Хөрн йисдгч бөлг

Асхн шидр, Манцин көвәһәр Җалын баг (отряд) йовҗ йовна, хотдудын мал хәрү авч ирҗ өгсн толһачин зүркнд байр урһана, яһвч, харчудыг хәләдг улс һазр деер бәәнә. Олн түүг медх. Манҗихнә хотдуд биш, Бәәцәнхнә, Җанчвахна хотдудас зәңг ирәд, багин цергчнр йовад, малынь хәрү бәрҗ булаҗ авад, эздүдтнь өгсн.

Теегт Бедриков Максим Көкән Каңка хойрин баг (отряд) дурндан талтгнҗ, бәәцхәлә. Әмт алх-булх, эд-тавринь булаҗ авх, тонх, тошурх, яһнав гисәрн бәәхин зәңг ирнә. Зуг теднә өмнәс дәврлднә гихәс, чидл тату болад чееҗ зовала. Ташр деернь Балзна Гәрә бас багдта аашна гих зәңг ирсн.

Иигәд кесг уха туңһаҗ йовсн цагла, өмн бәәсн шагшг хулснас күн һарч ирәд, баг (отряд) зогсав.

— Кемб? Зогстн! — болад, орсар келәд, бууһан зөрүлв, баг (отряд) зогсв.

— Юн болв? — болҗ Җал келв. Багин өмн йовсн Хоңһр ахта залус күр эклҗәнә.

— Чи эврән кембч?

— Күмб.

— Эн «пушкан» цааран ке.

— Эн «пушкар» өгәд оркхла, сарвлзад тусхч.

Эн болад, күүндҗ бәәтл, Җал күцәд ирв.

— Хаалһ эзлчкәд, йовулҗахш, — гиҗ, Хоңһр келв. Яһад маниг зогсаҗ бәәхмт? — болҗ Җал келв.

— Зогсатха гилә, — болҗ залу келв.

— Кен?

— Вера Андрей хойр

— Альд бәәнә теднч?

— Энд, хулсн дотр.

— Намаг күрг.

Залу бууһан буулһад, хуухан мааҗад, хәрү эргәд, һарад йовв. Җалын ардас Хоңһр дахлдв.

Хулсна цаад бийд, цаһан хаг деер эмәлтә мөрд бәәхнь үзгдв.

Җалыг өөрдәд ирхлә, далта-ээмтә баахн залу, өөрнь дәәнә хувц өмссн шар күүкн дахсн, тосад ирцхәв. Җал мөрнәсн бууһад, җолаһинь Хоңһрт хайчкад, тосҗ, йовх улсла һар авч мендләд, наадн-инәдтә бәәв.

Арзһрин багла (отрядла) харһҗ йовснь эн болв. Элстәс һарсн Гәрән багин зәңг соңсад, Җал Арзһра багдт зәңг өглә. «Арһта болхла дөң-нөкд болҗ үзтн,» — гисн. Тер зәңг авад, Арзһра баг (отряд) ода ирҗ йовхнь эн болҗ һарчана.

Багин толһач — Андрей гидг залу. Өмн цагт дархнч йовсн, хөөннь эзнләрн эвцлдәд, цаһана церг ирхлә, бас Манц темцҗ һарсн күн. Энд ирәд, бас иим уга-яду улсла харһад, баг (отряд) бүрдәснь тер болҗ һарчана.

Өөрнь дахҗ йовсн билчхр шар күүкн — Вера, дү күүкнь. Сурһулин багш. Цаһачуд Арзһр балһснд ирәд, баахн сурһулин багшиг үзәд зооган кехәр седсмн. Гертнь күргҗ ирәд, күч үзүлхәр седсн цаһана офицериг цокҗ алад, дү күүкән һараснь көтлҗ авад, һарад зулсн Андрей гидг залу болҗана.

Вера Җал хойр кезәңк таньл улс. Хамдан Сарпульд сурһуль сурч йовсн. Хөөннь хаалһ салсн, ода ирҗ, хәрү ниилҗ йовхнь эн.

Наадксаснь тедүкн шатчах һал тал эдн ирҗ суув. Үүнд хонх болад, Җал Хоңһрт әмтән ахулҗ эвтнь орултха, гих заавр өгв.

Багин улс шуугад, хоорндан күүндлдәд, орман эзлҗ зәәнрцхәв.

— Андрей, иигәд ирсндчнь ханҗанав, — болҗ, Җал эклв. Эндр-маңһдур дә босххар седҗәнәв. Цаһачуд хотна мал көөҗ авхар седв. Харсад, өгсн угавидн. Ода цаһана цергт әмт авхар йовдгҗ гинә. Түүнднь бас харш болх кергтә. Эврә чидл баһ, күршго болад, одҗ танд зәңг өгсм тер. Мел цаглань ирвт.

Андрей бас эврәннь багин тускар келҗ өгв. Түүрмд дүрсн һуч һар коммунистнр сулдхҗ. Хотнас авад йовҗ, йовсн хөр һар тергн буудя булаҗ, авч, хәрү эздүдтнь өгч. Аш сүүлднь хотмудар тонул кеҗ йовсн цаһана багла (отрядла) дәәлдәд, кесгинь һарутулад, көөһәд йовулҗ.

Эврә керг бас бәәдг болвч, ода Җалын багдт дөң болхар ирҗ йовснь эн болҗана.

— Зәңг соңсчкад, Вера амр өглго бәәв, йовий, дөң болый гинә, — гиҗ Андрей дү күүкн талан хәләһәд, келв.

Вера улаһад, һулмт хәләһәд, башрдҗ суув.

— Нег-негндән дөң эс болхла, тегәд бидн яһҗ ах-дү болҗ бәәхмб? — болҗ күүкн келв.

— Дөң болхар ода ирүвидн.

Җал дораһур күүкн тал ширтәд хәләв. Тоһстн цаһан күзүтә, шар-улань йилһрәд бәәдг байрта инәсн чирәд, ик көк нүдн, нигт хар күмсг сәәхрүлснь үзгдв. Өмнкәс улм сәәхрсн болҗ күүкнә дүр зүрк авлв.

Андрей көвүд талан һарч одв. Теегин һулмтын өөр Җал Вера хойрин сүүдр кесгтән үзгдв. Тедн таарад кесг төрән күүндҗ, авснь ил болх зөвтә.

Багин көвүд бас хоорндан таньлдад, үр-өңг болцхав. Яшк эврәннь таньдг Михаил Сорока гидг кү авч ирҗ, Хоңһрла таньлдулв. Унтрҗах һулмт төгәлҗ нег-негән дерләд, ирх җирһлән санад, залус арһул ду дуулҗ кевтцхәв.

Зәңг асхн гү тәвх кемлә ирв. Хойр толһад бәәдг Дорҗин хотнд цаһана мөртә церг ирҗ. Ут тооһарн хойр зу һар мөртә улс болҗ һарчана. Җал Андрей хойр кесгтән онцлад суув.

Эврә дәәчнрин тоог тоолад авад ирхлә, тооһарнь әдл болҗ тусҗана. Зуг теднә зер-зевнь сән, бийснь дәәнә улс — һавшун болх зөвтә. Болв, дүңцүләд хәләхлә, манахс чик хаалһта. Эврә биш, олн-әмтнә махн-цусна төрәр дәәлдҗ йовх. Теднә салдсмуд көөһүл-тонулас талдан, кергтә төр күцәҗ, йовх улс биш. Тегәд чигн чинрәрн мана негн теднә хойр күүнлә әдл болҗ тусх зөвтә. Эн уха туңһаһад, Җал үүрәсн сурҗана:

— Нә, юн гиҗ санҗанач? Цааран Күм орҗ зулый, аль эднд дә босхий?

— Дәәлдхмн, — болҗ Андрей залаһан таслв.

— Би бас тиигҗ санҗанав, — болҗ толһач Җал келв. — Эдниг нег сән гидгәр цокад, сурһҗ авх керг.

Үгдән багтлдад, хойр толһач дә эклх болҗ шиидвр һарһв. Нуһла ахта тавн-зурһан көвүд хойр толһаһур хортн ю кеҗәхиг хәләһәд, шинҗләд иртхә, гиҗ йовулв. Хөөннь Хоңһр, Цондинов, Яшк һурвиг дуудулҗ, авад, толһач болдгарн хурад хүүв кев.

Хоңһр келҗәнә:

— Ода һарч йовад, сөөнь өрәллә хотнд күрч, унта деернь бәрҗ авхмн. Хотан ууһад, нәәрән кеһәд, дигтә тедн тарад унтцхах. Минь эн цаглань бәрҗ авх керг.

Цондинов үгд орлцҗана:

— Өрүн өрлә, нарна герл әрә һазрт унлһнла дәврсн сән болх. Тер цагт эврә-күүнәнь сәәхн йилһрх, медгдх.

— Һазр зөвәр хол, бүкл арвн тавн дууна, — гиҗ Яшк үгән эклв. — Көлгән әрвлх керг. Эрт һарад, үрвәд күрхлә, сән болх билә.

Андрей Цондиновин келсиг дөңнв. Цугтынь хәләҗ оркад, Җал үгән эклв:

— Нә, залус, мини келсиг соңстн. Эндәс сөөнь өрәллә көндрхмн. Үрвәд йоввчн, өр цәәтл күрч одхвидн. Кишванриг өрүн-өрлә, орнднь бәрхмн.

Цааранднь дәәнд яһҗ орхин дараһинь цәәлһв. Андрей нег взвод авад барун халх амлх, Хоңһрин хойрдгч взвод — зүн халх бәрх, дунднь — тустнь Яшкин һурвдгч взвод болн Цондиновин улс орх болҗ һарв.

— Дәәчнрт кех-күцәхинь сәәнәр цәәлһҗ, өгтн, — болҗ толһач закв. — Бууһан цеврләд, суман батлҗ авг. Мөрдән услад, амрах керг.

Толһачнр бослдад йовҗ одцхав. Хулсар хучад кесн толһачин җолмд Вера күүкн орҗ ирв.

Төгрг көк нүдәрн тогтунар Җал тал хәләһәд, Вера келҗәнә:

— Маңһдур дәврн гиҗәнт?

— Гиҗәнә. — Хәрнь Андрей келв, Әмтән белдҗәнә. Чидл күрхий?

— Күрх гиҗ санҗанав. Ут тооһарн әдл болх зөвтәвидн.

— Болв, дегәд улмтхм биш. Теднч яһвч цергә улс зер-зевнь сән.

Тана келсн чик. Зуг мана дәәчнр эврә кергән яһад, ю кеҗ йовхан сәәнәр меднә. Бидн эврә әмән гер-малан, күүкд-шуухдан харсҗ йовнавидн. Тедн болхла? Теднчн тиим элдү төр көөҗ йовцхахш. Күүнә һазр, күүнә керг, кенәннь төлә дәәлдәнд цусн-махан асхҗ йовх улсв? Түүгән тедн медҗ бәәхш. Учр тиим болсар, мана чинр-чидл даву болҗ һарчана.

— Тиимнь — тиим. Зуг болһах керг. Цергә улсла дәәлдәд, диилхлә, ик чинртә диилвр эн төриг эркн биш күцдгәр кех кергтә.

— Вера, йовад невчк амрч ав. Маңһдурк өдр күнд болн гиҗәнә. Чидл бас кергтә.

— Сән хонтн. Та бас дуг дусад автн.

Вера күүкн һарад йовҗ одв. Җал бас кецәһәд үрглх сана һарһв. Толһад кесг ухан орад, нөр күрг уга бәәв. Көвүд дәәнә эрдм бийдән зөвәр дасцхав. Мөрндән йирин һавшун. Бу хадг, чашкар чавчдг бас дасцхасн. Дәәнд бас орад, бийән өгл уга, дала һару угаһар хәрҗ ирәд бәәдг бәәсн. Ода, маңһдурк өдр яһна?

Иигәд седкләрн ноолда кевттл, һазаһас әмтн ирҗ, йовхнь соңсгдв. Хоолан ясад, Хоңһр, Нуһла, Андрей һурвн орҗ ирв.

— Күрч ирвт? — гиҗ Җал сурв.

Нуһла өмәрән дәвҗ сууһад, келв:

— Күрәд, хәләһәд, күцәһәд күрч ирүвидн.

Йовад ирсн көвүдин хәләцәр болхла, хойр зу һар мөртә церг Бедриков Максимин толһачта йовдгҗ. Хө алулад, мах хуурад, әрк нерүләд, берәд-күүкд цуглулҗ нәр-наад кеҗәдгҗ. Хот бүсләд харул зогсҗахинь эдн бас цәәлһв.

Часан хәләхлә, сөөнь өрәл болҗ йовна. Көвүдиг һарһад йовулчкад, толһач бийән бедрв. Дола хадг нагата өргн улан бүсән бүсләд, деерән хар занчан сул көдрәд, гертәс һарад ирв.

Дәәчнр взвод-взводар дерәлдәд зогсад орксн, белн болҗ бедрҗ. Нуһла толһачин мөңгн урлта хо күлгиг көтләд авад ирв. Дарунь заквр өгәд мордлдв. Дәәчнрин өмн Җал толһач, өөрнь Андрей Вера хойр, арднь церг дахчксн.

Өмн-ард, хойр талнь харул йовна. Түргн көлтә көвүд цааран-нааран сольвлцад, зәңг зөөһәд бәәцхәнә. Дүң-дүлә, әәх юмн ода деерән уга.

Хойр толһан өмн бәәсн өндр зо деер һарад ирхлә, өр цәәһәд бәәв. Цергән дора үлдәчкәд, Җал, Андрей, Хоңһр һурвн толһа деер һарад, дурнавдв. Хар дүң, гермүд әрә үзгднә. Хотна өөр дала мөрд идҗ йовна.

Ардаснь Цондинов Яшк хойр ирҗ кевтв. Кевтн-кевтәд күүндҗәнә. Җал келҗәнә:

— Хоңһр, соңс. Чи эврәннь көвүдән авад, зүн бийд бәәсн һол көөҗ йовад, күүнд үзгдл уга һолын ард ам эзлҗ үз. Чи, Андрей, барун бийәс дәврхмч. Эн ирмәг көөҗ, йовад, чилхләнь цаад бийәрнь хәрү эргүлхлә, дигтә нарн һарх талас дәврн гиҗәнәч. Наадкснь эндәс, өмнәснь орнавидн. Хоңһр, Андрей! Эрт һазртан күрәд, мөрдинь таслад, цааран көөһәд авч үзтн.

Цугтан зөв боллдад, залус цергән темцлдв. Хоңһр көвүдтән өмн тәвсн төр цәәлһҗ өгәд, мордад һархиг закв. Хар кер аҗрһ унсн Хоңһр багин өмн довтлв. Амрад авчксн күлг «амым тәв», — гиҗ уудан кемлҗ углрв. Болв, Хоңһрин шүрүтә һар хазарин җолаг зөвәр чаңһур татад, халсн мөриг бәрәд йовв. Удл уга мөрнә шүрүн хатрлар Андрейин баг (отряд) һарад одв. Өр шарлад, гермүд үзгддг болад ирв.

— Белн болвт? — болҗ Җал сурв.

— Белн! — болҗ Цондинов Яшк хойр дердәлдв.

— Мана көвүд ормдан күрч йовдг болх. Эклхм, — болад Җал мөрндән мордв.

Хойр ик хар толһан хоорндаһур һарад, дәкн мөрән зогсаһад, ардан йовсн цергән хәләҗ оркад, чашкан суһлад, Җал хәәкрв:

— Уралан!

Күчтә күлг ормасн бухад һарв. Ардаснь партизанмуд дахлдв. Эңдән тарад одсн церг, мөрнә хурдар хотнур орад ирв. Ә-дун соңсгдхш. Зуг олн күлгүдин көлин дун түгчв, салькн чикнд шуугв.

Цаһана харул, асхрад орад аашх церг үзәд, бууһар халдв. Герт унтсн цаһачуд бас бослдад, зәрмнь ю-күүһинь медл уга гүүлдв, зәрмнь зер-зевән авад, бас сөрглдв.

Халҗ одсн мөрд, хазартан болҗ өгл уга, хотнур орлдад ирв. Деернь йовсн улс һарад зулсн хазгудын күцәд чавчҗ йовна, Яшк Цондинов хойр хотн дунд эрглдв. Җал цаһан герин өөгүр давад һарв, өөрнь Вера үлдҗ өгл уга дахлдв. Герин цааһас генткн чашкан хүрүлсн көл нүцкн хортн һарад ирв. Җал мөрн деерәс чавчхар седв. Чашкан өмнәснь тәвәд хазг бийән өгчәхш. Мөрән эргүләд, эвләд ирҗ йовхла, ардаснь хойр хазг дәврв. Хәрү хәлән негнәннь чашкинь тосад, цокад һазрт унһав. Минь эн цагла наадк хазг Җалын дал деер чашкиннь ир гилвкүләд авад ирв. Түүнлә, нүднәннь нег булңгар үзәд, Вера хаһад оркв. Хазг доран нуһрад бәәв. Цаг олзлад, өмн йовсн көл нүцкн күн цааран гүүһәд, сул гүүҗ йовсн мөр бәрәд, дөрәднь күрн, очн кевтә өсрәд, нурһн деернь һарад одв. Үкс гиҗ җолаһинь авад, «чу» гиһәд һарв. Чашкан хүрүләд, өмн хаалһднь харһсн улан дәәчиг чавчҗ унһаһад, зааград һарч йовна.

Түүг үзәд, Җал ардаснь көөлдв. Хотн талас арв һар мөртә улс зулад һарч йовна. Өмн йовсн күн алдрад һарад йовҗ-йовхинь үзәд, Җал нагаһан шүүрч, авад, хаһад оркв. Өмнк мөрн бүдрҗ киисв. Деернь йовсн күн һазрт киисн, үкс босад, һарч гүүв. Өөгүрнь довтлҗ йовсн хазг дөрәһән өөрдүлҗ өгв, һарнь дөрәд күрсн болв, залу өсрәд, мөрнә сәәр деер наалдад бәәв!

Дәкн хахар седҗ йовхла, ардас мөртә улс күцәд аашна. Җал мөрән хәрү эргүләд, түрүн йовсн талнь дәврв. Наадкснь торл уга, өөгүрнь давад һарад одцхав. Җал өмнән йовсн хортыг хаҗ унһаһад, ардаснь көөлдәд һарв. Хотн талас Яшк ахта улс бас һарлдад аашна.

— Тасрад һарад одх бәәдлтә. Бууһар хатн, — болҗ Җал хәәкрв. Көвүд далдан өлгәтә йовсн бууһан авад халдв.

Мөртә улс зөвәр зааград һарад одв. Ар зоод күрч йовхлань, өмнәснь архаһад мөртә улс һарад ирв. Нарна герлд теднә чашкнь гилвклдв. Болв, зулҗ йовсн улс, дальтрҗ өгч бәәхш. Довтлсн кевтән довтлад, чашкан хүрүләд, цергин өмнәснь дәврәд орҗ йовцхана. Партизанмуд бас хурдн мөрнә гүүдлд авлгдад, һар бәрлдәд орад ирцхәв. Хазгуд хойр талан чавчад, хаалһ һарһҗ авад, зәрмнь алдрад һарцхав. Наадкнь доран эрглдҗ, партизанмудла чавчлдв. Хойр таласнь хавсрад энд үлдсинь дарунь эвтнь орулад авв. Өмнәс орҗ ирснь Андрейин баг (отряд) болҗ һарв. Зуг тавн-зурһан мөртә улс тасрад һарад одв.

Хотн тал хәлән гихлә, һуч һар мөртә улс барун үзг хәләһәд, тасрад һарч йовна. Теднә өмнәс салаһас һарч ирәд, Хоңһрин баг (отряд) дәәлдҗ йовхнь үзгдв.

Залус хотн тал довтлдв. Хотнд Цондиновин баг (отряд) төрән төгсәһәд хуурч. Арвн тавн күн кел бәргдҗ. Наадкснь үкәд хуурч.

Удл уга Хоңһрин баг (отряд) тавн кү өмнән көөсн ирв.

Җал мөрнәсн бууһад Дорҗ байнад орҗ ирв.

Дәрк, Җал, иим элдү йовдл болдв? — болҗ Дорҗ байн тосв. — Өмәрән һартн, деегшән.

Цаһачудла нәәҗ-нәәхн болад бәәцхәнт? — болҗ Җал шүрүлкв.

— Ода маниг яһтха гинәт? Эндр тадн, маңһдур цаһанахн. Хойран хоорнд гүвдлдәнд гүн гиҗ болҗанавидн.

Ардаснь дахлдад Андрей, Цондинов хойр орҗ ирәд, дәәнә диг цәәлһв. Цаһана багин кесгнь алгдсн, арин тавн күн кел бәргдсн болҗ һарчана. Партизанмуд бас зөвәр һарутҗ. Көлдән шав авсн Вераг тачанк деер кевтүлчксәр келцхәв.

— Одак күүкн яһв? Цә чанх, хот кех билә, — гиҗ Дорҗ хәәкрв.

Һазаһас гүүһәд Әвәш орҗ ирв. Хату-мөтү цаг болдг болвчн Әвәш бәәсн бүшмүдән өмсәд, кеерәд оркҗ. Җал эн күүкиг нам әрә таньв. Хойр-һурвн җиләс нааран үзәд уга бәәсн. Ода йоста гидг гиҗгтә күүкн болад бәәҗ. Уйн бурһсн мет уйдад, бәәдг нәрхн цогцта, бийдән зөв махта-шөлтә, хойр ик хар нүдтә, хо цаһан чирәтә.

Күүкн харм хәәс өргҗ авад өмн бәәсн зуухд авч орад углчкад, ус кеһәд, һал түләд хотан белдхәр эклв.

— Көвүд, әмтән белдтн, сууһад-суудг цол уга. Өтрлх кергтә, — болҗ Җал заквр өгв. Толһачнр һарч одв.

— Яһтлан адһҗахмт. Хот-хол ууһад һарцхатн, — болҗ Дорҗ өвгн орлцв.

— Цаг бачм. Цә ууһад суудг цол уга, — болад Җал босв.

— А, дәрк. Иигҗ яһҗ амрн гиҗәнәвидн. Хойрин хоорнд бәәсн нег бичкн малм бидн тарад хуурн гиҗәнә.

— Әмтнә толһа тасрҗ йовх цагт, та юн малан әрвләд суунат?

— Хәәмнь Җал, мана Давдна үр биләлмч, ор һанцхарн үлдв, хәләһә йович хәәмнь, хәләһә йов.

Келсн үгинь далаһар соңсл уга, Җал гертәс һарад ирв. Өмнәснь Баазр тосад һарч ирв.

— Гертән нег бичкн цә болһулчкв, ууһад һартн, — болв. Баазрин толһань цаһан кенчрәр боолһата.

Баазрад орҗ ирхлә Байн бер цәәһән самрад көргәҗәҗ. Мендләд, көлән дарҗ суулдад, ширә деер бәәсн ааһта цә авад, сорцхав. Халун цә хоолар орад, дотр бий дулатхад, көлс чиихлтүләд ирв. Җалын бий тәвгдҗ, көлсән арчсн суув. «Көлсн царцсн болх бәәдлтә,» — гиҗ эн дотран санв.

Удл уга, баг (отряд) цуглрад, дөрвәдәр зергләд, хотнас һарад, өмн үзг хәләһәд йовад одв. Өмн зо давад, тиньгр ташуд күрәд орксн цагла, харул болҗ йовсн көвүд довтлҗ ирцхәв. Барун бийәгшән завдад, эдн соңсхҗана:

— Тендәс мөртә улсин баран һарч йовна.

Җал дурнавдҗ хәләв. Арв һар мөртә улс теегәр тарад довтлҗ йовна. Ардаснь күриһәд церг дахсн йовна. «Балзна Гәрән цергнь эн болҗана,» — гиҗ дотран санад, толһачнран дуудв.

Хоңһр, Цондинов, Яшк, Андрей дөрвн өөрдәд күрәд ирв.

— Үзҗәнт!

— Үзҗәнә.

— Ода яһсн сән болх?

— Бараһарнь хәләхлә, тооһарн манас хойр холван ик, — болҗ Цондинов эклв. — Дәкәд һазр тиньгр

— Хәрү һардг арһ манд уга, — гиҗ Яшк келв, — ардас көөһәд, каалад хайчкх.

— Ода деерән маниг эдн үзҗ йовхш, — гиҗ Андрей күүрт орлцв. — Хойр әңгрҗ авад, хәврһәснь дәврхмн.

Җал дәкн нег дурнавдҗ оркад, дотран санв. «Кень болвчн чикәр келҗәнә, һарч зулҗ болшго. Мөлтрдг һазр уга. «Асхрад одхла — ааһ цусн, әгрәд одхла — нәәмн чимгн». Көвүдтән закҗана.

— Хойр әңгрхмн. Негнь өмәрән йовад, бууһар холас халдҗ өөрдхл уга бәәтн. Өөрдәд ирсн цагт хәврһәснь дәврхмн. Эн әңгинь Андрей Хоңһр хойр һард. Наадк нег әңгнь хоорлад, салад күрдг арһ хәәхмн. Үзгдл уга салад күрсн цагт, өмнән әмт үзәд тедн көөлдх. Нурһан өгсн цаглань бидн ардаснь орхмн.

— Медгдҗәнә, толһач! — гиҗ көвүд нег дууһар келв.

— Үзҗәнт, дегәд олн церг. Эндр бидн йоста дәәч нерән дуудулх кергтәвидн.

— Үзүлхвидн, — болҗ көвүд итклцв.

Отряд хойр әңгрәд һарв. Өмнк әңгнь шурд-шурд гиһәд мөрнә шүрүн хатрлар һарад одв. Ардк улснь үкс гиһәд хоорлад, зо көмрәд орад йовад одв.

Теегәр цергин өмн довтлҗ йовсн улс эдниг аңхрсн бәәдл һарв. Зәрмнь хәрү довтлад йовҗ одцхав. Ард йовсн церг күриһәд зогсв.

Зөвәр тиигәд зогсҗаһад, өмн йовсн әңг үзәд, тедн тал зөвәр олн мөртә улс багас (отрядас) тасрад һарад одв. Улан партизанмуд мөрнәсн бууһад, ик холас дегц хадв. Зәрм мөрднь киислдәд, бүдрлдәд, хазгудын кесгнь бас һазрт кевтҗ халдв. Түүнәснь эс болхла, дәкәд нег әңг дөң болхар һарв. Улачуд халдад, өөрдхҗ бәәхш.

Иигә бәәтл, удлго үлдл церг йовсн кевтән йовад, хойр толһад күрч йовна. Салад күрсн Җалын цергиг эдн аңхрҗ йовх бәәдл уга. Өөгүрнь цергиг давулад һарһҗ йовад, Җалын церг чашкан өргәд, хәврһәснь сүүлинь дарҗ дәврв.

Үкс күрлдәд, өөрдсинь чавчад, хурлзулад оркв. Өмн йовсн улс ю-күүһинь медсн уга. Зуг ар заха улс мөрнәсн киислдәд, улан цусан асхв.

Чавчлдан, аллдан дунд Җал хәәкрҗ йовна:

— Яшк, Цондинов! — арһта болхла — таслад һарч үзтн. Эврәхс талан күрч үзтн.

Тиигҗ хәәкрәд, өөрән йовсн һуч һар залуст келҗәнә:

— Бидн эдниг бәрҗ үзхмн!

Чавчлдан улм гүдв. Кенә-янань далаһар йилһгдҗ бәәхш, өөрдсинь чавчад, цокад, буулад йовцхана. Дән гүдә болвчн, Җал нүднәннь булңгар эврәхсән хәләһә йовна. Өмнән бәәсинь чавчад, хаалһ һарһҗ авад, зәрмнь цев таслад һарч йовцхана.

Өмнәс дәврсн хортыг тосад, чавчлдҗ йовхла, хәврһәснь хаһад, Җалын мөринь шавтав. Хо һалзн өөдән бухад, һәрәдҗ оркад, нуһрад киисв. Җал көлән дөрәһәс һарһҗ чадад, мөрнд даргдад, арһ тасрад, кевтсн бийнь эврә көвүдән альд йовхинь хәләв. Хазгуд чавчад-чавчад унһаһад йовна. Зәрмнь эргүлсн цев таслад, өмәрән һарад йовҗ йовцхана.

Дән дарунь чилв. Церг хәрү күриҗ авад, хот орад һарчана. Ар захд арв һар бәргдсн улсиг хазгуд йовһар көөҗ йовна. Эдн дотр Җал бас үзгдв. Зовәр сүгдлзәд доһлҗ йовна.

Кел бәргдсн улсиг хотна дунд авч ирҗ зогсав. Балзна Гәрә ахта сәәчүд ик герүр орад ирцхәв.

Дорҗ тосҗ босад:

— Мендвт, полковник! Иигәд ирдг юмн бәәҗл!

— Менд, менд! Теегин хар баячуд ямаран бәәнәт — болҗ-Гәрә өөдән һарад цаһан ширдг деер суув.

— Мана бәәдл танд медгдҗл бәәхгов. Минь өрүн Җалын баг (отряд) ирәд һарла, ода тадн.

— Тегәд кенднь мөргҗәнәт?

— Тандан зальврлго, кендән зальврхв. Улачудла мана хаалһ ирҗ өгшго.

Үкүгәс бортхта әрк татч авад, мөңгн цөгцд кеһәд эзн келв:

— Дән-дәәсн болсн, ундассн болхт, хот эдлтн. Полковник хурһарн цацл цацад, цөгцин йоралас авад, киитн әрк бичкн-бичкнәр зальгад уув.

— Ода, манахс, цааран-нааран иигәд изрлдәд бәәх. Эн улана бичкн багиг (отрядыг) хогинь таслад хайҗ чадш угавт? — болҗ дораһур Дорҗ хәләв.

— Уга кехәр йовнавидн. Уңгинь таслхар.

— О, дәрк, олн бурхна евәл. Үкс гиһит, үкс гиһит, хойран хоорнд бидн хавчң-хавчң гиһәд үкн гиҗәнәвидн.

— Санаһан бичә зовтн, улачудтн удл уга уңг-тохм тасрх зөвтә.

— Тиим болтхал, дәрк, деедс өршәг.

Һазаһас Бедриков орҗ ирв.

— Одаксан яһвт? — болҗ полковник сурв.

— Хотн дотр зогсҗана. Бат харулта.

— Тедн дотр нег толһачнь йовна.

— Кемб?

— Багин ахлач Җал гидг коммунист.

— О, дәрк, йосн икнь багш Җал.

Меднәв, — болҗ Гәрә келв. — Кесг дагцл хайҗ, йовсн күн. Нааран авад ир.

— Наадксинь яахмб?

— Улачудыг яһдгинь эс меднч? Хотна захд һарһчкад, хаһад алчктн.

Максим һарч одв. Дорҗ хәәкрҗәнә:

— Одак берәд-күүкд яһсмб? Хот кех билә, әрк кех, мах шарх.

Эзнә үг соңсад, эвтәкн цаһан күүкн гүүһәд орҗ ирв.

— Дәәдә, дәрк. Байн арһс авч йовна. Дарунь цә болх. — Хо цаһан күүкн торлзад, таг деерәс ааһ-сав авад һарад одв.

Таварн зәмлҗ суусн Балзна Гәрә, харадан хар сахлан иләд, әркән зальгн бәәһәд, соньмсҗана:

— Одак юн бирмдв, дәрк?

— Мана хәәсч, өнчн күүкн.

— Теегин гөрәсн болсн юмб, көөрк.

— Дегәд бичкн, өсәд-босад ирхинь, бас эврән күләһәд суунав.

— Көк кедмн, кемлхд әмтәхн болдмн.

— Әрлһтн Гәрә, танд болм әвртә гидг берәд бәәнә. Санаһан бичә зовтн, цагнь ирхлә, зооган һарһхнь бас олдх.

Иигәд таарад күүндҗ бәәтл, һазаһас Максим Җалыг тууһад орад ирв. Гер дотрк эргүлҗ хәләҗ оркад, Җал өмәрән алхад, полковникин өөр ирҗ, суув.

— Нә, менд, улан комиссар, — болҗ Гәрә эклв.

— Мини эрүл-менд танд ямаран кергтә юмб?

— Чамаг күн гиһәд, күндләд сурҗанав. Өмннь бас мана хаалһ харһа билә. Негдх гиһәд, күләһәд йовдг биләв. Зуг, хаалһчн хаҗиһәд, салад һарад бәәв.

— Теңгр һазр хойр ниилҗ өгш уга. Мана хаалһ тер мет.

— Чи дегәд икәр бичә караглад бә. Би чамла төр күүндхәр седҗәнәв.

Һаза бууһин ә һарв.

— Юмб? — болҗ полковник сурв.

— Улачудын сүмс өвкнртнь күргҗәнә, — болҗ Бедриков келв.

— А, нам, би дугту (конверт) хаһрв гиҗ санв, — болад полковник лагшад инәв.

— О, дәрк, о, дәрк! — болҗ Дорҗ намчлв.

Җалын бәәсн бийнь хүмгдәд, махмуднь хатурад арвн хурһнь альхн талан эвкгдәд, нүднь һал асад, нег мөсләд авчкв.

— Төр нанла күүндхәр седлт, полковник? Ямаран бачм төрв тертн?

— Төр бәәнә нанд, олн хальмг улсин сә хәәҗ йовх күүнд, төр бәәҗл бәәхгов.

— Хальмгин сә хәәсн болхла, харчудынь хаһад алад бәәхн уга биләт.

— Харчуд хальмг биш. Хальмг гисн сәәчүд, баячуд, зәәсң-нойдуд. Тадн, харчуд айстан ик сана зүүхм биш биләт. Җал, чи, хар яста болвчн, багш йовсн күнлм. Тадн харңһу харчуд үнәр йос һар деерән авхар йовҗахмбт, эс гиҗ ю-күүһинь медл уга, халуна темән кевтә айстан аман аңһаһад сальк өрҗ йовхмт?

— Таниг, Гәрә, Пиитрт сурһуль сурсн күн гиһәд, кезәнә күндлҗ, йовлав. Сурһульта-эрдмтә күн болхла, иим эргү үг яһад келвт? Пиитрт, Москвад, Әәдрхнд орс харчуд, баячуд-нойдудын йос хольвлад, эврә көдлмшч, — салдс улсин йоста бәәхиг та сәәхн меднәт. Тиигхлә, бидн, хальмг харчуд юңгад йосан һартан эс авчахмб?

— Нә, тиим чигн болг. Йос һартан аввт, цааранднь яахмт? Чееҗ харңһу, гер хаһрха, шалвр халаста. Тегәд яһҗ әмт, олн улс залн гиҗәнәт?

— Йос танас сурҗ авхар седҗ бәәхшвидн. Эврә йосан танас булаһад авхувидн. Хуучн йосиг хамхлад хаяд, шин, улана, Хүүвин уга-ядун йос тосххвидн.

Балзна Гәрә әркән ун бәәҗ, лагшад инәв:

— Арһта улсч эднтн. Цаадкинь бас тоола бәәдг. Таниг теегт төөрсн темәд гиҗ, санҗ йовлав, тадн бийдән зөв уха ухалҗ йовсн бәәҗт. — Җалыг шилтҗ, хәләһәд, урньдад, чаңһур келв. — Йосн, йосн гинәт. Иҗлин усиг хәрү, өөдән гүүлгҗ болхий-угай? — Уга. Манас йос булаҗ авна гидг бас тедү мет хату төр.

Җал бас полковникүр шилтҗ хәләһәд, тер хәләцәрн өрчинь буулхар седсншң, хәрүһинь өгв:

— Полковник, медит. Сө кедү ут болвч, өр цәәдг зөвтә биший.

— Җал, чи яһвч, сохр номн әдл харчуд бишч, бийдән зөв сурһуль-эрдмтә күнч. Кен, ямаран күчтәһинь ода күртл яһад эс йилһнәч? — Кезәнә йилһәд авчклав. Танаһар болхла яах бәәсмб?

— Яах билә. Манла йовсн болхинь бүкл бух толһалҗ йовх биләч. Цаһан яста эс болвч, чамла әдл толһата улсиг, манахс бас күндлнә.

Җал инәмсәд:

— Цаһана офицер болх бәәсмб?

Гәрә сахлан ясад, нүднәннь булңгар Җалыг гертәд:

— Юңгад эс болх билә? Одач ора биш. Әрүн седкләр орҗ өгхлә, одач ора биш.

Полковник дотран ухалҗана: — Яһвч харчуд дотран күндтә, тоомсрта, энүг өөрдххлә, тедн бас орад күрч ирх.

Җал бас уха туңһасн болад, түдҗ бәәһәд:

— А. Та нам намаг эврәннь номдан орулҗ авх саната бәәҗт. Орн-нутган, олн-әмтән хулдҗ, танла әдл офицер болҗ, тенх ухан нанд уга. Мана хаалһ талдан. Мана улачудын көөҗ йовх төр — орчлңд төрсн шарһ нарн әдл. Тана ухан, полковник, түүнд күрч чадш уга.

Дорҗ, хәврһәснь орлцҗана:

— Келнь нам күцгдшго болад бәәв.

Гәрә уурлсар:

— Күцгдх. Эс күцгдҗ өгхлә, керчәд авчкнав.

Җал хәрү өгчәнә:

Тертн тана дассн эрдм. Кү алн гиҗ нүднь шаварҗ, — гиҗ әмтн келдг билә. Тер мел үнн болҗана.

— Ду таср! — болҗ Гәрә шүрүлкв.

— Экин геснд ирҗ гиҗ, таниг әмтн келдг билә, эврә сәәһин төлә эгл хойр дүүһән хордаҗ гиҗ соңслав. Тиим күүнәс ямаран өршәңгү хәәхв!

Балзна Гәрән бизһнь күрәд, билцрҗ одн гиһәд:

— Кишвә ноха, ду таср гинәв, эс гиҗ...

Пистулан шүүрнә.

Дорҗ өвгн үкс һаринь бәрәд:

— О, дәрк! Гәрә, тиим элдү йовдл гертм бичә һарһтн.

Полковник пистулан хәрү дүрәд:

— Эн өвгнә көлднь мөрг, эс гиҗ сүмснчн ода деегшән нисәд һарч одсн бәәх билә.

— Ода мел бәәсән үзүләд орквт, — гиҗ Җал келв. Олн таньдг-үздг, эс болх үг келәд суухар, эврә бийиннь йоста бәәдл үзүлвт!

Эн үгән келәд, Җал төвкнүн, хортнас «гүвс» гиҗ әәҗ өгчәхш. Полковник альх ташад оркв. Хойр хазг орҗ ирв.

— Автн, кишваг! — болҗ Гәрә Җалур заав.

— Һарутулхмб? — болҗ Максим сурв,

— Дүрчктн. Харулынь батлтн.

Хазгуд Җалыг тууһад һарч одв. Дорҗ үкс гиһәд полковникин цөгцд әрк кев. Йоралдҗ бәрәд, Гәрә келҗәнә:

— Ик саната юмб? Альд бәәхән медхлә яһдв!

— Санань дала, — болҗ Дорҗ дахлдв. — йирдән һазр деер әмд бәәҗ, маниг амрашго күн.

Цергчнр Җалыг авч ирәд, Баазрин герт орулад хаачкад, хойр харулч тәвчкв. Байн Әвәш хойр һаза хот кеһә йовҗ, герт болҗах күүрт чикән өгә билә. Цаһана полковникин хәәкрсиг соңсад, пистулын ә һархиг күләлдҗ доран хавталдв. Гертәс Җалыг эрүл-менд һарад ирхләнь, зөвәр байрллдад, нүдәрн Баазра гер күртл үдшәв.

Удл уга әрк, махн болад, ик герт орулад, берәд күүкд гүүлдв. Наадк гермүдин зуухд бас харм хәәсн махн буслв. Хотна захд кевтсн хөөдәс салдсмуд шүүҗәһәд бәрҗ авад, герин иргд авч ирәд, күзүһинь керчҗ алад, махинь хәәснд тәвәд бәәнә. Өрк болһнас көк утан һарв. Чигәнә суулһ шавхад әрк нерүлҗәхнь эн болв.

Махан идәд, әркән ууһад, геснь цадсн, умснь халсн цергә улсин зәрмнь таварлҗ кевтв. Асхн болад ирхлә, герин һаза домбрин айс, тавшад биилсн ә соңсгдв

Бүрүл тасрҗ йовтл, Хоңһра тал Цедн адуч ирв Түүг үзчкәд, ик гер талас Әвәш адһад гүүв. Өөрдҗ ирәд, Цеднә чикнд шимлдв:

— Нааран ю хәәҗ йовнач?

— Яһв? Багш яһв?

— Багшиг Баазрад орулчкад, манҗана. Үкс гиҗ йов, багдт зәңг өг.

Күүкнә келсиг соңсад, көвүн хо бүрүлд геедрәд хәрү һарч йовв. Салаһар гүүһәд, мөрндән күрәд, мордҗ авад, довтлад һарад одв.