч хәрх элч болҗ һарв.

Хоңһр Амр-Санана туск зәңг соңсҗ йовсн: «Олна төлә һарсн Амр-Санан гидг залу», — гиҗ ар һазрмудар келдг. Ода әмд бийнь, улан чирәһәрн, Манҗихнә Боолстд суухнь эн.

Хоңһр байрлад, бәәдл-җирһл ямаран болҗахиг, цаһана церглә Җалын баг (отряд) яһҗ дәәлдсиг — цугтынь келҗ өгв. Аш сүүлднь Ламхатнд болсн йовдл цәәлһҗ өгв.

— Хотн болһар, эврә бийән харсх, бичкн баг (отряд) бүрдәҗ бәәнәвидн, — болҗ, Хоңһр зарлв.

— Сән эсв, йир сән эсв, — гиҗ Амр-Санан хәрүцв. — Бийән даҗрулад суухм биш. Улана йосн, Ленин мана хальмг таңһчд йосим бидн һар деер бәрүлҗ өгсн бәәнә. Эн йосн, уга-ядун, көдлмшч, ялч, угатя улсин йосн. Тиигхлә, тадн хар көлсчнр нииләд авхла, баячуд юм кеҗ чаддм биш.

Амр-Санан йовсн кергән келв. Хальмг деед йосна улс хотдуд, әәмгәр тарлдад, Хүүвин йос тогтаҗ, батраҗ, Ленина хальмг улст илгәсн элдү бичг — Дуудвр цәәлһҗ өгч йовх болҗ һарчана. Манҗихнд йосн ода тогтсн, тиигхлә, хург цуһлулҗ, элдү бичг олнд цәәлһҗ өгх төр болҗана.

Хол һазрас йовсн улс муурад, өлсәд, ундасад ирсн гиҗ тоолад әәмгин ахлач бичәчд (пиисрт) даалһвр өгв. Деерәс ирсн улс патьрлдг нег бичкн өрә школд бәәдг. Түүг цеврләд, дулалад, ор-деринь белдх. Өөрнь бәәсн гертән хот-хол кетхә гих заавр өгв.

— Ода невчк амрад, олна хург асхн кехлә яах гиҗ саннат? — болҗ Хоңһр сурв.

— Хург кеҗ болм, олн күн багтм һазр бәәнү?

— Бәәнә. Эн өөр бәәсн гер — школ. Ик өрәс бәәнә.

Тиигхлә, амрад суудг цол уга, эртлхлә сән болх билә.

— Өөрк бәәсн хотдудт бас зәңглхәр седләв. Тиим түргәр ирҗ чадхн уга. Асхн кесн деер болх.

— Нә, болтха. Тиигхлә зәңг тәвәд, әмт икәр цуглултн.

— Улан, соңсвт? — Үкс гиҗ әмт хотдудар йовултн.

Улан һарад одв. Өмнәснь залус, «кемб? кемб?» — боллдв.

— Олна төлә һарсн Амр-Санан гидг күн бийнь, улан чирәһәрн! — болҗ Улан зәңглв.

— Амр-Санан! А, дәрк! Әмд бийнь? — бол залус ормалдв.

— Әмд бийнь. Асхндан школд олна ик хург хураҗана. Хәрнь мөртә хамгтн үкс гиҗ, мордад, хотндан зәңглтн.

Залус түргәр мөрдән унлдад, хот-хотарн хәрәд һарцхав. Иим элдү зәңг үкс гиҗ күргх учр.

Амр-Санан көлән җиилһҗ амраһад, тәмк татад, тууҗан эклв. Әәдрхнәс һарад зөвәр болсар келв. Уттар орад, Яшкуляр дамҗад, Элстд күрәд һарч ирҗ йовхнь энҗ.

Хот-хол ууһад, невчк амрч автл асхн болад бәәв. Боолстын өмн бийдк ик халцхад сөөлһәтә мөрд дүүрв. Сурһулин ик өрәд әмтн хурцхав. Бәәсн нег цөөкн ут сандл (скамейк) деер дүүрәд, әмтн һазрт сууна.

Хоңһр ширә тәвәд, деернь улан кенчр бүркәд, дөрвн-тавн сандл тәвв. Удл уга гиичнр ирҗ, түүнд суув. Ширә деер нег шам улң-улң гиҗ шатчана.

Гиичнр ирәд суухла, Амр-Санан тал хәләһәд, Хоңһр келв:

— Әмтн күцәд ирҗ йовх бәәдлтә, эклҗ болхий?

Амр-Санан өмнәснь:

— Эврән медтн, хурсн болхла — эклх.

Хоңһр хоолан ясад, әмт эргүлҗ хәләҗ оркад:

— Нә, залус, Манҗихнә әәмгә олна хург секгдв гиҗ бәәнәв. Деед ик йоснас гиичнр эндр манур ирсн бәәнә. Хальмг ЦИК-ин элчнр Амр-Санан Лавган Үлмҗ хойр Тегәд Хальмг ЦИК-ин гешүн Антон Амр-Санан гидг күүнд үг өгчәнәв.

Амр-Санан босад, барун һарарн үсән иләд, зүн һарарн хувцан татч дигләд, әмт хәләв.

— Үүрмүд! — гиҗ эн үгән эклв, — Үүрмүд! Угатьнр, хар ястнр, ялч, угатя улс. Харңһу кедү нигт болвч өр цәәдг йоста юмн. Тер учрар уга-ядун харңһу сө холҗад, шарһ нарн һарад, өдр цәәлһҗ йовна гиҗ темдглх кергтә.

1917 җилин хулһн (октябрь) сард Пиитрт болсн хүвсхлд (революцд), орс көдлмшч улс цаһан хааг ширәһәснь буулһад, шин улана, Хүүвин, олна йос тосхасмн. Эн йосн көдлмшч, крестьян улсин, өмн цагт өнчн-өвү, баячудт мухла, ялч йовсн улсин йосн болҗ һарчана.

Ода, мана хальмг теегт шин, Хүүвин йосна нарн бас герлтәд, альд болвч, угатя-ялч улс эврә йосан һар деерән бәрҗ йовна.

Хүүвин (советин) элч невчк тотхад, әмт хәләв. Әмтн ә-дун уга, энүг чиңнәд орҗ одсн бәәнә. Үүг үзәд, Амр-Санан цааранднь Әәдрхнд тогтсн Хальмг ЦИК гидг Хальмг Деед йосна тускар келҗ өгв. Хальмг теегт бәәх шин йосн эн ЦИК-ин һарт бәәдг болҗ һарв.

— Элдү өргн Әрәсән хотл, зүүдн болсн Москва балһсн, — болҗ гиич цааранднь келв. — Тер алдр Москвад Ленин гидг баатр сууна. Эн баатр танд бичг илгәсн бәәнә.

— Манд, Москва, бичг? — болҗ әмтн алмацлдв.

— Танд, танд, Хальмг әәрстә һартнрт! — болад, ширә деер кевтсн цаһан цаас авад, саҗҗ делгәд, — эн «Дуудвр!» Ленина дуудвр!

Дәкәд умшв: «Хальмг ахнр-дүүнр! Тана олн улсин өмнк бәәдл — эңдән цевлсн зовлң билә... Цаһан хаана засг (правительств) танд, сул йовҗ, дассн хальмг улст, мухлан цев тәвҗ хантрала. Тиигҗ, таниг үлмәдән орулад, хаана йосн таниг мухлаһан кеҗ авв...

Гиичин амнас һарсн үг болһн, күн болһна зүркнд күрәд, чичрүлҗ бульглулв.

— Ленина илгәсн бичг гинү?

— Юн күмб тернь?

— Мана һазрт йовсмб?

— Тиим мана җирһл альдас медсмб? — болҗ әмтн алң болҗ өврлдв.

Илдкл кеҗәсн күн невчк амрад, әмтнә келсн үг соңсв. Дәкәд, цааранднь умшв. Хаана цагт мухла болҗ йовсн хальмг улст, шин Хүүвин йосн, Ленин һар деернь йосинь өгч, эврә орн-нутган эврән залтн гиҗ келгдҗәнә.

«Хальмг ах-дүүнр, тана эврә җирһлтн, эврә бийинтн һарт.

Улан цергин зергләнд ортн! Цаһан цергин, Деникина хазг деермчин өмнәс цугтан бостн! Цугтан Хүүвин йосан харстн!

Совнаркомин ахлач

В. Ульянов (Ленин)» Умшҗ чиләһәд, Амр-Санан әмт эргүлҗ хәләв.

— Ленин...

— Ленин гиснтн тегәд кен болҗ һарчана? — гиҗ ард талас маштг шар залу сурв.

— Ленин — мана багш, көтләч.

—Багш гинч? — гиҗ Нүрвә өвгн сурв. — Багш гисн икл күндтә күн. Кезәнә манахнд бас нег икл күндтә багш багшлҗ йовла. Тер багшин нернь — Чапчан Арш. Тегәд Ленин гидг күүнч мана Аршас чинрәрн ямаран болҗ һарчана.?

Амр-Санан мусг гиҗ инәчкәд, келв:

— Чапчан Арш гидг багштн ода Әәдрхнд бәәх. Хальмг Деед йосна ахлач бәәнә — Хальмг ЦИК-ин ахлач.

— Пө, һәәвһә гидгәр өсәд одҗ кевтәмб?

— Арш мана Хальмг таңһчин ахлач. Ленин болхла — бүкл Әрәсән Деед йос һардҗана. — Элдү өргн Әрәсән Деед йосна Совнаркомин ахлач.

— Әрәсән хан гиһич!

— Хан биш, Хүүвин йосна ахлач. — Пө, терч тиигхлә, йосарн Аршас улм давуҗ. Бүкл Әрәсә толһална гидг, икл толһа кергтә.

— Хуучнаһар келхлә, Әрәсән негдгч министр

— Акад юмб, дәрк. Өмн цагт Элстин пирствин бийнь маниг гертән орулдго билә. Ода болхла, Әрәсән негдгч министрнь манд, теегт тенсн хальмг улст иим сәәхн бичг бичәд илгәҗ. Тер дегәдл сән күн болх бәәдлтә. Түүнд ханлтын бичг бичхмн, — болҗ Нүрвә үгән чиләв.

Иигәд кесгтән хург болв. Күн болһн медсн-чадсарн күүрт орад, чееҗән хаһлв. Аш сүүлднь, олнд медгдснь — улана йосн хальмг улсиг бас хорма доран багтаҗ, хаана мухлаһас гетлгҗ, цаһан-зелүнә зовлңгас харсҗ, эврәһәрн бәәҗ, теегтән җирһтн гисн болҗ һарчана.

Тер сүүртән Әрәсән ахлач Ленинд Манҗихнә харчудын нерн деерәс Ханлтын бичг бичцхәв. Антон Амр-Санан тер бичг умшҗ өгәд, чееҗнь байрар дүүрсн дуудврдҗ суув.

Маңһдуртнь ирсн гиичнр хәрхәр бедрв. Амр-Санан Хоңһр хойр заллтд күүндәд сууцхана. Баахн ахлачд ЦИК-ин элч яһҗ көдлхинь зааҗ өгчәнә.

Тиигәд суутл үүдн тәәлрәд, күн орҗ аашна. Маштг нурһта, бөдүн хар залу орҗ ирәд, толһаһан өкәлһҗ гекәд, энд-тендән хүүхлзҗ хәләв. Эн әәмгин нертә байн Кеслән Босхмҗ.

Босхмҗ сөгдәд, Амр-Санан тал гердҗ хәләһәд, келҗәнә:

— Залу ах, йир үүмәтә цаг болад бәәв.

— Удл уга үүмән төгсх, улана йосн батрх.

— Батрхл, болвч, ода деерән манд икл зовлң болҗана.

— Та ямаран зовлңтавт?

— Залу ах, таниг Деед йоснас ирсн күн гиһәд иткәд, келҗәнәв. Зовлң мадндтн далал. Минь одахн бүкл арвн мөрим көөһәд авад йовҗ одв.

— Кен авсмб?

— Йо, хәәмнь, кен гиҗ танд келхв. Хәрнь, та Деед йосна комиссар күн дөң-нөкд болад мөрдим олҗ үзтн.

Тиигҗ келәд, гиичин өмн улм өкәһәд, һаран өмәрән деләд, альхан делгв. Альхн деернь алтн-мөңгн үзгдв.

Амр-Санан түүг үзҗ оркад, чирәнь хүврәд, ууртан бүтәд, хоолан бәрәд, зерлг аң кевтә күрклсн ә амнаснь һарв. Бийән бәрҗ ядад, бөөртән бәәсн нагаһан татч авад, Амр-Санан потолок бәрүлҗәһәд хойр-һурв хаһад оркв. Босхмҗ байн бийән хаҗана болһад, шал (пол) деер киисв. Уха алдад киисдг болвчн, һартан йовсн алтан алдл уга йовна.

Амр-Сананд ухан орад, бийән татад нагаһан гертнь дүрв. Хоңһр босад Босхмҗиг босхад һарһв. Бийән үкснд тоолҗасн Босхмҗ байн түргәр босад, альхндк алтан чаңһур атхад, шурд һарад одв.

Амр-Санан Хоңһрт келв:

Хәләлт одакиг. Авлһ өгч, мөрдән нанар хәәлһҗ авхар седҗәхинь!

— Хуучнаһар тоолҗана.

— Терч үннл, Хоңһр Кезәнә, өмн цагт болхла — авлһ уга төр тасрдго. Әмт тиигәд дасхчксн-юмн. Ода, эврә, Советин йосна цагт тиим эндү бидн һарһҗ чадш угавидн. Авлһ, алдр-билдр, худл-хуурмг, хулхач-көөһүлч — эн кезәңк кишго авъясмудан хайх кергтә.

— Тана келсн үнн. Эн цуг, мана төрт туша болх авъясмудла ик ноолда кех кергтә.

Амр-Санан өөрән суусн әәмгин баахн ахлачиг хәләһәд, дотран санҗ суув: «Шин йоснд, шин улс өсҗ йовна. эн көвүн зөвәр керсү болх бәәдлтә. Шин йосн әәмгт бат һарт бәәнә.

Удл уга гиичнр Ик-Буурл хәләһәд һарцхав. Хоңһр ардаснь хәләҗ үлдв. Эн хойр өдр элч залусла кесг күүндсн, үүнд икл туста сурһмҗ болҗ һарв.