Хөрн тавдгч бөлг

Асхн үд болҗ йовх цаг. Тер бийнь халун одачн номһрад уга. Өвснә толһа көндәдг салькн чигн уга, цунцг.

Тачин царңга хотн өмн җирлһнд җирлзәд бәәнә. Эндәс хәләсн күүнд гермүд өөдән татгдсн болад, сунад, нәрдәд, шатрин көвүнә бәәдл һарад, җирлзәд бәәнә. Нүдән аняд, дәкн секәд хәләхлә, гермүд халхлад, наад бийднь цаһан нур далваһад үзгднә.

Иим бәәдл үзәд, сөөнә нөөрнь эс хансн поручик Бедриков эвшәһәд, белдән йовсн цаһан мөңгн чавру авад, усар аман зәәләд, өөрән дөрә цокҗ геңгр-геңгр гиҗ йовсн Көкән Каңкад келҗ йовна:

— Одак хотнч эний? Яһсн хол юмн бәәсм энч. Нам цуцрад бәәв.

— Эн болх зөвтә. Цагарнь болвчн, һазрар маһдлвчн күрч йовх зөвтәвидн.

— Манҗихнә Боолстын ахлачнр үүнд бәәнә гиснь үнн болхий?

— Үнн болх зөвтә. Медх улс келлүс. Тачин царңд бүгҗәнә гиҗ.

— Дала зер-зев теднд уга эс болхий?

— Дала әәх зер-зев альдас теднд ирхв? Зуг манд тер әәмгин ахлач Җалынь олҗ авхла болх.

— Тегәд, ода дәврәд орхм гиҗ санҗанч?

— Әәх юн бәәх билә. Эрт күрәд, хотнд амрч авхмн.

Ухан негдәд, өдрәр күрч хотнд амрхар шиидәд, хотна ар зо деер һарч ирәд, баган (отрядан) зогсаһад, Максим заквр өгч бәәнә.

Зо деер һарч ирсн мөртә улс үзәд, хотнд бәәсн улс хурлзад бәәцхәв. Җал үүнд бәәсн һанцхн Цондиновин бу авад өөркстән келҗәнә:

— Залус, бу негн, нань арһ уга. Үкс гиһәд мөрдән унҗ авад сала көөҗ зулцхатн. Би эдниг сөргҗ үзнәв.

Хоңһр багштан сөгдәд келҗәнә:

— Эднтн таниг хәәҗ йовна, багш. Өтрләд, үкс гиҗ зултн. Бууһан нанд өгтн, би яһвчн дәәнд йовсн күмб. Би сөргнәв.

— Ду һарад суудг цол уга, өтрлтн, — болҗ Җал закв.

Хотндан тоомсрта Сарң өвгн келҗәнә:

— Болв, Җал, эн көвүн чикәр келҗәнә. Та үкс гитн, көвүн сөргәд үлдг.

Герин сүүдрт бәәсн мөриг авч ирәд, залус Җалыг күчәр гишң мордулҗана.

— Хоңһр баһ күн, бууһан өгтн.

Хоңһр арвн сумта бу авад хотна ар зах хәләҗ гүүв. Җал ахта арв һар мөртә улс зүн өмн бәәсн салаһур орад, довтлад һарад одцхав.

Нуһла Хоңһрин мөр көтлсн ардаснь дахлдад ирв.

— Гер ташрулад уйчк. Эврән әрл, әрл гинәв! — болҗ Хоңһр хәәкрв.

Нуһла герин ик бүсәс Хоңһрин мөр уйҗ оркад, гермүд ташрлад, салаһар орад йовад одв.

Хотна йовһн залус бас сала темцлдәд гүүцхәв. Хоңһр тер кевтән гүүһәд, салан цаад амнд бәәсн хар толһа деер оч кевтв.

Цаһана баг (отряд) ар зо деерәс, чашкан өргҗ авад, нарнд гилвкүләд, мөрдин сән тавллһар орад аашцхана.

Сумн күрхд өөрдхҗ йовад, өмн, зөвәр һатлад ирҗ йовсн цаһана мөртә кү төвләд, Хоңһр бууһиннь чавг дарад оркв.

«Пыш» хаһрсн ә тег дүүргәд оркв. Өмн довтлҗ йовсн мөрн бүдрв, деернь йовсн күн мөрнә толһа деегүрнь көмрәд, һазрт киисв. Өмн йовсн улс мөрдиннь ам татлдад, зәрмнь цааран җиирҗ довтлв, зәрмнь күлгән хатрулҗ, хәрү хәәкрлдв.

Түрүн кииссн мөртә күн тал әмтн ирлдәд, мөрнд даргдсн күүг татлдад, мөлтлҗ авад, талдан мөрн деер суулһв. Багин (отрядын) барун захнь салан ам көөлдҗ, цааран дөлиҗ довтлдв, зүн захнь баглрад, күр кежәх бәәдл һарв. Баглрсн улс бәрүләд Хоңһр дәкн хойр хаһад авв.

Багин (отрядын) улс сана авсн кевтә, бууһан авлдад, мөрн деерәсн халдв. Теднә бууһин сумн хар толһаг сиичәд хаяд бәәнә. Болв, Хоңһрт хоран күргҗ бәәхш. Көвүн төвлҗ бәәһәд, бууһиннь чавгинь дарад оркна. Хурдн хар сумн дуулад һарад одна.

Генткн «чис» гив, зүн ээмәр күн түлкәд-чичсн болад одв. Барун һарарн ээмән бәрәд хәләхлә, улан цусн киилг ивтләд һарад ирв. Хоңһр нег мөсләд, өмнәсн довтлад аашх мөртә кү бәрүләд хав. Мөрн деерк күн үлдән алдад, күлгин делинь теврҗ киисв. Минь эн цагла, дәкн нег сумн барун һарин бульчңгар тусв. Зуг түүг Хоңһр оньһсн уга. Хойрхн сумн үлдсиг үзәд, негинь хачкад, наадкинь сумлҗ авад хәрү һарч гүүв. Барун бийәс мөртә улс хотнд өөрдҗ йовхиг үзәд, мөрндән күрч чадшгоһан медәд, зүн бийәгшән эргҗ, һол дотраһур гүүҗ йовад, өмнән бәәсн хуучн худгин орм үзәд, һәрәдәд орв.

Нег мөсләд, бәргдҗ әмд тәвшгоһинь санад, сумта бууһан өөдән зөрүләд, түрүләд ирсн негнәннь әмнд күрх саната Хоңһр юн болҗ йовхинь чиңнәд суув. Мөртә улс довтлад өөгүр һарлдад бәәцхәнә. Хотнд хәәкрлдән, шуууган.

Мөртә церг ирҗ йовхиг үзәд, хотна күүкд улс, бичкдүд барун ард бәәсн герүр гүүлдәд орцхав. Хотнд үлдсн һанцхн цаһан өвгн гериннь һаза һарч ирәд, аашх улс гердҗ хәләв. Цаһачуд довтлҗ ирәд, гер болһ бүслҗ зогслдв.

— Күн бәәхлә, һартн! — гиҗ мөрн деерәсн хәәкрлдв.

Герт күн угаг медәд, зәрмнь бууһад орцхав. Герин бара, ор-дер эргүлҗ, буучҗ негҗәд, кевс, харһсн эд-тавр авч һарад, мөрн деерән ачлдв. Тедниг үзәд, наадкснь бас гермүдт орлдад, харһсн арһта хувц-хунр авч, олз кеҗ, базран барлдв.

Күүкд улс бәәсн герин һаза хойр хазг ирҗ зогсад, бас хәәкрлдв, күн ду һарсн уга. Ардаснь бас дахлдҗ ирлдәд, хойрнь мөрнәсн бууһад, үүд тәәләд:

— Һарцхатн! — болв.

Әмтн дарцлдад һарцхав. Нег эмгн һарч ирәд, ард, герт үлдсн ачан авхар хәрү эргв. Хазг өмнәснь түлкәд-чичәд, маляһар ораһад тәвв. Гер дотр бичкн ачнь чишкв. Эмгн тедүкн зогсад, толһаннь үсән үмтәҗ уульв.

Үүднә хойр ам авч зеллҗ зогссн хазгуд дундаһур гер дотрас хо цаһан бер һарад ирв. Түүг үзн, хойр хазг һариннь баһлцгас атхҗ авад, чирлдв. Бер һазрт киисәд, бирмдәс алдрх санаһар, тиирслҗ, орклҗ уульв. Өршәңгү уга хазгуд хойр хааһаснь авад, чирәд, ардк гер хәләһәд һарв.

Өөрнь эргҗәсн Сарң өвгн, эн йовдл үзәд, хазгуд тал хәәкрәд орв:

— Бичкн берл энтн, бичкн! Әм авртн, яһвчн адусн бишлмт, күнлмт!

Өвгн гүүһәд, хазгудыг хөрхәр седв. Нег хазгнь көләрн өвгнә элкәр девсҗ унһав. Наадкнь маляһар цокҗ дорнь кевтүлв.

Ардаснь һарч ирсн бас нег хар бер көк бүшмүдтә күүкн хойриг хазгуд бәрҗ авад, хувц-хунринь шуучад, тоосн деегүр чирәд, бас талдан гермүдүр авад йовҗ одв.

Наадк көгшн эмгд, күүкд-шуухдынь үзг-үзгәрнь көөһәд, берәд авад орсн гермүд тал хазгуд адһлдв.

Эн цагла барун бийәс нүцкн, һанцхн цаһан шалвртаһан үлдсн һурвн залу өмнән туусн мөртә улс ирҗ йовхнь үзгдв. Тер мөртә улс дотр зүн һарнь цаһан кенчрәр боолһата Бедриков Максим, Көкән Каңка хойр бас үзгдв.

Хотн дотр залусиг авч ирҗ, зогсаһад, манул үлдәһәд, мөрнәсн буулдад, хазгуд герт орцхав.

Хойр толһач орҗ ирәд суухла, герт бәәсн хазг герин эзн эмгнд закв:

— Эн улст чигә кеҗ, өгтн. Шулун болдгар цә нертн.

— Эр киистә улс бәәхлә, цугинь цуглулад, авч иртн, — гиҗ Максим хазгт заквр өгв.

Хазг һарад йовҗ одв. Удсн уга, хотна дунд тоосн дотр кевтсн өвгиг босхад, хойр хазгар дөңнүләд авад ирв. Герт авч ирәд өвгиг суулһхла, Максим сурҗана:

— Кен мана өмнәс дә босхад бәәв?

Каңка орчулҗ өгчәнә.

— Хальмгвч? — болҗ өвгн эврән сурв.

— Хальмгв, — болҗ Көкән көвүн хәрүцв.

— Яһад чамаг һазр дааһад йовна? Бурхн-шаҗан мартад, зерлг аң болҗ одсмт-яһсмт?

— Энч юн гиһәд бәәнә, — гиҗ Максим сурв.

— Нанд уурлҗана, — болҗ Каңка хәрү өгв.

— Кен халдад бәәв гиҗ, сур. Эс келҗ өгхлә, эр киистә юм үлдәл уга керчнәвидн гиҗ кел.

Каңкаг цәәлһҗ, өгхлә, өвгн уха туңһав. Нааран йовҗ йовад хотн дотр нүцкн зогсҗ бәәсн хотна һурвн залу үзәд, Җал, Хоңһр эдниг угаг темдгләд, тедниг алдрад һарснд тоолҗ сууна.

— Кен хах билә, манд хадг бу чигн уга, хаҗ чаддг күн чигн уга, — гиҗ өвгн хәрүцв.

Бедриков өвгнә чирә шинҗлҗ хәләһәд: — Хадг бу уга болхла, намаг кен шавтав, хойр дәәчим бидн кен алв?

Өвгн дотран санв: «Һарутат бәәцхәҗ. Сән, өшәһән авцхаҗ». Дәкәд келв:

— Манд танла халддг улс уга. Теегт өдгә цагт буута улс дала. Зәрмнь цаһан гиһәд ирнә, зәрмнь улан гиһәд. Кен кенләнь халдҗ, дәәлдҗ йовхнь теегт кевтх манд медгдҗ бәәхш.

— Боолстын улс тана хотнд хонсн билә.

— Хондгинь хонла, өрүнә босад йовҗ одцхала. Альдаран, яһад йовҗ йовхан манд тедн келҗәнү? Теднчн келхш, таднчн келшгот.

— Эн һаза бәәсн һурвн тана хотна улсий?

— Мана хотна.

— Гем уга болхла, яһад зулцхав?

— Өдгә цагт гемтәньчн, гем уганьчн гемтә. Әәһәд зулсн болхгов тедн.

— Нә, тиим болхла, гем угаһан медүлцхәтн. Эн улсиг манас ялынь өгәд авхмт.

— Әм авртн, әм авртн. Ял гиҗ ода юуһан манас авхмт? Танд өмскдг арат девл уга, агт адунас бас хоосн хотн. Өлсәд, ундасҗ йовдг болхт, хө алад мах чанҗ өгнәвидн, әрк нерәд, хорз кеҗ өгнәвидн. Нань манас авдг юмн уга.

Хәрүһинь орчулҗ өгхлә, поручик инәв.

— Арат өвгн, бичә ууляд бәг. Манд алтн кергтә, алтн-мөңгн.. Мах чанҗ өгнәв... Тер угаһар мах чанҗ идҗ чадш уга кевтәһәр.

— Алтн-мөңгн альдас? Мана хотнд байн-нойн уга, угатя улсвидн. Алт-мөңг хәәхлә талдан һазр ортн, Дорҗинд, Көкәнд бәәдгчн болх.

— Юн, юн гинәт, көгшә? — болҗ Каңка өвгн тал шилтв. — Әмт бичә зааһад бәәтн, таниг угаһар чигн кенд юн бәәхинь эврән меддг улсвидн.

Офицер зака өгчәнә:

Хотн дотр тер һурвар нүкинь малтултн. Нүк малтад дуустл алтн-мөңгән эс авч ирҗ өгхлә, хаҗ алад, дорнь дарад хайчкхмн.

Каңкан келсиг соңсад, өвгн һарв. Хотна гермүд эргәд, эн зар тәвв. «Әм аврх саната улс, алтн-мөңгән цуглултха», — гив. Нүцкн һурвн залу нүкән бийдән малтлдв. Яһсн аврлт уга юмсв, бийсәрнь нүкинь малтулна гидг! Күүкд улс уульлдҗ шууглдв. Альд бәәх алтн-мөңгм тернь? Өвгн медҗәнә, арһ тасрҗана. Хотна залус үкҗәнә. Арһ юундв?

Күүкд улст өвгн келҗәнә:

— Үзә бәәҗ хотна залус алулҗ болшго. Сиик, билцг бәәсинь цуглултн, яһад болвчн нег бичкн юм хураҗ авх кергтә.

Күүкд улс өвгнә селвг соңсад, авдран уудлдад, зөөрән хәәцхәв.

Эн заагур хазгуд гер болһна һаза хө авч ирәд, чашкар күзүһинь керчҗ алад, зуухд хәәс тәвүләд, мах хуурулцхав.

Шавта толһач гедәһәд сууна, Каңка дер деер шавта һаран тәвчксн, сурҗана:

— Шархч икәр өвдҗәнү?

— Өвдәд бәәнә. Дегәд күнд биш, яс көндәсмн уга!

— Гем уга, дарунь эдгҗ одх. Деерк ик ахлачнр маниг айстан йовад ирҗ гиҗ келхн уга. Әәмшгтә дәәллдән чигн болла гиҗ келхд дөт болх.

— Нүкн белн болҗ йовна, — гиҗ. һазаһас орҗ ирсн хазг зәңглв.

— Одак өвгнч оратҗ йовна, — болҗ Максим келв. Өвгн оратх учрта болҗана. Хотна күүкд улс бәәсән авч ирцхәв. Мордх цагтан зүүҗ, ирсн мөңгн билцг, алтн сиик — нань арһта юмн уга. Най һарч одсн сохр хар эмгнә бийнь, кезәнә ээҗиннь белг өгсн, арвн кенчрәр цуглад тәвсн алтн токуган һарһад өгв. Цугинь тоолад авад ирвчн, тер гих дала зөөр хоршҗахмн уга. Бәәсән цуглулҗ авад, Цаһан өвгн һарад, герин зүн ирг түшәд сун сууснь эн. Үүнә нүдн дорд ар үзг хәләһәд, худг талас күн һарч ирвзә гиһәд суухнь эн. Экн зәңг соңсҗ оркад, арһта зөөр хуршгоһинь медәд, үкс гиһәд бичкн ач көвүһән сала орҗ йовулла. Худг тал, салад ирҗ, йовсн мөрдәс харһсинь унад, үкн гүүхәрнь йовад, хол биш бәәсн хотнд күрәд ирхиг заала. Замчин өгсн арвна алтн өвгнд бәәнә. Тер бас немр болх. Деернь кедү болвчи сурад хотна улсас авч ир гиҗ, келүлсн, тер ачан ода хәләҗ сууснь эн.

Хәлән гиҗ, нүдн чинәд, нульмсн һарад, юмн үзгддгән уурч одна. Тер бийнь харнь хәрҗ йовх хойр нүдән нудрмарн нухҗ оркад, хәрү шилтәд хәләһәд сууна. Түүнәсн өндәһәд, хотн дотр нүк малтҗасн улс хәләнә. Һурвн залу эврә бийән оршах нүкән малтад чиләҗ йовх болҗ медгдв, Зуг тедн тал толһач улс һарч йовхинь эс үзгдв.

Яалад-яхлад иигәд суухла, гер дотрас термин нүкәр хәләҗ бәәсн күүкд улс генткн әәсәр зәңг өгчәнә:

— Авһа, ахлачнр һарч йовна.

“Одал теңгр цокна гидг эн,” — гиҗ санад өвгн босад, ик-бичкн болвчн хурасн зөөрән нерәдхәр, гер эргәд һарв.

Минь эн цагла, худг талас, салаһас шоваһад хар ач һарад аашхнь үзгдв. Өвгн үзн, хәрү эргәд, гер ташрлн, көвүнд шулуд гиҗ, дайлҗ докъя өгв.

Көвүн үкс-үкс ишкәд: «Гүүхлә хазгуд аңхрх,» — гиҗ санад, адһв. Үкс герт өөрдн, һартан йовсн хар кенчрт орасн юм өвгнд өгв. Өвгн альхн деерән бәрҗ, үзәд, дүңцүлҗ медәд, түргәр гер эргәд, нүкнә өөрк улс тал күрәд ирв.

Хойр ахлач тал өөрдәд:

— Герт орхм болвзго, — гив.

Өвгнә келсиг соңсад, шавта толһач өмнк гер тал өөрдв. Ардаснь өвгн Каңка хойр орҗ ирв.

— Ялан үзүлтн, ялан! — болҗ ах толһачнь адһв.

— Угатя хотн, алтн-мөңгн альд бәәхв, — болҗ өвгн эклв. — Бәәснь эн, — гиһәд цаһан альчурт оралһата токуг, сиик, билцг болсн юмс-үзүлв. Дәкәд деернь дөрвн арвна алт бүшмүдиннь хавтхас авч тәвв.

— Бәәснь эн, алхла — алтн, булхла — бултн. Нань манд мел арһ уга, — болҗ зогсв.

— Дала юмн уга, — гиҗ толһач келв. Болв, арвада алт үзәд, үүнә нүднь гилвкәд одсиг өвгн сәәхн медв.

— Угад — зарһ уга, — гиҗ келәд, альчурткиг эрүл һарарн өргҗ авад, хавтхлҗ оркад үгән уттхҗана: — Залу күн үгдән күрдг. Ялан өгвт — залуситн әмд үлдәҗәнәвидн. Зуг ялнь тату болсн учрар, хөөннь улачуд бичә гертән бүгүлтхә гиһәд, арвад маля өгчәнәвидн. Медвт, өвгн, хәрнь тер!

Теңгрин шарһ нарн, өдрин дуусн тег шатаҗ муурсн бәәдләр, тергән түргәр көндәһәд, барун үзгд бархлзад сууҗ йовна. Хотна дунд нүкән малтад бел кечксн залус, кенә төлә нүк малтсан мартсн бәәдләр, күрзин иш түшҗ зогсцхав. Тавн-зурһан хазг төгәләд авчкҗ. Нарнд шатсн, ундасҗ нәәсн хазгуд дотран, нүцкн залуст уурлҗ бәәцхәнә. «Нүк малтулад, эс болх кесг үлү көдлмш келһәд,» — гиҗ ахлачнртан уурллдв. Чашкар чавчад, толһаһинь салһад хайчксн, амр болх билә гиҗ санҗ бәәцхәнә.

Толһачнр гертәс һарад ирцхәв. Хазгуд залус тал өөрдцхәв. һурвн залу ода болзгнь чилв гиҗ ухалад, махмудан хатурулцхав. Күүкд улс гертәс һарч ирәд уульдад, көвүд тал дәврлдв. Хазгуд тедниг хөрҗ өмнәснь бу зөрүлв.

Ах толһач Бедриков орсар заквр өгв. Хошад хазгуд күн болһниг һараснь бәрәд авб. Түлкәд, нүкнд орулхар седҗ йовна гиҗ медәд, залус чирдәлдв. «Ал- җана», — гиһәд, күүкд улс чишклдв.

Хазгуд залусиг нүкнә өөрк шавр деер кевтүләд, көл-һараснь бәрҗ бәәһәд, малядцхав. Залус түрүләд хәәкрлдҗ бәәһәд, харһцад, ду һардган тасрцхав.

Өмн үзгәс хойр мөртә күн ирҗ бууһад, толһачнрт (командирмудт) үг келв. Бедриков шамдад заквр өгв, хазгуд адһлдад мөрдән тохцхав.

Муульта һурвиг дорнь хайчкад, хазгуд бас адһмта йовҗ одцхав. Күүкд улс көвүдин көл-һарас чирлдәд, герт орулад, чирәднь киитн ус цацлдв.

Удсн уга, цаһана баг (отряд) хотна өмн хурҗ авад, хошад-хошадар зерглҗ авад, көндрәд һарв. Хо бүрүллә бүрлзәд баран тасрад, уга болад, сөөд булхад йовад одв.

Хотна улс бурхндан мөрглдҗ арднь үлдв. Һурвн залуг сергәһәд авв. Эднә негнь, хөрн тавта Хомпа көвүнә толһан үсн өвгнә үсн кевтә цәәҗ одснь үзгдв.

Хойр бер, күүкн һурвиг бас гертәс өргәд һарһцхав. Кесг өздңгүд орад-һарсн, бичкн күүкн бийән дааҗ чадсмн уга. Әмнь һарсн, махмуднь киитрҗ одсн болҗ һарв. Хойр бер әрә киитә. Эн хойринь асрҗ авхар эмгд арһан һарһлдв.

Ә-чимән тасрад, сөөһин йиртмҗ теегән эзлв. Хотнд болсн аюл, әмнднь күрч зоваҗах кевтә, тег түңшсн болҗ медгдв.