Хөрн нәәмдгч бөлг

Сө. Манц һолын нег булң шагшг хулста һазрт, һулмтд һал шатчана. Партизанмуд төгәләд сууна, зәрмнь кевтнә. Харңһуд мөрн инцхәнә. Залус арһул дуулна:

Уга-яду хамгарн

Улана йосан харсий.

Алач-махч баячудыг

Уга кеҗ буйсай.

Намчрсн көк теегт

Нарн һарч мандлтха,

Көдә эзлсн харңһу

Көөгдәд әрлх болтха.

Алтн уурган көкүлсн

Ээҗдән кезәчн зальврий.

Әмн-чидл орулсн

Әәрстә һартнртан шүтий.

Хоңһр ахта залус нег-негән дерлсн, дун чилхлә, үрвәд хоорндан күүндв. Җанчвак орад, Хоңһр өцклдүр ирлә. Хотдуд эргәд; цәәлһвр кеһәд, бийләрн хөр һар кү дахулсн ирв. Тедн уга-яду, ялч-угатя улс, әрүн седкл деерәс улана йоснд церглхәр ирснь ил.

Хоңһр өндәҗ сууһад, келврән эклв.

— Хотн болһнас, әәмг болһнас мана баг (отряд) хәәһәд олн улс нүүһәд-нүгшәд йовдгнь бас йорта. Баячуд — альд болвч баячуд. Альд болвч — Манҗихнә, Дееҗәхнә, Бәәцәхнә, Җанчвахна гиҗ йилһс уга. Тедн цугтан мана уга-ядун, ялч улсин шим-шүүс, цус ууҗ дассн улс.

Тедүкн суусн көвү зааһад, келҗәнә:

— Эн көвүнә элкн деер өөк шарҗ.

— Юн?

— Элкн деернь өөк шарҗ гинәв.

— Дәрк, дәрк, тиим өршәңгү уга юмн бәәдв?

— Бәәдгҗ, — болад, Хоңһр өндәһәд учрсн зовлңта йовдл көвүдт келҗ цәәлһҗ өгв.

Кензә байн һазрар дүүрң мал-гернь баһдад, алт-мөңг цуглулдг болҗ. Нег бичкн хәәрцгт алтан дүрәд, таалад, өрчдән шахад бахан хаңһадг бәәҗ. Йирдән әркин ард бәәдг, нег дәкҗ алтарн наадхар хәәхлә, хәәрцг эс олдҗ өгч. Хәәҗ-хәәҗ муурад, көтч бәәсн Манҗ көвүг дуудулҗ.

— Манҗ, мини хәәрцг үзсн угайч?

— Уга, дәәдә, би яһҗ үзх биләв.

— Уга болҗ оддм. Яһв тер?

— Аль орх билә, сәәнәр хәәтн. Олдх, — болад, көвүн «дәәдә» талан хәләнә.

Эзн хәәнә-хәәнә, хәәрцг олдҗ бәәхмн уга. «Көлтә-һарта биш, яһв тер? Эн өдрмүдт һазаһас күн ирсн уга. Тиигхлә Манҗас нань, кенән харлхв?». Иигҗ санад, байн Манҗиг дәкнәс дуудулна.

— Нә, Манҗ, наад бәрснч болҗ. Чи тер хәәрцгим авч ирҗ ас, — болад эзн шилвкҗәнә.

— Дәәдә, ю келҗәхмт! Тана хәәрцгәр би үксән кех биләв.

— Тер хәәрцгт юн бәәсинь медҗәнч?

— Уга, би альдас медхв.

— Алтн, алтн-мөңгн билә.

— А, дәрк алтнь ямаран бәәдлтә юмб, аару биш, алтар би үксән кех биләв.

— Нә, чи асхн күртл хәәрцгим хәрү авч ирҗ ормднь тәв. Эс гиҗ элкн деерч өөк шарнав.

— Дәәдә, дәрк, бийтн хәәрцг үзсн угав.

Эзн ялчан көөһәд һарһчкна. Асхн болад ирнә, сөөвңгүдән дуудулҗ, авад, һал зерглүләд, хальмг тохмта хөөнә бүкл сүл бел кечкнә. Көвүг дәкнәс дуудулна. Басл саакан келәд-кевшәд бәәнә.

Эзн иткҗ бәәхш. Сөөвңгүдтән заквр өгчәнә. Теднь көвүг унһаҗ авад, бөс киилгинь шуулҗ, хаяд, дарҗаһад, зөвәр ик өөк шорт өлгҗ авад, һал деер шарҗаһад, көвүнә нүцкн гесн деер өөкнә халун тос дусана. Өөкнә халун тосн дуссн һазртан шатаһад, Махмуд сиичәд цоонг кенә. Көвүн күгдләдл бәәнә, күчтә залус — сөөвңгүд көндәл уга бәрҗәнә.

Эзн дәкн өөрдәд ирнә:

— Нә, келнч, кишго ноха? Алтм альдаран кевч?

— Дәәдә, дәрк, әм авртн, мел нүл угав, әм авртн.

Кензә хәрү оч-ормдан сууһад, бортхта әркәс нег сеңс кеҗ ууһад, орн дор бәәсн һос үзәд, шүүрәд авна. Һосна түрәд хату юмн һарт харһна. Хәләхлә — хәәрцг. Дотран менрәд, күүнд медүлшго сана зүүнә.

Минь эн цагла баахн Хар көвүн хурдлҗ орҗ ирәд, ялчиг, бәрҗәсн улсиг тиирслҗ хаяд, Манҗиг босхад авна.

— Дәәдә, дәәдә болҗаһад, дәрк, яһҗаснтн энв. Әмд күүнә элкн деер өөк, өөк шардв, — болад, көвүнә нүдн шатад одв.

— Мини ялч. Яһнав-кегнәв, мини дурн. Алхла — алнав, булхла — булнав.

— Күн биш, көдән көк чон бәәҗт!

— Нә, нә, йов цааран, эс гихлә нурһнч җахшнҗану? Белн маля бәәнә.

Хар көвүн Манҗиг көтләд һарч.

— Яһсн өршәңгү уга йовдлв!

— Байнас ямаран өршәңгү хәәнәч. Хойр көлтә зерлг аңгудл теднчн.

— Һәһә көвүн бәәсм. Нернь кемб?

— Анҗур Очра Пүрвән хөөчин көвүн.

— «Күн болх баһасн, күлг болх унһнасн» гидг. Тиигәд көвүд гүңгр-гүңгр гисн күүндвртә суув.

Сөөһин аһар эвдәд «кемб?» гисн харулчин үг соңсгдв. «А, дәрк, тадн альдас йовҗ йовхмт?» — гисн бас соңсгдв. Хойр-һурвн күн һалд өөрдәд ирҗ йовна. Залус ормалдҗ хәләлдв.

«Харла?» — гиҗ келәд, Хоңһр түргәр босв. Һалын көвәд Тавн ирҗ суув... Харла Хоңһр тал киисв. Тосҗ авад, өрчдән шахад, үмсәд, көтләд һалын көвәд авч ирҗ суулһв.

— Юн болв, яһв?

— Үкдг болвч, үрдг болвч чамас ода салу бәәҗ чадш угав. Болсн йовдл ахрар келҗ өгәд, Тавн бас залусин өөр, һулмтын көвәд кевтәд унтв.

Өрүн өрлә серәд, багин улс мөрдән услад, зер-зевән хәләһәд, арчад, цеврләд авчкад, хотан ууҗ нирглдв. Цәәһән ууҗасн Җалын өөр ирҗ сууһад, Хоңһр Боолстд болсн йовдлын тускар цәәлһҗ өгв.

— Һалзу ноха билә, нохан үкләр үкҗ, — гиҗ Җал келв.

— Элстәс Балзна Гәрә полковник толһачта баг (отряд) нааран теегүр аашдгҗ, — болҗ Хоңһр зәңглв.

Бийән белдҗ авх кергтә. Арзһрин, Көвүдә багмудт зәнг өгтн. Цугтан демәр дәврхлә, мууднь күрәд чигн бәәхвидн.

Цондинов адһсн бәәдлтә ирҗ йовна. Өөрдҗ ирәд, дәәнәһәр зогсад, рапорт өгчәнә.

— Суутн, суутн, — болҗ Җал келв.

Залусин өөр ирҗ сууһад, Цондинов келҗәнә:

— Тачин царңгас күн ирв. Сарң өвгн илгәҗ. Өцклдүр цаһана баг (отряд) ирәд, хотна бәәсн мал көөһәд авад йовҗ одҗ. Дөң-нөкд болхиг сурулҗ.

Багин (отрядын) толһач Җал багш уха туңһаһад, зөвәр суув.

— Элстәс Балзна Гәрән баг (отряд) нааран аашдгҗ. Тедниг тосхд, бийән белдҗ авхмн. Тачин царңга хотнд бас дөң болх кергтә. Цондинов, та нег взвод авад, хотна мал хәрү авч ирхд дөң болтн.

Цондинов босад, дәәнәһәр хәрү өгәд, даалһвр күцәхәр һарч одв.

Җал Хоңһрт келҗәнә:

— Җанчвахнас кедү күн ирв? — Хөрн хойр

— Хотдудар, әәмгсәр дәкәд әмт йовул. Улан Цергин диилвр цәәлһг, Улан Аһш цаһана цергиг яһҗ цокҗ унһасинь келҗ өгг. Буденна мөртә цергин тускар бас цәәлһг. Балзна Гәрән суусн ормд усн орҗ йовна гиҗ келүл. Нааран һарсн деернь тедниг цокад тарасн болхинь сән болх билә. Арзһрин, Көвүдә багмудла залһлда кеҗ, Гәрән церг альд йовхинь медҗ авад, демнәд цокхиг белд.

Толһачин келсиг соңсад, Хоңһр һарч одв. Хоңһр политкомиссар нер дааҗ бәәх күн, Тегәд чигн әәмг, хотдудар әмт йовулҗ цәәлһврин көдлмш кедг, талын багмудла залһлда бәрлдҗ бәәхнь эн. Багдт тиим цәәлһврин көдлмш кедг хөр һар күн бәәнә. Теднә кесгнь хотдудар, әәмгүдәр бәәнә, далаһар багур (отрядур) ирҗәхш.

Әмтән цуглулҗ авад, күн болһнд даалһвр өгәд йовулчкад, Хоңһр Харла тал ирв.

— Нанд нег мөр олҗ ас, — гиҗ бер келҗәнә.

— Мөрәр ю кенәч? Тергн деер йов, — болҗ Хоңһр эвлв.

— Мөрәр йовнав, чини өөр дөрә цокҗ йовх күмб.

— Бийән эс әрвлхлә, бичкнән әрвл.

— Чи намаг меклхәр седҗәнәч. Тадн дәәллдәд йовҗ одх, бидн керәдт (обозд) үлдх? Тиим юмн бәәдв?

— Бәәдм. Керәдин (обозин) тергн деер чамаг суулһнав.

Иигәд үгдән орҗ өглго бәәтл, Җал эдн тал ирв. Толһач Харлала мендләд, өргәд буульҗана.

— Хату зүрктә, йоста дәәч күн бәәҗч.

Харла башрдад, Хоңһриг бәрүлҗәнә:

— Эн Хоңһр намаг керәдт (обозд) үлдәхәр седҗәнә. Би таднла йовхар, мөр сурҗанав. «Уга» гиһәд, ярдад кевтнә.

— Хоңһр, чи хаҗһр үг келҗәнәч. Иим дәәч кү керәдт (обозд) үлдәҗ болшго.

— Терлм тер, би чамд келә бәәлүс! Җал үүндән зактн.

— Хоңһр, Харлад мини нег мөр унулчк. Хөөннь хойрдгч мөрн олдх.

Хоңһр өмнәснь зөвинь келхәр седчкәд, һаран саҗад, ухалв: «Болтха. Эмәлд эс дассн биш, мөртәч йовг» … Ик удан болл уга Цондиновин взвод Тачин царңгур күрәд ирв.

Цаһан толһата өвгн, күүкд улс гертәс һарч ирәд, уульлдад, харал тәвәд шуугцхав.

Минь тер ирмәг давад көөһәд йовҗ одцхав, болҗ Сарң өвгн нарн суух үзгүр заав.

— Кедү күн йовна?

— Арв һар күн, — болҗ өвгн хәрү өгв.

Цондинов көвүдтән заквр өгәд, мөрән тәвлдәд, шүрүн хатрлар һарад одв. Ирмәгт күрәд, малын тоос үзәд, әмтән зогсаһад, толһач заавр өгв.

— Негдгч арвн (отделень)! (Нуһла һаран өргәд оркв). Һол көөҗ йовад, барун бийәснь дәвртн. Хойрдгч арвн (отделень). (Яшк әәһән өгв). Зүн бийәрнь давад, өмнәснь орҗ иртн. Үлдсн арвн (отделень) эврән толһалҗанав. Ардаснь көөһәд күцхвидн.

Толһачин заавр соңсад көвүд эврә үзгән хәләһәд һарад одв. Үлдсн арвн (отделень) өмәрән мөрнә шүрүн хатрлар һарад одв.

Өмн тууҗ йовх малын көлд һарсн тоосн төөнртәд, теңгрт хадгдад йовна. Зөвәр довтлад орксн цагт малын өөр йовх әмтн бас үзгдҗ. Мөртә улс хойр амынь авлад авчксн, ардаснь көөсн мал хатрад йовна.

Ардас көөлдвр ирҗ йовхиг үзәд, хазгудын зәрмнь үлдәд, зогсад, мөрн деерәс сөргәд халдҗ йовцхана. Түүгинь төрт авл уга, чашкан суһлад авчксн Цондинов толһач әмтнә өмн довтлҗ йовна. Халдан зөвәр нигтрәд, сумн толһа деегүр, чикнә өөгүр гиинәд һарад ирв. Өөр довтлҗ йовсн көвүнә мөрн шавтад, баахн, залу күлгин толһа деегүр көмрәд, һазрт тусв. Түүг нүднәннь нег булңгар үзҗ оркад, Цондинов хәәкрв:

— Манахс, түргәр эднд күрч чавчхмн!

Өөр йовсн залуст сүрә немәд, мөрдин гүүдл улм гүдсн болҗ медгдв. Көөлдҗ йовх улс зогсл уга, өмнәс бәрүлҗ хаснас әл уга, улм өөрдәд ирхлә, сөргәд халдҗ йовсн хазгуд, халнь даргдад, цааран довтлад, зулад һарцхав. Теднә мөрднь сән, дарунь тасрад һарад одцхав. Зуг нег мөрн бүдрҗ киисв. Деернь йовсн күн һазрт унад, босҗ авад, мөртә улсин ардас һарч гүүв.

Цондинов халҗ одсн, өмнән гүүҗ йовсн хазгиг күцәд, хәрү эргәд хахар седхләнь, түүнднь күргл уга, чашкар чавчад, ээминь буулһчкад, давад һарад одв.

Шинҗлҗ йовх толһачд хортн күцгдл уга зааград йовҗ одх бәәдл һарад ирв. «Манахс, ода альд йовхмб?» — гиҗ Цондинов дотран санҗ йовна. Зөвәр тиигәд довтлад орксн цагла, өмн көөгдҗ йовсн мал күриһәд идҗ йовхнь үзгдв.

— Малан хайчкад, зулҗ йовна! — болҗ толһач хәәкрв.

Залус мөрдән улм шавдлдад, үкрт өөрдәд ирцхәв. Мөртә улс ар үзг хәләһәд зулҗ йовхнь үзгдв. «Манахс яһла, манахс!» — гиҗ толһач аралдв.

Генткн өмн йовсн хортн хәрү цухрад зулцхав.

Яһв? — болҗ Цондинов хәәкрв. Хәлән гихлә, зулҗ йовсн улсин ардас нарна тольд чашкан гилвкүлсн Нуһлан арвн (отделень) һарад ирв.

Ардаснь көөҗ йовсн улс амдҗ довтлцхав. Цааһас һарч ирсн улс күцәд зәрминь чавчҗ, йовна. Хазгуд өмнәснь дәврлдәд, бийән өгч бәәхш. Цондиновин дахулҗ йовсн улс хәрү һарсн улст күрәд бас чавчлдҗ йовна. Хойр талас хавсрад орксинь үзәд, хазгуд һарч зулх арһ хәәв.

Зәрмнь чавчлданд орҗ одсн, һарч зулх эв болҗ өглго бәәнә. Эвтәнь мөрнә гүүдлд әмән даалһад, эргүлҗ авад, һарв. Долан-нәәмн күн зөвәр тасрад һарад одв. Зулад һарч одх бәәдл һарч йовсн хазгуд, генткн дәкн мөрдән эргүлдҗ, хәрү һарцхав. Хәлән гихлә, Яшкин арвн (отделень) өмнәснь тосад һарч ирәд, хәәкрәд йовснь эн болҗ һарв.

Яшк түрүлҗ күрәд нег хазгла чавчлдв. Эвтән эвтә болад, Яшкин мөрн нег эргтл, түүнә мөрн хойр эргәд, Яшкин толһа деер чашкин ир күрч ирәд бәәнә. Болв, Яшк Цондиновин сурһсн сурһуль седклән өгч дассндан, хортна чашкин ирд, эврә чашкин мөрг бәрлдүләд, бийән өглго эрглдҗ йовна.

Аш сүүлднь Яшкин уурнь күрәд, хо һалзн күлгин өмнәһүр дәврүләд, хортна мөрн «келтс» гиһәд бүдрәд одхла: эмәлин дөрәд босн ишкләд, бәәсн чидлән барун һартан өгәд, хазгин күзүнд күрәд, татн чавчад орксн, хортн гудыһад мөрнәсн киисәд йовад одв.

Хәлән гихнь, хәрү һарсн хазгудыг манахс аарглад авч йовхнь үзгдв: Мөртә хойр күн бас ниилҗ одсн, салҗ һарч чадлго чавчлдҗана. Негинь Яшк мөрәрнь таньв. Нуһлан хар кеегч гүн болҗ һарв. Үкс мөрән тәвәд, көвүнд дөң болх санаһар Яшк үкн гүүхәрнь һарад одв. Яшкиг өөрдәд, чавчхар седҗ йовсн цагла, хазг сарвлзад, мөрнә сәәр деер киисәд бәәв. Улан һалзн ээмтә, чашкан деегшән өргсн Нуһла өмнәс һарад ирв. — Яһвч? — болҗ Яшк хәәкрв.

— Кишго, ээмәрм татад авв.

Хортна зәрмнь һаран өргәд зогсҗ йовна, мөртә хойр күн алдрҗ һарад, күцгдл уга йовна. Ардаснь дөрвн-тавн күн көөлдҗ.

Яшк мөрнәсн бууһад, Нуһлан мөрнә җола авад зогсав. Шархинь бооҗ өгәд, мөрн деернь мордхд дөң болад, хоюрн Цондинов тал ирлдҗ йовна.

Толһач бәрәнд бәргдсн улсин сурлһа авчана.

Хальмг һазра малыг цуглулад, Ростов, Сарпуль, орулад туутха гисн заавр бәәдгҗ. Тегәд, теегәр һанцхн эн баг (отряд) биш, талдан чигн кесг багмуд йовулгдҗ. Көөсән күцсн залус, шавтаннь шархинь бооҗ өгәд, хотна малыг хәрү тууһад һарв.