Хөрн һурвдгч бөлг

Боолстын дөрвн үзгәс цахрад әмтн аашна. Зәрмнь мөртә, көлгтә, зәрмнь йовһн. Заллтын өмн бәәсн халцха деер ирҗ зогслдв. Әәмгин олна хург болхмн гиснд, әмтн нүүһәд-нүгшәд ирҗ йовхнь эн болҗана.

Заллтын өндр кирлцә деер ик ширә тәвәд, түүг улан кенчрәр бүркәд, ахлач бичәч (пииср) хойр суув. Барун бийд тәвсн ут сандл (скамейк) деер баячуд ах-дүүһәрн яралдв. Дорҗ, Кензә, дарунь Көкә, Эрнцн, наадк улс. Зүн бийдк ут сандл (скамейк) деер Җал, Хоңһр, Баазр ахта улс. Наадкснь һазр деер сууцхана.

Алтма әмтиг эргүләд хәләҗ оркад, хург экләд, төр хаһлҗ келҗәнә:

— Әәдрхнд бәәх хальмг ик йосн әәмг болһнас шаңд цергә мөрд илгәтхә гиҗ. Манҗихн әәмг зу һар мөр илгәх даалһврта. Тегәд, төр бачм болад, олна хург цуглулҗахнь эн болҗ һарчана. Олнд, шаңд өгчәх юмиг, оларн тоолҗ-ухалҗ һарһҗ күцәх төр, — болҗ әәмгин ахлач цәәлһҗәнә.

Барун бийдк ут сандл (скамейк) деер суусн улс байрлад одцхав, зүн бийд сууснь зөвәр ормалдв.

— Бидн зөвтә гиҗәнәвидн, — болҗ Дорҗ келв. — Олна төриг оларн күцәхлә сән болдг.

— Алтма, яһад удан татад суунат, кедүһәд болна, болсинь келтн. Соңсад хәрий, — болҗ Көкә орлцв.

— Бичә адһтн, зөвәрнь, дара-даранднь, — болҗ Алтма хәрүцв.

Хавтхасн цаас һарһҗ авад, ахлач умшҗана. Тернь хургин тогтавр болҗ һарв. Алтман умшсар болхла, бәәхтә өрк-бүл болһнас тавад мөрн, бәәх татунь — һурвад, наадк өрк-бүл болһнас неҗәд мөр шаңд орулҗ өгх зөвтә болҗана.

Барун һара улс байрлҗ толһаһан геклдв. Зүн һара улс шуугад-ниргәд одцхав.

Баазр тендәс хәәкрҗәнә:

— Алтма, алдг келәд орквт, яһвт. Тана келсиг сәәнәр оньһҗ чадсн угав. Бәәхтә Көкә эдн тавад мөр өгх. Тернь медгдҗәнә. Наадк өрк-бүл гисн юн болҗана? Нанас бас нег мөр авхар седҗәхмт?

Әмтн инәлдв. Баазр цааранднь келв:

— Нандтн нег мөрн биш, бүкл адун бәәнә. Би түүгитн цугтаһинь тууһад орулад өгч чадхув. Зуг мини эзн Дорҗин өрк-бүл тавн мөр орулҗ өгх даалһврта. Тиигхлә, бүкл аду көөҗ болш уга. Нанд көлглдг негл мөрн бәәнә, тер бийнь эзнә. Гертм, эврә гиснәс, нег шар ноха бәәнә. Мөрнә ормд авх болхла, шар нохаһан шаңгас хармнҗ бәәхшив, автн! Әмтн дәкн ниргҗ инәлдв.

— Эс болх үг келҗәнә. Әмт инәлһхин төлә, — болн барун талас бас Кензә байн келснь соңсгдв.

Көкән ялч Көөни өмәрән һарад, эклҗәнә:

— «Нәәрин ахрнь сән, насна утнь сән» гидг. Хурган ода төгскхмн энтн.

Әмтн шуугад одв.

— Амн үг келҗ болшгов?

— Минь ода экләд, тиим түргәр!

Иим кесг үгмүд соңсгдв.

— Бидн зөвтәвидн. Алтма чикәр келчкв, — гиҗ Дорҗ ормасн һаран завдв.

Олн дотрас тасрад, Нүрвә өвгн һарч ирв. Энд-тендән хәләһәд, кесг олн нүд өмнән үзәд, толһаннь үсән хурһарн самлад, хоолан ясад, үгән эклв:

— Кезәңк хаана цагт Боолстд болсн әәмгин хургт босҗ үг келҗ йовсн угав. Ода, өдгә, шин улана йосна цагт уга-яду әмтн цугтан әдл зөвтәҗ гиҗ келцхәнә. Тегәд нег цөн амн үг танд келс гиләв.

Өвгн әәмгин баячуд тоолад, дундынь тоолад авад ирв. Тер бийнь дала юмн күрч бәәхш.

Наадк үлдснь — угатьнрин хөв болҗ-һарн гиҗәнә, болҗ өвгн шүрүлкв. — Тиигхлә, арин улс унҗасн негхн мөрән шаңд орулҗ өгчкәд, тегәд бийснь яһҗ, бән гиҗәнә?

Өвгнә келсиг соңсад, әмтн шуугад одв.

— Баячудт бүкл адун бәәнә, баячуд өгг, — гиҗ әмтн хәәкрлдв.

Җал бас үг авад, босв.

— Мана өргн Әрәсәд мандлсн нарн болсн йосн һарсиг тадн цугтан меднәт, — гиҗ эн үгән эклв. — Тер йосн көдлмшч, крестьян, салдс улсин, уга-ядун, харчудын йосн. Учр тиим болсар әәмгин харчуд эврә һар деерән эврә йосан авч бәрх зөвтә.

Әәдрхнд хальмг шин йосн бүрдсиг эн цааранднь цәәлһҗ өгв. Тер йосн теегин харчудын төлә, тедниг харсҗ һарсн йосн болҗана.

— Тер хальмг ик йосна ахлачнь кен күүһинь соңснт? — гиҗ Җал чаңһур келв. — Чапчан Арш.

— Одак, манахнд багш йовдг Арш болхий?

— Тер, мана багш Арш. — Сән залу болдм!

— Тиигхлә йосн эврә һазрт ирнә гидг тер.

Таньдг, эврә күн деед йосна ахлач болснд әәмгин харчуд икәр байрлв.

Аш сүүлднь, Җал келҗәнә:

— Угатя, харчуд һанцхн унҗасн мөрән шаңд өгч чадш уга. Шаңд бәрх мөрдиг баячуд өгтхә. Теднд күнд болхн уга. Күн болһн кедү мөр өгхинь әәмгин заллтд шиидәд һарһх зөв өгхмн.

— Чик! — болҗ әмтн хәәкрлдв.

— Күүнә һанцхн мөр авхар седцхәдг!

Алтма әмт хөрәд, зогсах сана һарһв. Альд! Күн болһн дотран бухлдад, йосан һартан авчксн саната, дурндан хәәкрлдв.

Барун ут сандл (скамейк) деер суусн залус хүмгдәд, эмкәһән зуусн мис кевтә, әмт өврлдҗ суув.

Минь эн цагла һаран өргәд Хоңһр босҗ ирв. Әмтнд Хоңһрин хәрҗ ирсн зәңг күрсн, зуг тедн көвүг кесгнь үзәд, медәд уга.

— Түрд гитн, залус, Хоңһр келг! — болҗ Баазр тендәс дөңнв.

Әмтн тогтнв. Хоңһр, хурсн улс эргүлҗ хәләҗ оркад, үгән эклв-

— Би цергәс шин ирсн күмб, — болҗ эн келв. — Дәәнә көлд йовад, түүнә һалын падрлһ үзүв. Дән гисн — әмтнә үклдән. Деерәс бомб хаяд, товин сумар сиичәд, бу-селмәр буучлад бәәдг юмн. Эн аюл күүнә әмнд күрхәр, кү үкүлхәр кеҗ бәәх юмн. Тана, мана гих юмн уга, цугтан каарчана. Мана хальмгас одсн көвүд чиләд хуурв гиҗ келх кергтә. Өдр сө уга һазр малтад, хот тату, гесн өлсәд, түрәд көөркс, күүнә һазрт ясан өгцхәв.

Тиим муульта дәәг тохм таслхар, большевик улс Ленин һардачта ода чидлән күчлҗәнә. Теднә һарһсн улана йосн делкән орн-нутгудт, дән-даҗг уга, ни-негн бәәтхә гиҗ зәрлг болҗана. Түүнәс күчтә, берк таалта керг уга.

Цааранднь Хоңһр яһҗ хәрҗ ирсән келҗ өгв. Әәдрхн балһсна көдлмшч улс яһҗ йосан авсн, хойр долан хонгт улан цусан уульнц түргүлҗ асхсиг цәәлһҗ өгв. Чапчан Аршиг эврән нүдәрн үзсәр, келсн үгинь сонсад, ирсәр келв.

— Әәмг болһнд шин йос бүрдәтн гиҗ Арш келүллә. Тер йосиг харчуд, олн бийснь һарһҗ, дааҗ бәәтхә гилә.

Тиигҗ келәд, дәкн әмт эргүлҗ хәләҗ оркад, Хоңһр үгән утхв:

— Мана әәмгт акад юмн болҗана. Харчудын йосн, харчудын йосн гилднә видн. Йосим бидн кен һардҗана? Алтма, байн! Тиим яһад болҗахмб?

Хоңһр халад, Алтман әмнд күрч келв:

— Баазриг бууһар хаһад шавтасн бийнь байн Көкәд күн үг келлү? Уга. Келсн уга. Тевкә Көкәд һар күрч гиһәд, түүг ахлач зарһд өгхәр седлә. Ода болхла шаңд мөрд йовулхм гиҗәнә. Малын ик зууһинь харчудт даалһхм гиһәд Алтма үүнд келчкв. Тер чикий? — гиҗ Хоңһр хәәкрв.

— Хоңһр! Кел, Хоңһр, кел! — болҗ әмтн нирглдв,

— Учр тиим болсар, ухалад санад бәәхнь, Алтма әәмгин ахлач болх зөв уга. Эн эврәхсән, баячудан татад, йилһәд бәәнә. Харчудт сән юм кеҗ өгш уга.

— Байн яһад ода күртл, әәмгин ахлач болад бәәсмб? — гисн әмтнә хәәкрлдән соңсгдв.

— Алтмаг авч хайхм. Эврә кү тәвхм, — болҗ әмтн шууглдв.

Хоңһр һаран өргәд, тодлҗ келв:

— Манҗихнә әәмгин ахлачас Алтмаг һарһад, ормднь Җал багшиг суңһхмн гих селвг өгчәнәв.

— Чик! Җал — ахлач! Алтма уга болг! — болҗ әмтн хәәкрлдв.

Алтма арһул хооран цухрв. Хоңһр өмәрән ишкәд:

— Алтмаг ахлачас һарһхм гиснтн һаран өргтн!

Кесг улс һаран өргв.

— Зөвтә, — болҗ Хоңһр келв. — Әәмгин ахлачд Җалыг шиидхмн гиснтн һаран өргтн!

Әмтн цугтан гишң деегшән һаран суңһцхав.

— Зөвтә болҗана! — Хоңһр нүдәрн Җалыг хәәһәд, үзәд, — эврән эс үзвт, багш! Орман, ахлачин орман эзлҗ автн.

Хоңһр одад, Җалын сүвәһәс өргәд, ширән ард авч ирҗ суулһв.

Шин ахлач босад, әмт хәләһәд келҗәнә:

— Әәмг цугтан зөвтә гихлә, олна үг соңсл уга бәәдг арһ нанд уга. Олн тана төлә, бийән әрвлхн угав.

Олн шуугад, ниргҗ альх ташлдв. — Хурган чиләх болад ирүвидн, — болҗ әәмгин шин ахлач келв, — Төрән төгсәх кергтә. Шаңд өгх мөрдиг баячудас, бәәхтәһәснь авч йовулхиг әәмгин заллтд (парвлянд) даалһхмн.

— Чик! Баячудас авхмн! — болҗ шууглдв.

Шин ахлачан суңһҗ авад, әәмгин харчуд байрта тарцхав.

Әәдрхнд Арш бәәх, әәмгт Җал бәәх, — тиигхлә эврә йосн делгрнә гидг эн, — гиҗ Нүрвә өвгн өөрк улстан цәәлһв.

Манҗихн миңһн өрк ээм деернь ачгдсн, олна сә хәәх болсн ахлач заллтд сууһад, уха-туңһав.

Хургин шиидвр деегшән, Элстд, Манцин кецә нутгин хүвсхлин зөвллтд (ревкомд) күргәд, удл уга заллтын хург цуглулад, Хоңһр Баазр хойриг Боолстын заллтын гешүнд орулҗ авв.

Манцин кецә хүвсхлин зөвлл (ревком) хургин шиидвриг батлад, шин ахлач Җалыг дөңнв.

Заллтд тәвҗ күүндәд, баячуд болһна то тоолад, кен кедү мөр өгхинь бичәд, тер шиидврән күцәхәр, заллтын гешүд, ахлач һардврта улс хотн болһар йовҗ одв.

...Хойр мөрн сувр-сувр хатрад йовна, эздүднь гүңгр-гүңгр күүндвртә. Баазр Хоңһр хойр Боолстас Дорҗин хот орад, хәрҗ йовна. Хоңһр кезә, альд, яһҗ йовсан кесг дәкҗ Баазрт келсн, түүг адуч меднә. Зуг эврә хотна тускар, өрк-бүлән әмтнәс сурхдан көвүн эмәһәд, цол болҗ өглго, сәәнәр йилһҗ авад уга. Баазр ода келҗ өгч йовна. Гиләшин һашута җирһл, яһҗ өңгрсинь келҗ өгв. — Әвәш ода әвртә гидг гиҗгтә күүкн болҗ одсн бәәнә, — болҗ Баазр ярлзв. — Бичкн бийнь герән, өркән торһад бәәв.

Хоңһрин элкн шарклад йовна. Көгшн ээҗин халун зүркн тесҗ эс чадснд ик һундл төрнә. Әвәшән санад, ухань серд гиһәд одв. Көөрк, яһад һанцхарн тесәд бәәв?

Түүг медсн кевтә, Баазр соңсхв:

— Хотна әмтн Әвәшт йир дурта. Баахн бийнь әмтнлә ээлтә. Дәкәд Цеднә эк Илә бас икәр дөң болдг билә.

Хоңһр Цедниг санад, ода бөдүн залу болх гиҗ дотран ухалв.

— Цедн танла көдлә? — болҗ эн Баазрас сурв.

— Көдлә. Әвртә залу. Ямаранчн догшн мөриг дарунь сурһад авчкна. Толһаднь хазар күрәд уга, дөнн аҗрһ деер һанцхн малята мордна.

Хоңһр эврә бийиинь баһ цаг санв. Мөрн ямаран догшн болвчн, һартан маля берәд, мордад авхла, болҗ, оддг.

Иигә йовтл хотна гермүд өмн шовлзад бәәв. Мөртә улс хотыг зөв эргәд, зүн ардк гермүд хәләлдәд һарв. Баазр Әвәшин гер зааҗ өгәд, эврә гер талан мөрән залв.

Барун иргд ирҗ бууһад, мөрән сөөһәд, цулврарнь герин ик бүст уйҗ оркад, Хоңһр герин үүд алхад орв.

Әвәш, орна өмн үүл уйҗ сууҗ. Зүүһән хатхҗ оркад ормаһад, орҗ ирсн күн тал өврҗ хәләв. «Ода манад кень ирҗ йовхм болхв?» — гиҗ күүкн ухалв.

Хоңһр барун бийдк орнд ирмәглҗ сууһад, инәмсв. Күүкн дәкәд нег хәләв. Генткн уха авсн кевтә, Әвәшин чирә үүмәд, күзүнь утдсн болад одв.

— Аав-ээҗ, — гиҗ эн генткн хәәкрв. — Аав-ээҗ, Хоңһр, Хоңһр минь, — болад, күүкн босҗ гүүһәд, ахиннь өрч деер киисҗ, усн-цасн болҗ уульв.

Күүкнә ярһг ээм теврәд, чиигтә чирәһинь өрчдән шахад, Хоңһр дүүврдҗ суув.

Әвәш ахасн салад, хәрү ишкәд, уульн-инән бәәҗ, ахан шинҗләд келв:

— Чи бөдүн залу болад бәәҗч, болв би чамаг таньх биләв. Альд үзвчн таньх биләв. Хойр нүдәрчн таньх биләв.

— Чи таньгдшго болад бәәҗч, гиҗгтә күүкн. Ода иигәд өдр сө уга һанцхарн бәәдвч?

— Яһад? Үүрин күүкд ирҗ хонна. Һаһа Илә кезәчн дөң-нөкд болна. Түләг Цедн авад күрч ирнә. Һанцхарн бишв. Үүрмүд дала.

Эн үгән келн Әвәш һазрт кевтсн үүлән өргҗ авад, орн деер хаяд, келв:

— Ю, ичкевт, айстан бурад сууҗв. Хол һазрас ирсн гиичд хот кех кергтә.

Үкс һал түләд, хәәс нерәд, ус кеһәд цә чанв. Хоңһр гер дотркиг шинҗлҗ суув. Хойр орн, дунднь баран. Орн деер ширдгүд, шаглад уйсн шар эдәр бүркәтә.

Хоңһр һарад, эмәлинь авад, мөрән чөдрләд тәвчкәд; хойр даальң һартан атхсн орҗ ирв,

— Әвәш, наарлч! — болв. Күүкн өмннь ирҗ зогсв.

Хоңһр даальңгас һарһҗ авад шар-цоохр альчур күүкнә ээм деер тәвв. Шар шилтә духи, улан боодл савң бас белглв. Күүкнә чирәнь чисм улаһад, «ахта гидг эн» гиҗ икәр байрлв.

Күн болснас нааран эдү мет белг күүнәс авч үзәд уга күүкн билә. Зуг нег дәкҗ Нуһла улан боодл савңгар белг өгсн. Нань белг үзәд уга күүкн.

Дегәд байр ик болад, деврәд чееҗд багтҗ өгл уга, күүкн дәкнәс уульв. Ахнь дүүһән теврәд, минчисн халхаснь үмсәд, эңкрлҗ келв:

— Сәәхн иньгм! Ода чи өнчм гиҗ бичә сан, ахчнь бәәнәв.

Күүкн уульдган уурад, альчуран ээм деерән делскәд, шар шилтә духи үнршләд, инәһәд келв:

— А, яһсн айта үнртә юмб?

Көвүн даальң Әвәшт өгәд, келв:

— Кампадь-балта йовна. Күүкдт түгәҗ өг.

Хоңһрин зәңг соңсад әмтн ирлдв. Нүрвә өвгн орҗ ирв. Хоңһр босад зә һарһҗ өгв. Берәд-күүкд ирцхәв, бичкн күүкд иргәр шаһаҗ, зогслдв.

Әвәш, улаҗ байрлсн чирәтә, цәәһән болһад, самрв.

Дееҗд кечкәд, Нүрвә Хоңһр хойрт ааһ бәрүлв. Нүрвә өвгн цацл цацҗ оркад, йөрәлән тәвв:

— Нә, хол һазрт йовад ирсн хотна көвүн Хоңһр, кезәч байрта-бахта болҗ, олнаннь нүдн-амн болҗ, ке сәәхн нурһта, күдр сәәхн күзүтә, теңгрин өвчн уга, эрүл-дорул, эгц сәәхн дуута, ут наста, бат кишгтә бол!

— Йөрәл бүттхә! — гиҗ әмтн дахлдв.

Эдн заагур бичкдүд Әвәш тал өөрдлдв. Әвәш даальңгас кампадь-балта һарһҗ авад, эднд төгәҗ өгв. Бичкдүд альхндан белгән атхсн, холас ирсн Хоңһриг һәәхҗ зогсхар седлдв. Зуг герт зә баһ болад, өмн авснь һарлдад, ардаснь дахлдад, орҗ ирәд белгән бәрәд һарцхав.

Залус хоорндан гүңгр-гүңгр күүндвртә сууцхана. Герин һаза бас кесг күн хурчксн соңсгдв. Баазрин һаза келсн үг, герт бәәсн улсин чикнд хадгдв: «Эркн төрәр ирҗ йовнавидн, дәкәд, асхндан», — болв.

Баазрин келсиг маһдллдад, герт суусн өвгд, залус һарцхав. Баазр орҗ ирәд, сууһад, цә амсад:

— Цаг болҗ йовна. Хоңһр, өдр деернь эклий-яһий. Үүд өргәд, Цедн орҗ ирәд, барун бийд чөклв.

— Цедн! — болҗ Хоңһр келв. — Цедн! Әвртә залу болад бәәҗч. Нааран өөрдәд су.

Цедн башрдад, өмәрән дәвв. Әвәш цә кеһәд, көвүнд бәрүлв.

— Алтн җолаһан хәрү эргүләд ирсн ах, Хоңһр таниг, әрүн ухани евәл деерәс йөрәһәд, амрч-җирһхиг дурдҗанав.

Иигҗ келәд, көвүн цә амсад, ааһан ширә деер тәвчкв.

Баазр адһав. Ааһ-саван хураһад авчкхла, Хоңһр Баазр хойр һарв. Дахлдад Цеднчн һарв. Баазр Цедн тал хәләһәд:

— Үкс гиҗ йов, одак даалһвран күцә.

— Күцх, күцх, — гиҗ-Цедн келв.

Боолстас ирсн хотна хойр залу ик гер хәләҗ һарад, Дорҗин тал ирв.

Дорҗ доһчад гүүһәд бәәнә. Суусн ормасн босад, Хоңһриг өмәрән һарһад:

— Мана Хоңһр ирҗ йовна. Цә чанх, хот белдх билә, — болв.

Хоңһр өмн суудг болвчн, көлән дарад чөклв. Дорҗ өвгн дарунь зәмләд суув. Баазр барун иргд цемцәв. Баазрин гергн Байн, Дорҗин хәәсч, Хоңһриг шилтҗ хәләҗ бәәһәд, хот кехәр, хәәс нерҗ җоралв.

— Һанзд һал тәвх билә, — гиһәд Дорҗ һанзан һарһад Байнд өгв. Бер һанзд һал орулад Хоңһрт өгв. Хоңһр ута бүргүлҗ суув.

Дала үг һарч өгчәхш. Ю келхән, ямаран төр күүндхән медҗ чадад, хоорндан нег-негән хәләлдҗ, эс болх үгәр эклцхәв. Эрүл-мендән, идг-усан сурлдад сууцхана.

Цә болһад, ааһд кеһәд, әмтн сорлдв.

Күр һарч өгчәхш.

— Нә, Боолстын сәәчүд сән бәәнү? Соньн зәңг-зәәһәсн келн бәәтн, — болҗ Дорҗ күүндврин һалд өөк хайв.

— Зәңг-зә бәәнә, — болҗ Хоңһр эклв. — Одахн та эврән олна хургт эс орлт? Ода тегәд, тер хургин шиидвр күцәхәр бидн ирҗ, йовнавидн.

— Олнас давдг арһ манд уга. Олна хургин шиидвр күцәх кергтә, — болҗ Дорҗ доглзв. — Олна шиидвр манд — закан, — болҗ Баазр дууһан соңсхв.

Баазриг эврә күүнд тоолҗасн Дорҗ өврәд одв. «Эннь бас төрт орлцх саната», — гиҗ дотран ухалв.

— Шиидвр күцәх керг, — болҗ Хоңһр давтв.

— Күцәлго, эркн биш, — гиҗ Дорҗ дөңнв— Нанд туссн тавн мөринь маңһдурчн йовулнав, — болв.

Хоңһр, киитн нүдәр байниг эргүлҗ хәләһәд, кезәңкән һарһхар бәәнә гиҗ санад, чаңһур келв:

— Тавн биш, хөрн мөрн танд туссн бәәнә.

—Тер яһад? Хург тавад гиҗ шиидлүс?

— Алтман келсн үг тертн хөөннь Боолстын заллт бәәхтәднь немлә.

— О, дәрк! Хоңһр, чи яһвч хотна көвүн бәәнәлмч. Хоорнднь орад нег тусан күргҗ чадсн угавч!

— Олна шиидвр баячуд болһнд хуватха гиҗ һарһсн закан бәәнә.

Дорҗ долдңнад, дораһур хәләһәд, Хоңһрин чирә шинҗлв. Хатурад, хумхарад одсн чирәһинь үзәд, зөвәр әәмсв. «Одал эн өшәһән авхар седҗ бәәнә», —гиҗ дотран санв. «Арһулдҗа, кен-кениг диилдгинь одачн медгдәд уга,» — гиҗ ухалад, одахн Алтман келсиг, Беедриковин баг (отряд) Манцин көвә кедҗ йовхиг санад, болв ода деерән арһ уга болад, хорнь буслвчн, эмкәһән зуусн суув.

— Хөрн мөрн, — болҗ байн келв. — Бүкл аҗрһ адун, дегәд күнд, дегәд.

— Дала күнд танд болх билә, — гиҗ Баазр орлцв. — Тавн адуна негнәннь өрәл. Түүнд юн бәәнә!

Дорҗин нүдн түүмр болад одв.

— Бийтн өнчн күмб, — гиҗ эн эклв. — Көвүм, Давдн, әмд бәәсн болхла, тадн иигҗ келҗ чадхн уга биләт. Ода яахв, арһ уга, тана дурн. Зуг хотна залуст, яһвч хәләтн. Дөң-нөкд болҗ чадхла, дөң-нөкд болцхатн. Көгшн, медәтә күмб. Бичә дәәләд-даҗрад бәәтн. Кү даҗрлһн зокдм биш.

— Таниг дәәлҗ-даҗрхар седҗәх күн уга, — гиҗ Хоңһр келв. — Та әмт даҗрҗ бахтн ханхш. Эврән ухаллт. Тана көвүнә ормд цергт кен одла? Цергт үктхә гиһәд тәвсн би үксн угав, таварн бәәсн тана көвүнтн ода уга.

Эн үгән келәд, Хоңһр зөвәр халад, игзәрнь хутхад, байнд кесг үг келхәр седҗ оркад, бийән бәрәд, дууһан, ахрв.

Тана цаг, алнт-булнт дурнтн, — болҗ Дорҗ хәрүцв.

— Хәрнь эврән хәләһәд, өр цәәтл мөрдән бел кечктн. Маңһдур өрүн бидн тууһад Боолстд күргх зөвтәвидн.

Иигҗ келәд, Хоңһр босад һарв. Ардаснь Баазр дахлдв. Өвгн һанцхарн корниҗ, уха ухалҗ суув.

Асхн Хоңһрад нәр болв. Берәд-күүкд домбртан айс орулцхав. Баһчуд лугшад биилхдән белн боллдв.

Дорҗ хойр ялч дуудулҗ авад, хамута гемтә болдгаснь йилһәд, мөрд цуглулад, өр күртл бел кетн гиҗ закв.

Өрүн хотна ард зоод адун идшлв. Тернь Дорҗин белдсн, шаңд өгх мөрд болҗ һарв.

Хотнур тууҗ орулҗ ирсн аду хәләхәр Хоңһр, Баазр эдн ирв. Хөөч-адучнр көлглҗ йовсн көгшн-зем, доһлң, хамута, хавснь ирзәсн тоот болҗ һарв.

Зүн ард бийәс бас нег аду туусн күн үзгдв. Эн Цедн болҗ һарв.

Дөн-туул күрсн, нурһнднь эмәл күрәд уга, күчтә-күчтә гидг агт адун болҗ һарв. Эн аду үзәд эзнә зүркн шарклад бәәв.

— Хөрн мөрн гиҗ эс келлт, — болҗ Дорҗ хәәкрв.

— Тер мөрән автн.

Эврән белдсн адуһан заав.

Мөрнд — мөрн бәәнә, — болҗ Хоңһр келв. — Цергә мөрд кергтә. Улан Цергт көлглүлх мөрд.

Дорҗ хәәкрәд, харал тәвҗәнә:

— Иигҗ күүнә мууд орҗах улс, эн насан бичә наслтн, уңг-тохм тасрцхатн!

— Харал йөрәл болтха, — гиҗ келәд Баазр мөрән, унҗ авад, агт адуг хөмәд, Боолст хәләлһәд көөһәд һарв.

Удл уга өмн-ардас Боолстур адуд ирлдәд бәәв. Тооһинь күцәһәд авсн теегиң агтмуд тууһад Баазр ахта улс Элст хәләһәд һарцхав.