Һучн негдгч бөлг

Хар ат татсн тергн Машан Зурһана хаша дотр орҗ ирәд зогсв. Өмннь таньлдсн Хальмг Базра нәәҗдән Хоңһр ирх йовхнь эн.

Манцас һарад, Ачнр, Эрктн кедәд, улан цергчнр эзлҗәх Яндг гидг һазрар дәврәд, дола хонад ирҗ йовхнь эн болв.

Андрей ясрҗ йовхш. Яндгт цергә госпитальд шархинь боолһҗ. авад, цааранднь һарцхав. Эмчнр госпитальд үлдәхәр седсн бийнь, Хоңһр үүрән үлдәсн уга, яһдг болвч, Әәдрхнә эмчнр сән болх гиҗ дотран санв.

Машан Зурһан гертәсн һарч ирәд, мендләд, тергн деер кевтсн кү үзәд, сурв:

— Энчн кемб?

— Мана партизан, шавта.

— Я, яһлав, герт орулх билә, — гиһәд хатрад бәәв.

Андрейиг герт орулҗ кевтүләд, темәг тергнәснь тәәләд, өвс тәвҗ өгәд, хойр залу герт орҗ ирв.

Зурһана гергн цә чанҗ адһв, хойр залу тәмк татҗ сууһад, күүрән эклв.

— Нә, теегт юн болҗана?

— Манд дала тер гиҗ зәңг уга. Деникина церг тег эзлчксн, әмт тараҗана. Әмт тонх, мал көөх, алх-булх — цугтынь кенә. Мана багмуд бас бийән өгчәхш. Одахн Балзна Гәрә зәәсңгин цергиг зөвәр базһад аввидн.

— Сән зәңг. Бийән өгл уга бәәнә гидг тер, — болҗ Зурһан байрлв.

— Нә, танахн тал, ик һазрт, ямаран зәңг-зә бәәнә?

— Зәңг бәәнә, — болҗ герин эзн эклв. — Деникиниг дегдрүлдг бәәдл һарч йовна.

Зурһан улана соньнд (газетд) ю бичдгинь, Әәдрхнд бәәх зәңг бас келҗ өгв.

Шархнь зөвәр зовадг болвч, Андрей бийән барҗ, хойр залун күр соңсҗ кевтв.

Соньнд (газетд) бичдгәр болхла, Аһшин арвдгч Улан Церг Деникина цергүр дәврәд, дииләд, көөһәд һарһҗ йовдгҗ. Әәдрхнә Арвн негдгч Улан Церг эрстән хальмг теегүр дәврәд, дәәсиг Хулхтас көөһәд Уттд күргҗ йовх зәңгтә болҗ һарчана.

Эн келсн үг соңсад, Андрейин шархнь зовадган уурад, номһрад ирв. Хоңһр шин зәңг соңсҗ оркад, долда зүркнь догдлад, үкс гиҗ хәрхин арһ хәәв.

Үкс гиҗ Андрейиг эмнүлңд (больницд) орулх төр Эн тускан Зурһанд келҗәнә. Ик хол биш госпиталь бәәхиг герин эзн келв. Хоңһр һарад гүүв. Госпитальд одад, зөвән келҗәнә.

— Цаастаһинь авад иртн, — гиҗәнә.

— Ямаран цаасн?

— Шавтв гисн. Альд, кезә шавтсинь бичәтә цаасн.

— Тиим цаасн манд уга.

— Яһад?

— Яһад болх билә. Бидн партизан улсвидн. Манд эмч уга.

— Цаасн угаһар авш угавидн.

— Яһад эс авчахмт?

— Йосн уга, йосн.

Ода яһдг бәәсмб? Хоңһр хәрү Зурһана талан ирҗәнә. Һаза һарад хойр залу күүндҗәнә.

— Эднлә чи төр таслҗ чаддм бишч. Аршт од. Түүнәс талдан дөң болм күн уга.

— Чик. Аршас эс болхла нань арһ уга.

Чапчан Арш тал одхан Андрейд келҗ, өгәд, Хоңһр кермнд сууһад, Иҗл һатлад, Әәдрхнд ирв. Хальмг ЦИК бәәсн хойр давхр цаһан герт орҗ ирәд, харһсн залуһас ЦИК-ин ахлач Чапчан Арш альд бәәдгинь сурв. Хойрдгч давхрт орҗ ирәд, ик өрә үзәд, башрдҗ зогсв.

Ширән ард суусн баахн хар күүкн сурҗана:

— Залу ах, кеңиг хәәҗ йовнат?

— Чапчан Аршиг үзхәр, ЦИК-ин ахлачиг.

— Ахлач эн өрәд бәәнә, — болҗ үүд заав, — ода деерән цол уга.

— Күләнәв. Яһад болвч харһҗ үзх күмб.

— Ямаран бачм кергтәвт?

— Би Аршин сурһульчв. Кезәнә манахнд багш йовла.

— Чапчан Арштн хальмг олн улсин багш. Сурһульчнр дала, альдас болвч ирнә.

— Сурһульч болснданч бишл. Бийтн Манцас ирҗ йовнав, Партизанск багас (отрядас).

— Тиигәд келәд оркдг бишв, — гиҗ келәд, күүкн цааснд цөн үг бичв. Үүдн тәәлрәд, һурвн-дөрвн күн хоорндан зүтклдҗ һарч ирв. Ардаснь дундан тиим нурһта, нәрхн хар залу һарч йовна. Күүкн залуг тосҗ босад, цаас өгв. Залу цаас умшҗ оркад, Хоңһрас сурв:

— Манцас?

— Манцас. Җал менд келүллә.

— Кен?

— Мукан Җал.

— Тадн йовҗ йовтн, би күцәд ирсв, — гиҗ келәд, залу хәрү эргәд, Хоңһрт келв, — ортн, ортн нааран.

Ик өрәд, шар ширә бәәнә. Арднь залу һарч суув. Хоңһр дердәҗ зогсв.

— Суутн, суутн, — болҗ эзнь келв.

Хоңһр сууһад, залуг шилтҗ хәләҗ бәәһәд, келҗәнә:

— Арш-багш. Тана зүснтң икәр хүврсмн уга. Альд болвчн таниг таньх биләв.

— Нернчн кен билә?

— Хоңһр, Манҗин Хоңһр

— Зөвәр олн җил болсн, кесгиннь нер мартад ирүв.

— Җал танд күргәд кел гиҗ илгәлә.

Хоңһр Манц деер тогтсн багин тускар келҗ өгв, харчудын мал яһҗ харсҗ бәәсән, цаһачудла яһҗ дәәлдҗ йовхинь.

Аршин чирә болвсрад, шин зәңгд байрлсн бәәдл һарв. Җалын багин тускар ахлач меднә.

— Наадк әәмгүд яһҗ бәәнә?

— Көвүдт бас баг (отряд) бүрдсн бәәнә. Арзһрт, Ачнрт чигн.

— Сән, йир сән, — гиҗ аш сүүлднь Арш келв, — цаһачудын дораһур усн орҗ йовна гидг эн. Тендәс тадн цоктн, эндәс Улан Церг. Тиигхлә Деникинтн дегдрәд одхдан күрч йовна гидг тер

Хустг шатаһад, тәмк татч авад, ЦИК-ин ахлач йовдңнв. Хоңһр бас дахад босв.

— Җалд менд келтн, — гиҗ Арш эклв. — Удл уга манахс Элстд күрх. Теегт бәәсн багмуд нииләд, цаһачудт амрл өгл уга бәәх керг. — Дарунь сандл деерән сууһад, цаас бичәд, хоңх дарад, күүк дуудулҗ авад келв: — Үүг үкс гидгәр барлад авад иртн.

— Арш-багш, дәкәд нег керг бәәнә, — болҗ Хоңһр эклв, — нег шавта толһач авч ирләв, госпитальд күн авч өглго бәәнә.

— Яһад?

— Цаасн кергтә гиҗәнә. Альд шавтсн, кезә, яһад.

— Партизан улст ямаран цаасн бәәдмб?

— Хәрнь. Би бас тиигҗ келүв. Мини келсиг төртән авсн уга, көөһәд һарһчкв.

— Кен, альд?

— Хальмг Базрт, госпитальд.

— Һазр деер акад улс дала, — партизана нернь кемб?

— Воронцов Андрей.

— Орсий?

— Орс.

— Тана багдт альдас ирсн орсв?

— Арзһрас. Арзһрин багин толһач манд дөң болҗ йовад, сүл дәәнд шав авв.

Өмнән бәәсн цааснд партизана толһачин нер бичҗ авчкад, дөрвлҗн цааснд гүүлгҗ бичәд, Хоңһрин һарт бәрүләд, келв:

— Эн цаас госпитальд өг, Андрейиг орулҗ кевтүлх.

Күүкн барлата цаас авад орҗ ирв. Ахлач умшҗ оркад, һаран тәвәд, цаас бәрүләд:

— Эн удостоверень Җалд өгтн. Хальмг ЦИК-ин дааврта (уполномоченный) гисн иткл. Манцд бәәсн багмуд ниилүлх зөв өгчәх юмн.

Хоңһр хойр цаасан салу-салу өвртән дүрҗ авад, йовхар бедрв. Ахлач ширән татдгас татч авад, ик үзгүдәр барлата бәәр цаас бәрүләд:

— Эн багш Ленинә хальмгт илгәсн бичг. Үүг яһад болвчн эркн биш багдт күрг. Яһҗ хәрх күмбт?

— Эврә тергтәв. Темән тергтәв.

— Темәнтн арһта юмний? Зер-зев авч йовҗ чадхмт?

— Чадх. Кедү болвчн авад йовҗ чадхв.

— Зууран цаһачудт бәргдхн угайт?

— Нааран йовхларн бәргдл уга күрч ирүв. Хәрүдәнчн торвр уга эс болхий.

— Хәрнь, хәләтн— Ахлач бас бичәд, цаас өгв. — Хальмг Базра военкоматд өгтн, танд кергтә зер-зев өгх.

Удл уга Хальмг Базрт хәрҗ ирәд, Андрейән темән тергн деерән суулһҗ авад, Хоңһр госпитальд ирв, дөрвнә цаһан цаас үзәд, дун-шун угаһар Андрейиг эмнлһнд авв.

— Цугтаднь менд кел, — гиҗ Андрей Хоңһрин һар атхв. — Вераг хәлән йов,

Хәрү Зурһанадан иртл асхн болҗ одв. Хот-хол ууҗ авад, Зурһан келҗәнә:

— Энд, нег герт әвртә күр болн гиҗәнә.

— Юн күрв?

Коҗин Бембә Москвад одад, Леиинлә харһад ирҗ. Түүгән келҗ өгхмн.

— Одый, одый, — гиҗ Хоңһр адһв.

Зөвәр ик өрәд ишкә делгчксн, арв һар залу зәмләд, чөкләд сууцхана. Көвүд орҗ ирәд, мендләд, үүднә өөр чөкллдв. Харадан җивр болсн хар сахлта өндр хар залу деед бийд сууна, ааһта цәәһән сорад, келҗәсн үгән утхҗана.

— Коҗин Бембә, — болҗ Зурһан шимлдв.

Хоңһр залун келҗәх үг соңсад орҗ одв. Арһта болхла нег чигн үг чикнәннь өөгүр һарһл уга, чееҗдән орулҗ авхар чирмәҗәнә. Залу, толһаһан гедәлһәд, уха туңһасн болҗаһад, эклҗәнә.

— Хальмг ЦИК-ин даалһврар Амр-Санан Москвад ирв. Ардаснь күцлдәд ахлач Арш Чапчаев ирх бәәсн, күцҗ чадсн уга. Тегәд Антон мадн хойр оютн (студент) улс өөрән дахулад, Кремль орв.

Улана йоснд, ахлач Ленина бийднь күргәд хальмг улсин өдгә бәәдл-җирһл цәәлһҗ, илдкҗ өгх төртәвидн. Амр-Санан йовад, күүндәд, Ленинлә баралхх цаас авад күрч ирв.

Антон өмн һарчксн, Бока бидн хойр арднь дахчксн, Кремлюр орад ирүвидн. Антон цаасан үзүләд, шорта буута харул дала болдг болв, мана өмнк үүдн эврән тәәлрәд йовна. Шат давшад, деегшән һарад ирүвидн. Ут коридор харһв. Нег үүднднь «Совнаркомин ахлач В. И. Ленин (Ульянов)» — гиҗ бичәтә бәәнә. Секәд орад ирүвидн. Баахн өрә. Нег ширә. Нәрхн хар күүкд күн сууна.

— Ортн, ортн. Суутн, — болад, күүкд күн тосв. — Амр-Санан тайт?

— Бив, — гиҗ Антон келв. — Эн мини үүрмүд.

— Ленинә сегләтр, — болҗ өөрдкстән шимлдв.

Үүд секәд орҗ ирәд, мендләд, дундын тиим нурһта, эвтә цогцта, шулун хәләцтә залу сегләтр күүкд күүтә күүндҗ бәәһәд, цааран орҗ одв.

Сегләтр, нернь Фотиева, часан хәләҗ оркад, келҗәнә:

— Тана цагтн болҗ йовна, орцхатн, — болв. Босад өрән өндр үүд секәд, маниг Ленина өрәд орулв.

Орҗ ирәд, энд-тендән хәләҗ, башрдҗ зогсувидн.

Маңхһр халцха толһата залу, толһаһан һарарн илҗ оркад: «Суутн, суутн», — болв. Өөрнь бас тавн-зурһан күн сууна. Бидн цемцәлҗ сууһад, алдр көтләч (воҗдь) Ленина бәәрлдг өрәһинь шинҗлүвидн.

Нә, Ленина дүрнь ямаран, мах-шөлнь, нурһ-турунь, — болҗ томһта сахлта хар залу тесҗ бәәҗ, чадад сурв.

Бембә залуг хәләҗ оркад, келҗәнә:

— Ленин бас манла әдл махта-цуста, нурһта-турута залу.

— Болвч, болвч Ленинлм тер, — болҗ томһта сахлт бийән эс өгв.

— Нурһарн нам, дундынас арв уга тату гиҗ келҗ болхмн. Бәәдлнь, бәәдлнь — күчтә. Шулун-шудрмг хәләцтә. Келәд оркхла, тер үгнь күүнә экнд күрәд хадгдад, эвтән тусад бәәнә.

Тиигәд, шинҗлә бәәтл, Ленин келҗәнә:

— Хальмг олн улсин төр хәләгдҗәнә. Кентн үг келхмб?

— Би келхүв, — болад Антон Амр-Санан босв.

— Келтн, соңсҗанавидн, — болҗ Ленин дакн толһаһан илв.

— Маниг хальмг улс илгәлә, — болҗ Антон эклв. Цааранднь келхләрн мана күн халад ирв.

— Хальмг улс — теегт бәәдг улс. Теднә зәңг, та Ленин бас соңса бәәсн болхт. Мана теткл, һанцхн эдлврм бидн — мал. Тәрән-темсн гиҗ манд уга. Идх-уухиг чигн, өмсх-зүүхән чигн малас авнавидн. Малыннь мах идәд, үсинь ууһад, арсарнь бийдән хувц уяд, бийән хучад бәәдг улсвидн. Малас нань манд зөөр уга. Ода эн дәәнә көлд, хальмг улсин малыг әмтн көөһәд, тараһад, алад хайҗана. Хальмг улс харһнад, хавдрлад үкәд хуурн гиҗәнә.

Антона дун җиңнәд, халад, хәәкрәд ирв, пиджакиннь хормаһаснь татад, шимлдҗәнәв: — Бичә халад бә, бийән тат, тогтн.

Түүг Ленин үзҗ оркад, инәһәд, келв:

— Келтн, келтн Амр-Санан. Бичә нуутн, цугтынь цәәлһҗ өгтн.

Антон невчк тотхад, тогтнҗ авад, цааранднь келҗәнә:

— Цааран-нааран цаһачуд, зелүн гидг цергә ула тег көрәдәд йовад бәәнә. Эднд йосн-һосн уга, дурндан күч үзүлнә. Күүкд-берәчүдт күч үзүләд, кесг күүнд соңсгдад уга гем-шалтг өгәд әмнд күрчәнә.

Хальмг улс ик түрү бәәнә. Ода, түдл уга, эркн биш харсҗ эс авхла, хальмг улс орн-нутг болдган уурад, буйсад уга болҗ одн гиҗәнә. Улана йоснас нань, бүлән нүдәр хәләдг, дөң-нөкд болдгнь манд уга хальмг улсин өслт-бослт, үкл-җирһл тана, Хүүвин (Советин) йосна һарт бәәнә.

Иигҗ келәд, Антон зөвәр үүмәд бәәв. Ленин түүг үзәд, маңхһр маңнаһан иләд, келв:

— Келтн, келтн, соңсҗанавидн.

Амр-Санан саналдад, бийән бәрәд, тогтнад, цааранднь келв:

— Хальмг улст нег эврән эркшәгч (автоном) өдгә цагт эс һарһҗ өгхлә, хальмг улсин бәәдл ясрҗ өгш уга болҗ нанд тоолгдна. Учр тиим болсар, танас сурсм бидн: хальмг улст эврән эркшәгч (автоном), эврә йосинь һар деернь бәрүлҗ өгтн, цаһана цергәс һазран сулдхҗ авхд дөң болтн.

Антон тотхад, кииһән авв. Ленин хәләҗ оркад, инәмсәд, сурҗана:

— Хальмг улс Хүүвин йоснд ямаран хәләцтә бәәнә?

— Үр Владимир Ильич! Хальмг улс Хүүвин йосиг эврәһән гиҗ санҗана. Эңгин, эгл хальмг улс келнә: «Маальг теегт ирдг билә — давдг, цецг гем чигн ирдг — эдгдг, большевик гидг юмн давҗ һарч өгчәхш, бәәһәд бәәнә.»

Өрәд бәәсн улс инәлдв. Ленин бас инәһәд:

— Тиигҗ келцхәнү? Большевик — давҗ һархш?

Амр-Санан давтад келҗәнә:

— Тиигҗ келцхәнә, Владимир Ильич. Большевик — мөңк, — гицхәнә.

Ленин сурҗана:

— Та үгән чиләвт?

— Чиләв. — Нань босҗ үг келх күн бәәнү?

Уга болҗ һарв. Ленин үгән эклв:

— Хальмг улсин элчин келсн үг орта. Эн иргнә (гражданск) дәәнә көлд, тана келн улст кесг зовлң үзгдв. Зәрмдән Хүүвин (советин) йосна көдләчнрәс чигн тедү мет зовлң үзҗ йовцхав. Рабоче-крестьянск йос толһалҗах улсин комиссармүдин Хүүв (Совет народных комиссаров) ах-дү хальмгуд танд зарлҗана: йос эвдҗ йовсн улсла Хүүвин (советин) йосн өмннь чигн өршәңгү угаһар ноолда кеҗ йовла, ода чигн, тиим улсиг догшн засгла харһулхвидн.

Нарн һарх үзгт бәәдг келн әмтнд, түрүн болҗ хальмгудт, эврән эркшәгч (автоном) һарһҗ өгхмн гиҗ би санҗанав. Хальмг улст ах-дүүһә һаран өгч, теднд дөң болад, хүвсхлин (революцин) зергләнд орулх кергтә.

Ленин үгән чиләһәд, өөрән суусн һазр эдлһнә төр хәләдг нарком Середа тал хәләһәд, сурв:

Хальмгин элчнрт «Дуудвр» умшулвт?

— Умшцхала.

— Сән, — болҗ Ленин товчлв. — Эн төриг Совнаркомд тәвхмн гиҗ шиидвр һарһхмн. Хальмг ахнр-дүүнр! Тана җирһлтн — эврәнтн һарт. Цугтан Улан Цергин зергләңд ортн. Деникинә цаһан гвардь, деермчин өмнәс бостн! Цугтан Хүүвин (советин) йосан харстн!

Иигәд Ильичиг келәд оркхла, нурһнд цусн ирвәтрәд, зүркн өрчдән догдлад, манд ик гидг байр болв.

Бембә тиигҗ келәд, киитрҗ одсн цәәһән зальгад, амрсн бәәдл һарч суув. эн күр соңссн залусд бийснь Кремльд одсн болҗ, Ильичин амнас һарсн үг эврән соңссншң бас ик байрт авлгдв.

Бембә зөвәр уха туцһаҗ; сууҗаһад, хавтхасн цаас һарһҗ авад, үгән утдхв:

— Ленина бичг ода күрч ирсн бәәнә, — гиҗ келәд, цаас үзүлв. Цааранднь умшв: «Воззвание, калмыцкому трудовому народу». Залус, эн Ленинә илгәсн бичгиг сәәнәр умшҗ, дасҗ автн. Теегәр тарад йовх цаг болҗ йовна. Әмтнд сәәнәр цәәлһҗ өгх кергтә.

Дәкәд, ардан шүүрәд, барлата бичг авад, Бембә келҗәнә:

— Эн улст цугтаднь тараҗ өгтн. Бийдән авцхаг.

Зурһан Хоңһр хойр бас шүүрәд авцхав. «Воззвание» — гиҗ умшлдв. Дорнь «В. И. Ленин (Ульянов)» гисн һар үзгдв.

Баахн залус хәрҗ ирәд, өврәсн барлата цаас һарһҗ авад, дәкәд давтад, саамлҗ умшад, кесгтән ик байрт авлгдҗ сууцхав. Хоңһрин чееҗ байрар дүүрәд, деврәдл үкс гиҗ хәрҗ, олн улстан байрта зәңг күргхәр, зүркнь дольгалҗ хәәвән цокв.

Тер сөөһән Хоңһр далаһар унтсн уга. Өрүн эрт босад, темәһән татч авад, Зурһанла һар авч мендләд госпиталь тал ирв Андрейиг олҗ авад, соңссн, үзсән келҗ өгв.

— Энд бас Ленинә дуудвр бәәдгҗ гилдәд келнә, — болҗ Андрей келв. — Зуг эврән үзсн угав.

— Мә, умш, — болад Хоңһр өврәсн һарһад цаас өгв.

— «Воззвание», — болҗ Андрей умшв.

Цааранднь гүүлгҗ умшад, келв: — Ленин бийнь һар тәвҗ кевтәмб?

— Үзүв. Меднәв, — болҗ Хоңһр хәрүцв. — Амр-Санан Ленинлә харһад ирҗ. Хамдан йовсн Коҗин Бембә гидг күн өцклдүр манд цәәлһҗ өгв.

— Сән, үкс гиҗ йовад багдт зәңг өг. Эн цаасан нанд үлдәнч?

— Уга. Үлдәҗ чадш угав. Бийдм кергтә. Чи, яһвч, балһснд бәәх күн эврән олад авхч.

— Нә, цугтаднь менд кел. Би дарунь эдгәд һарад күрч ирхүв.

Мендләд, Хоңһр һарч йовв. Удл уга военкоматд ирәд, Аршин бичсн цаас өгәд, зер-зев авв. Ик зунь сумн болҗ һарв. Арвн бу, нег пулемёт өгв.

Зер-зевән тергн деерән ачҗ авад, деерәснь өвсәр далдлад, ишкә делгәд, җолаһан хәрү эргүләд һарв.