Хөрн зурһадгч бөлг

Асхн бүрүл күртл Хоңһр хуучн худгин ормд бүгҗ сууһад, ә-чимән тасрад одсн цагла, бууһарн дөң авад, худгин һаза һарч сууһад, энд-тендән чиңнәд, көл-һаран сунялһҗ амрав.

Түүнәсн һарад, хотнур өөрдәд чиңнхнь: мөрдин баран чигн үзгдхш, әмтнә күр чигн соңсгдхш. Шинҗлә йова йовҗ захин герин иргднь ирҗ кевтв. Шугшҗ уульсн күүкд күүнә ду соңсад, герт орҗ ирв.

Орн деер күүкд күн түңшәд кевтнә. Өмннь ааһта ус бәрсн бичкн күүкн келҗәнә:

Аак, ус у. Ус уухла сән болх гиҗ бааҗа келлә.

Хоңһриг орҗ ирхлә, бичкн күүкн чочад, эк талан киисв.

— Бичә ә, бив.

Күүкн орнасн хәрү бууһад, орҗ ирсн кү шинҗлв.

Хотнд бәәсн Хоңһриг таняд, байрлсн келҗәнә:

— Цаһачуд мордад йовҗ одв.

— Цугтан?

• Цугтан.

— Хотнд залу улсас күн бәәнү?

— Бәәнә, бааҗа бәәнә.

Хоңһр хәрү эргҗ һарад, өвгнә тал ирв. Орн деер кевтсн өвгн өндәһәд босхар седв. Хоңһр орн деер устулҗ сууһад, өвгиг һарарн дорнь дарв.

— Кевттн, кевттн!

— Әмд-мендвч?

— Әмд.

Цаһан кенчрәр боосн шавинь үзәд:

— Шавчнь ямаран, күндий?

— Дала юмн уга.

Өвгн хәрү толһаһан дер деер унһаһад, шуукрад келв:

— А, хәәрхн. Өршәңгү уга улс, йоста һалзу аңгуд.

Хотнд болсн аюл Хоңһрт келҗ өгәд, бийән бәрҗ чадад, нульмс асхрулв. Киилгиннь ханцар нүдән арчҗ оркад, хатурсн дууһар:

— Үкс гиҗ йов. Җал эдн Колан хотхрт бәәх зөвтә. Өшә нектн кишванрас, өшә!

Хара теегт бәәсн улс үктлнь цокад, күүкд-берәд улс, зооглҗ-зовасн, күчр зовлң үзүлсн, ичр-һутран мартсн, аврлт, өршәңгү уга, һал өдрәр әмт тонад йовдг цаһана церг дотран тодлад, хальгҗ хәәвән цоксн зүркән хатурулҗ бәрәд, бууһиннь хундг батар атхад, Хоңһр босв.

— Өшәһән авхвидн, авһ, авхвидн.

— Эн һазр деер цаһан улан хойр багтҗ бәәҗ чаддм биш, — гиҗ өвгн арһул келв. — Эсклә тедн, эс гиҗ бидн. Зуг теднтн ик чидлтә. Тадн һар хооснт. Айстан бичә дәврәд орад йовтн. Бийән белдҗ автн, зер-зев кергтә. Хәрнь, Җалд тиигәд күргәд кел. Мөрн тохмта юм үлдәл уга цаһачуд көөһәд авад йовҗ одв. Баһ күнч, үкс гиҗ йов, Колан хотхр ик хол биш, сөөнь бийднь күрхч.

Хоңһр бууһан атхад, һархар седв.

— Зөрсн күн зөргтә болдм, — болҗ өвгнә келсн соңсгдв.

...Тер болад, һарч гүүһәд, сөөнь өрәллә Колан хотхрт күрәд, Хоңһр Җалын бәәсн герт орҗ ирв.

Җал өмнәснь тосҗ босв.

— Әмд-менд ирвч, хәәмнь!

— Әмд. Өшә некхмн, өшә!

— Чамаг хәәлһәд әмт тәвләв. Одачн ирәд уга.

Җал бийиннь өөр зә һарһҗ өгв. Өөрнь чөклҗ сууһад, Хоңһр хотнд болсн аюл залуст келҗ өгв.

— Әмт иигәд зоваһа бәәтл, бидн арһан хәәһәд суухмб? Зеткринь һартнь бәрүлхм, — болҗ Баазр аралдв.

— Айстан халурхад керг уга, цаг кергтә, цаг, — болҗ Җал арһул келв.

Хот манҗах көвүд гермүдәс зөвәр тедүкн, шарлҗн дотр кевтцхәнә. Тиигәд чиңнҗ бәәһәд, босад гермүд эргҗ йовад, ард бийдк сала өмн бийдк хаалһ хойрт нүдән өгәд бәәцхәнә.

Хар сөөд нүдн иҗлдәд, зөвәр холд харвгдад ирв. Теңгрин оддуд билрлдәд, хар дүң болҗ йовсн цагла, хаалһар харҗңнад аашх тергнә ә соңсгдв. Көвүд өмәрән мөлклдәд, хәләһә бәәтл хойр мөр татсн тергн илдәд һарч йовна. Тергнә ард дөрвн мөртә күн үзгдв.

Өөрк хойр көвүг хәрү гүүлгәд, зәңг өгүләд, Нуһла бийнь үлдәд, өндр шарлҗн дотр хавтаһад, чик-нүдән өгәд, чиңнҗ-хәләҗ кевтв.

Тергн үрвәд йовҗ йовна, гүңгр-гүңгр гиҗ күүндснь соңсгдна. Арһул күүндсн бийнь, сөөһин дүүрәнд теднә дун зөвәр холд соңсгдна. Нуһла гүрвлдә кевтә мөлкҗ өөрдәд, хаалһин хаҗуд кевтнә. Хотна дорд бийәр һарч оддг хаалһ. Хотар орх бәәдл угаһар, хаалһ көөһәд йовҗ одх бәәдлтә болҗ медгдв.

Тергн деер хойр күн күүндҗ йовна. Негнәннь келсн чикнд ирҗ хагдв:

— Тачин царңд күләх болҗ күүндләвидн.

— Болв, кү йовулад, бәәх угаһинь медҗ авх кергтә.

— Өр цәәҗ йовна, адһх кергтә.

Эн ду соңсад, Нуһла босад гүүҗ одн гив. «Мөн, —гиҗ бийдән келв. — Яшкин дун!» Болв, сагин төләд көвүн кевтәд күләв. Тергн зөвәр холар, хаалһарн йовад йовна.

Нуһла хәрү җивәд, зөвәр хол һарч авад, бөгдиҗ гүүв.

Хотнд гүүһәд ирхлә, залус бедрәд авчксн бәәнә. Мөрд салад белн, тохата. Хоңһр буута, Җал нагата, Цондинов чашкта, муудан орхларн дәәллдх саната белн болцхаҗ.

Нуһла гүүҗ, ирәд, келҗ йовна:

— Багш, дууһинь соңсув. Яшкин дун болҗ медгдв. Хотар оршго бәәдлтә. Тачин царңд күрх саната йовх кевтә.

— Мөн. Ирх цагнь болҗ йовна. Тосх кергтә. Чи Нуһла мөр унад, өмнәһүрнь хаалһинь керчәд һар. Бидн хаалһин хаҗуд белн кевтхмн.

— Кен-ян болвчн зертә-зевтә болхла, булаҗ авхмн. Сө манд нөкд болх, — гиҗ Баазр келв.

Нуһла мөр унад, ардагшан һарад одв. Зертә-зевтә хамгнь салан өмн, хаалһин хаҗуд кевтлдв.

Тергн өмнк кевтән йовадл йовна, ардк мөртә улснь чигн аңхун, үрглҗ йовх бәәдлтә. Генткн мөртә күн шовлзад һарч ирәд, тергнә өмнәһүр хаалһ һатлад һарч йовна.

Тергн деерк улс ә-чимән тасрад одв. Мөрдән зогсаһад, ардан йовсн мөртә улс күцәд ирхлә, негнь заквр өгв.

— Юн баран болад бәәв. Негнтн йовад сурҗ үзтн!

Нег мөртә күн тергнәс тасрад, Нуһла тал хатрулад һарв. Нуһла эс медсәр цааран хатрулад йовна. Ардаснь күцҗ ирәд, бууһин ам зөрүләд, залу келҗ йовна:

— Зогстн, залу ах.

Нуһла эс соңссн бәәдл һарһв.

— Зогс гинәв. Эс гихлә хаһад унһачкхув.

Нуһла мөрнәннь ам татад, хәрү эргүләд, өмннь зогсад оркв.

— Юн күмч, альдас йовҗ йовнач?

Зер-зев уга баахн көвү үзәд, күцәд ирсн залу санамрдсн бәәдләр:

— Өмәрән йов, тергн тал. Зулхар бичә сед, хаһад унһачкхув.

Нуһла үрвәд, тергн тал өөрдв. — Кемб энчн? — болҗ тергнә өөр зогсҗ бәәсн залу сурв.

Дууһинь таняд, Нуһла мөрән дәвн өөрдәд:

— Яшк, мендвт?

— Энч кен билә?

— Нуһлав.

— Цаг биш цагла альдас һарч ирвч?

— Тергән хотнур эргүлтн. Җал энд бәәнә.

— Җал?

Җал, Хоңһр эдн бослдад күрч ирв.

— Багш!

— Яшк!

— «Сән күн санаһар» гидг, мел дигтә цагла ирвч.

Эн болад, хойр залу теврлдәд, ээм-ээмән түшәд, хотн тал һарв. Ардаснь тергн, мөртә улс дахлдв.

Тер өрүн күн болһн буута, сумта болв. Хоңһр Цондинов хойр һардад зер-зев арчулад, яһҗ бәрҗ хадһлдгиг зааҗ өгцхәв.

Зертә-зевтә арв һар залу болад авчкв. Өр цәәхлә энд-тендәс бас әмтн ирлдв. Тедниг багдт орулҗ авад, зер-зев өгәд, хойр толһач өдрин дуусн сурһв.

Маңһдур сөөднь Баазр ахта улс йовад, Көкән адунас агт аду көөһәд авч ирв.

Иигәд Җал багшин баг (отряд) эклҗ бүрдв. Дәәнә халх сурһуль-эрдмәр Хоңһр ахлач болв, Цондинов — түүнә дарукнь.