Хөрн доладгч бөлг

Нарн әрә шарлад һарч йовхла, деед өмн үзгәс Боолстур тергтә, мөртә улс орҗ ирв. Боолстын заллтын герин өөрк ик халцха деер эдн зогслдад, көлгән үлдәһәд, цаһан герүр ирцхәв.

Алтма, Көкә ахта сәәчүд болҗ һарв, Эдниг һуч һар мөртә улс күргҗ ирснь эн болҗ һарчана.

Заллтын герт ахлачнр орҗ ирәд суув. Эдниг үзсн Улан бичәч (пииср) гертәсн адһмтаһар ирҗ йовна. Ик өрәд орад ирхләнь, Алтма үзәд:

— Улан, менд! Боолстд ямаран зәңг бәәнә?

Улан тогтн тусад, инәх-байрлхан медҗ чадад, алмацад, үрвәд хәрүцв: — Боолстд ямаран зәңг бәәх билә. Тана келүлсәр, заллтын өрәсинь уһаһад, цеврләд, бел кечквидн.

— Сән, ханҗанав. Элстәс цаасн-бәрән ирхший?

Улан эврәннь ширә тал оч сууһад, татдгаснь цаһан хавца (папк) һарһҗ авад, әәмгин ахлач Алтмад өгв. Ахлач цаасиг өмнән тәвәд, зүн һарарн шанаһан түшҗ сууһад умшв. Кесгнь — кезәңк, керг уга цаасн болҗ һарв. Зуг тедн дотр Манцин кецә приств Балзна Гәрән бичсн заквр (приказ) үзгдв. Эн цаасн — Элстд, бүкл Манцин кецд улана йосн хольврсн, цаһана йосн хәрү тогтсиг зарлҗ бәәнә. Заквр (приказ) умшҗ оркад, әәмгин ахлач зөвәр байрта сууна. Тиим болхла, эңдән, эргндән мана йосн батрҗ йовна гидгнь эн!

Иигҗ тоолад суутл, дәкәд нег ухан чееҗднь орҗ, зөвәр түүрчүлв. Теегт йосн хәрү тогтсн болвч, тенд-энд улана багмуд һарсн бәәнә. Манц көөҗ бәәх Җалын багин зәңг ахлач соңса. Дәкәд чигн санҗана: «Теднд юн дала чидл бәәх билә! Балзна Гәрән баг (отряд) Элстәс һарад, наарлҗ йовх зәңгтә. Тедн хортан дарунь дарад хайҗ эс чадхий?»

Манҗихнә ахлач Алтма, заллтдан хәрү ирҗ сууһад, йосан батраҗ, зуг бас кесг тоолвр тоолҗ сууснь эн.

Ахлачла хамдан ирсн Көкән игзәрнь одач көдлә. Эн ахлач болхар седҗәсн күн билә. Болв, сәәчүд-хувргуд күчләд, хәрү Алтмаһан тәвчкв. Алтма ахлач болҗ манд юн сән төр күцәв? Ахлач нер зүүхәс биш, тер ямаран төр хаһлв?

Иим уха ухалад өөр суусн ахлачин байрлсн чирә үзҗ, дурго нүдәр хәләҗ суух Көкә болҗана. Дәкәд нег уха тоолчкад, өрч талваһад, байр учрад одв. Хоңһрнь ода әрлсн, Харлаһан хәәҗ авх керг. Одач баһ, сәәхн кевтән. Хар-улань асхрад бәәдг. Тиим берин дүр нүдндән үзәд, дотр бий байсад, чееҗ дүүрв.

Ахлач, — гиҗ Көкә эклв. — Улана йосн ода буурсн, хуучн йосн хәрү тохрсн. Тиигхләг та нанд нөкд болх зөвтәт.

— Ямаран нөкд болхиг сурҗанач? — болҗ Алтма хәләв. — Адун-мөрән улачудас хәрү авхар седвч?

— Уга. Адун — әгрәд хуурсн төр. Адуһан эврән өскәд авув. Авалян авхд зөв болтн.

— А, намий? — гиҗ ахлач инәмскв.

Цаас бичҗәсн бичәч (пииср) тал хәләһәд, ахлач келҗәнә:

— Одак, мана заллтд көдлдг бер яһла?

— Гертән бәәдг болхгов, — болҗ Улан хәрүцв. — Өцклдүр эн өрәсиг арчад, цеврләд хайчкла. Ода гертән бәәдг болх.

— Кү илгәһәд, наар гичктн.

Бичәч (пииср) һарч одв. Көкә Алтма хойр хоорндан хәләлдҗ оркад, ухаһан медҗ инәмслдв.

Удл уга ик өрәд Харла орҗ ирв. Олн улс үзәд, үүднә өөр башрдҗ зогсв.

— Өмәрән һарад су, Харла! — болҗ Алтма келв.

Бер нүдән өөдән өргл уга, шал (пол) хәләҗ зогсв.

«Басл сәәхн берҗ, — гиҗ, Алтма дотран санв.

Көкән хойр нүднь шилтәд орҗ одв. Харла улм сәәхрсн болҗ зүрк цокулв. Мах-шөл бәрәд, бийдән зөв нурһта-турута, көлтә-һарта, аль бисәрнь авад шинҗлвч, мел өөлтг эс олдв. Күзүнь — тоһстн болад, чирәнь болвсрад, хар-улан йилһрәд бәәдг бер болҗ һарчана.

Башрдсн берин бәәдл үзҗ, санань зовад, Алтма келҗәнә:

— Харла, эн өрәсән үд тал бас нег сәвүрдәд, ахулад орклч.

— Нә, — гиҗ, келәд, бер хәрү эргәд һарч одв.

Байрлҗ уласн чирәтә Көкә, ахлачд келҗәнә:

— Алтма, ода авалян авч хәрхд нанд харш болдг юмн уга болҗахугов?

Зөвәр уха тунһаҗаһад, Алтма хәрүцҗәнә:

— Көкә, энчн эврә өрк-бүлтә күн. Яһдг болвчн, әмд залута. Тиигхлә, эвго болвзго гиҗ санҗанав.

— Яһад эвго болҗахмб? Теднә цагт гергим булаһад авчкцхала. Ода мана йосн, тиигхлә би теднәс авалян хәрүлх зөвтәв.

— Олна келн гиҗ, бәәдмл энч, Көкә. Айстан давад бәәсн сән биш болвзго.

— Айстан давҗах төр бишл. Күүнд күч үзүлҗ бәәхшив, эврәһән авхар седҗәнәв. Эврә хөвән эн җирһләс.

— Эврән мед. Зуг болһа.

Иигәд күр төгсв.

Харла хәрҗ ирәд, халу дөрәд бәәв. Алтма ирҗәхинь эн медсн, зуг түүнтә Көкә сууна гиҗ санҗ йовсн уга билә. Гердәд эс хәләдг болвч, «колс» гиһәд нүднә булңгар хәләснд Көкән чирә, нүднь үзгдв. Хөөнд орсн чонын нүдн болҗ шинҗлгдв. Улан цуста нүдн «идчкнәв, уучкнав» гисәр хәләв. Тер хәләц үзәд дотр бий догдлад бәәв. Эн бийд амр огшгонь ода ирҗ медгдв. Тегәд ода, «арһ юундв» гиҗ ухалҗ суухнь эн. «Эртәснь эндәс әрлхм бәәҗ. Зуг Боолстд йосн-һосн уга болсар, манахс хәрү күрәд ирнү-яһну гиҗ меңсҗ бәәсн. Ода күләлдән уга. Амрл уга, яһдг болхв, яһдг?»

Кесг тиигәд түүрчәд, гер дотраһур йовҗ бәәһәд, сана авсн кевтә тогтн тусв. Цаг үрәл уга, Тавна тал одх кергтә. Наһцх нег сән селвг өгх. Адһад-шидгәд, бер Тавна тал йовҗ одв.

Тавн гертән хазар нүдҗ сууҗ. Түргәр орҗ ирсн бериг үзәд, өвгн сурҗана:

— Харла, адһсн бәәдлтә, юн болвч?

— Наһцх, әәмгин ахлачнр Боолстд ирсн бәәнә.

— Кемб?

— Алтма... Көкә бас.

— Көкә ахлач биш, түүнә юмб?

— Кен медҗәнә. Наһцх, намаг далдлҗ үзтн.

Тавн хазаран цааран оркад, бер тал шилтҗ хәләв. Болдг үг, — гиҗ, дотран санв. — Көкә үүнд амр өгхн уга. Арһинь хәәх учр.

— Өдрәр һархла әмтн медҗ оркх, — болҗ өвгм эклв. — Асхн бүрүл дахад чамаг өмн хотнд күргсүв. Цааранднь эврән йовад, Манцд йовх багдт күрч үз.

Харла күндән санад, мөртә йовхла сән болшгог ухалв. Зуг арһ уга, яһдг-кегдг болвч йовҗ йовад медх керг.

— Зөв, — болҗана— Бийән белдҗ авад, бүрүлин алднд өмн бәәсн салад таниг күләнәв.

Гертән хәрҗ, ирәд, хувц-хунран цуглҗ авад, белн болад авчкв. Зуг одачн эрт. Зег хатххар седв, үүл бәрәд суув. Болҗ, өгчәхш. һарт үүл бәргдҗ өгчәхмн уга.

Гү тәвх кемлә, үүдн тәәлрәд, күн орҗ ирв. Чееҗәр адһад, кесгтән муурад, невчк кевтсн бер духуцад унтҗ одҗ. Үүдн тәәлрхлә, серәд босв. Босн хәләхлә: Көкә орад ирҗ йовхнь үзгдв.

Орн деер кевтсн үүлән авад терзин өөр одҗ Харла суув. Көкә орҗ, ирәд, тенд-эндән хәләһәд, күн угаг үзәд, сандл деер одад суув. Харла үүлдән шилтсн бәәдл һарһв, Көкә бас шинҗлҗ сурв.

— Яһвч, бидн күүнә улс бишвидн, — гиҗ Көкә эклв, — аав-ээҗин, шаҗн-номин евәләр, элгн-садн, иньг-амрг болсн бишийвидн. Ода, хәәмнь, яһнач, Хоңһрч эс болх улс дахад йовҗ одв. Уулын өмнәс үлд авч боссн әдл юмн терч. Хаана йосн хәрү тогтад батрҗ одв. Тиигхлә, ода чамд өңгәвр уга.

Харла үүлән ахулҗ оркад, Көкә тал болһаҗ хәләһәд, келҗәнә:

— Көкә, мини зөв бас медит. Бийтн ода эврә гертә-бүлтә күмб. Ман хойран шальшан кезәнә чиләд хуурсн, биший. Тер «давсн хур көөҗ, занч авна» гисн эвго, күцшго төр.

— Я, хәәмнь, тиигҗ, бичә келич. «Цагнь ирхлә, цасн деер түүмр шатна» гидг. Ода мана цаг ирәд, ма хойриг хәрү негдүлнә гидг эн, Хәрнь, хөвәсн бичә цөкр. Чамаг ода «өөкн дотр бәәх бөөр мет, өндгн дотр бәәх уург мет» бәәлһҗ чадхув. Дәкҗ чамд һар күрш угав, чи эзн гергн болад, тер дала ялчнран залад суухмч.

Келсн үг Көкән зүркнд эс күрчәхиг медәд, Харла дәкәд нег төрин зах татв.

— Көкә, тана келснә зәрмнь бас орта болх. Болвч, бас нег ик саалтг бәәнә. Бийтн ода күндв. Күнд нанар ода ю кехмт? Талдан берәд танд эс олдх билү?

Көкә ормасн босад одв. Тер бийнь бийән бәрәд, инәмсәд:

— Нанд мел күнднь яһад харһад йовна?

— Хөвтн тиим болхгов.

— Тиигхт чи бийим меклләч, ода эртәснь мууһан келҗәнч?

— Би таниг залу күн гиһәд сурҗанав. Дәкҗ бийим бичә көндәһит, буйн болтха. Бийтн эврәннь хөвән олад авчксн күмб. Алдг болвч, үкдг болвч эврә хөвәсн дәкҗ хооран цухршго күмб.

Харлан нүднь гилвкәд, хойр һариннь хурһд нудрмдан эвкгдәд, нег мөслсн бәәдл һарад одв.

Көкә үүнә бәәдл үзәд, көвклзәд, хорсн бәәдл һарв. Дәкәд чееҗин ухан хәәв гүвдәд, зөвәр сууһад оркв. Бүрүл һазрт бууһад, асхн болад ирв. Көкә ухаһан ухала бәәнә. Ода дәкәд давхр кү авч хәрнә гисн дала икәр таасгдҗ бәәхш. Болв, хайчкад һарад йовҗ бас болҗахш.

Бәәҗ-сууҗ чадад, босад, берд өөрдәд, теврҗ авад, бийдән шахв.

— Ода намаг яһ гинәч! Чи мини чееҗәс һарч өгхшч. Әрлг, март гисн бийнь мартгдҗ өгхшч. — Эн үгән келн йовҗ, күүкд күүг түлкәд, орна ирмәг деер суулһв.

— Буйн болтха, Бийим тәвтн. Танас сурсм тер болг. — Чамаг ода алн-булн гиҗәхшив. Өмн цаган санад, өврләд кевтәд авий.

— Болшго. Болшго юм келҗәнәт. Бийим тәвтн.

Бер бухад мөлтрхәр седнә. Залунь залу болад, күч үзүләд, күзүһинь мошкад, орн деер кевтүләд авад ирв. Арһнь тасрад, кинь давхцад ирсн бийнь, Харла бәәсән һарһад, бухад, залуһас алдрад, һарч гүүхәр седв. Болв, Көкә үкс босад, үүднә өөр күцәд, ард бийәснь хүмҗ авад, хәрү татлдв. Терзин өмнк ширән өөгүр чиргдҗ йовтл, үүл уйҗ бәәсн кенчрин дор гилвксн утх үзәд, барун һарарн бер түүг шүүрәд авв.

Көкә улм күчләд, бәәсән һарһад, бериг орн деер авч ирҗ. тәвәд, овата ик сүүрәрн дарн киисв. Бер зүн хәврһәрн киисәд, күнд кү көндәҗ эс чадад бәәв. Болв, дәкн нег бухад, барун һаран сулдхад, шовһр утхар далын герләр бәрүлҗ шаав. Көкә огҗ хәәкрн, һарнь сулдад гедргән киисв. Бийән сулдхад, босҗ авад, далд шоваҗасн утхиг суһлҗ авад, бат болтха гиҗ санад, зүркнднь шааҗ орулчкад, Харла гертәсн һарч гүүв.

Гүүсн кевтән гүүһәд, салаһур орад ирв. Эмәлтә хойр мөр бәрҗәсн Тавниг үзәд, бер адһн-шидгн келв:

— Үкс гих билә.

— Юн болв?

— Кү алчкув.

— Кениг?

— Көкәг.

— Көкәг?

Хойр мөртә күн сала көөһәд доргшлад һарад одв.