Хөрн хойрдгч бөлг

Күн үүд цокв.

— Ортн, ортн, — гиҗ келәд, Җал хәрү эргв.

Үүдн тәәлрәд, томһта сахлта хар залу орҗ ирв. Үг келл уга, хоюрн нег-негән хәләлдәд, зөвәр зогслдв.

— Кембч, Хоңһр биший?

— Бив, багш, бив!

Җал Хоңһр тал өөрдәд, хойр һаринь авч сегсрәд, бийинь эргүлҗ хәләв.

— Чамаг әәмгин захд ирҗ, гисиг соңслав, нә, нааран су, — болҗ Җал икәр байрлв.

Хоңһр сандл деер цемцәҗ сууһад, багшан шинҗлв. Өмнк кевтән тогтун, керсү бәәдлтәһән. Зуг үснднь невчк буурл орад бәәҗ. Багш бас сурһульчан шинҗләд сууна. Бөдүн залу болад бәәҗ, өндр нурһта, дардасн дал-ээмтә. Уйн-нәрхн цогцта, ик хойр һарта.

— Нә, альд йоввч, ю үзвч, келн бә, — болад Җал һанздан һал тәвҗ авад, ута пүргүлв.

— Багш, аль күрсн, ю үзсиг келхлә, тууль дегәд утл. Зуг һазриннь захд шин ирәд, һалзу йовдлла харһгдв.

— Кел, кел. Соңса бәәнәв.

Хоңһр эн өдрмүдт болсн йовдл келҗ өгв.

Багш тәмкән татад йовдңнад бәәв. Хоңһр Харла хойрин тууҗиг багш сәәнәр меднә. Тегәд чигн үүнә элкнь урсҗ бәәнә.

— Бәәхтәннь мөрнь гүүһәд бәәдгнь кезә бөкрхм болхв? Уга-ядун хөвнь кезә учрхмб? — гиһәд генткн Хоңһр хәәкрәд оркв.

— Дегәд бичә уруд, — гиҗ Җал хөрв. — Көдлмшч, угатя улсин улана йосн һарчксн бәәнәлм, түүг медхшийч?

Медх биш, түүгитн үзләв. Әәдрхнд көдлмшч улс сәәчүд-цаһачудла ноолдҗ йовсиг нүдәрн үзләв. Тегәд чигн теегән темцләв. Энд бас харчуд йосан авсн болх гиҗ йовлав. Ода, али, кезәңк кевтән, Көкә цокад биш, хаһад шавтачкад, эс медсн болад бәәнә.

— Көкәг зарһд өгхмн, — болҗ багш өгтмнв. — Кү хаһад алад йовдг ода уурла. Улана йосна цагт тиим улс догшн засгла харһх зөвтә.

— Эднитн сурһҗ авх кергтә, эс гихлә шин йосн делгрҗ өгш уга.

— Тиим. Нә, та хойр тегәд юн болвт?

— Тавнад ирҗ зогсвидн. Харлаг тенд үлдәчкәд таниг темцәд ирсм эн.

Багш зөвәр уха туңһаҗаһад келҗәнә:

— Сурһулин ард бичкн шавр гер (землянк) бәәнә. Үвлд түүнд түлә дүрдвидн. Ода деерән сул. Түүг ахулад, та хойр гер кеҗ автн. Дәкәд сурһулин ус зөөһәч гемтҗ одсн бәәнә. Көвүд бийснь ус зөөһәд, сурһульд саалтг болҗана. Дав зуур чи ус зөөдгт бәәҗә. Бән-сун бәәҗ көдлмш цааранднь олдад бәәх. Харлад көдлх орм бәәнә. Боолстын заллтын гер ахулдгар орг, орм ода деерән сул.

Хоңһр багштан ханлт өргв.

Удл уга Хоңһр Харла хойр сурһулин ар бийд бәәсн шавр гериг (землянкиг) дота-һаза уга цеврләд, сурһулин хот кедг кухарк Дуня күүкәр дөң авад, цәәлһәд-цаһалһад авчкв. Маштг герин турваһас көк утан һарч, Хоңһрин өрк-бүл бүтәгдв гиҗ олнд герч болв.

Хойр улан царан татч авад, Хоңһр көдлмшән эклв.

Худг школас хойр-һурвн дуунад. Худг гүн болчкад, сала дотр бәәнә. Салан эргнь чагчм, тегәд чигн тергән тиигән орулчкад, ус кечкхлә, көлгн бочк дааҗ һарч чадхш. Учр тиим болсар, бочкта тергиг эрг деер зогсаһад, усиг суулһар зөөҗ сав дүүргх кергтә. Бочкд дигтә дөчн суулһ усн орна. Тавн-зурһан алд худгас суулһта ус татч авад, эрг давшад, бочкдан кеһәд, хәрү ирх керг. Кеһә-кеһә бәәтл, бочк дүүрәд, бөдүн ду һарад ирхлә, Хоңһр икәр байрлна.

Хойр-һурвн частан тиигҗ ноолдад, бочкан дүүргҗ авад, царан көндәһәд, «цоб-цоб» гиһәд хәрәд күрч ирнә.

Йосар болхла, ус зөөдг күүнә көдлмш иигәд чилхмн. Хоңһр тиигҗ бәәхш. Усан авч ирчкәд, хот-хол кедг күүкдт дөң-нөкд болад, хаша дотрк ахулад, арһс-түләһинь авч ирҗ, өгнә. Хот һарддг Дуня күүкн Хоңһрин дөңд ханад, Харлад бас нөкд болна.

Боолстын заллтын ик цаһан гер тавн-зурһан өрәтә. Тедниг арчх, сәвүрдх, модн шал (пол) уһах — кесг көдлмш. Харлад тер көдлмш күнд биш, болвчн, яһҗ күцәдгнь түрүн дав деер медгдҗ өглго зовав. Хәрнь, ут наслг, Дуня ирәд ахулцад, зааҗ өгнә. Үлгүрнь, яһҗ сәвүрдх. Шора-тоосн бичә бүргтхә гиһәд, цагтан шал (пол) деер бичкн ус цацад, терзинь секх кергтә. Улан ширтә шал (пол) усар уһах керг. Тегәд чигн бүкл суулһта ус авад, дотрнь хуучн мишг устаһад, уһадг зөвтә юмн бәәҗ.

Хойр-һурвн өдр дөң-нөкд болсна хөөн Харла көдлмшинь дасад авчкв. Цааранднь, үүд-түүд күргл уга өрүн өрлә әмтн ирхәс урд өрәсиг сәвүрдәд, уһаһад, арчад, гилилһәд хайчкдг болв.

Боолстин бичәч (пииср) Улан нам өврәд бәәв. Эдү мет цеврәр эн гер гер болхас нааран бәәҗ үзәд уга билә.

Өмн цагт болхла, шалнь тооста, булңгарнь дала гөлмтә, харлад-хатсар бәәдг. Ода болхла альднь болвчн гилвкнә, нам нүүрән үзҗ болхмн.

Хоңһр багшас букварь, девтр, харнда сурҗ авад, асхн, көдлмш ахудан орсн хөөн, шамин һол өөдән һарһҗ герлткәд, Харлаг ширә тал өөрдхҗ суулһад, сурһуль дасхдмн. Удл уга Харла үзг-үзгәр әңгләд умшад, «мал», «мөрн» гиһәд ик-ик үзгүдәр зурад бичдг дасв.

Хотнас ирсн улс дала зәңг бас авч ирнә. Көкә Эрнцнә тал элч илгәҗ. Гемән эрҗәхмн уга, зуг Баазрт ялынь өгнәв гиҗ — туһлта бүрүтә үкр. Баазрин шавнь эдгәд ирҗ. Зуг зүн һаран одач сәәнәр өндәлһҗ, чаддго болҗ.

Эрнцн ирәд, Дорҗ эзәрнь дамҗулад, эрәд-сурад бәәхлә, медәтә күүнә үгд орад, ялынь авад, эвцҗ хуурх болҗ Баазр шиидҗ. Эн зәңг соңсҗ, Хоңһр аралдҗ зогсв. Эврә бийән ала йовтл, геминь тәвҗ өгәд, ял авад эвцнә гидг ик эвго, хаҗһр болҗ көвүнд медгдв. Тегәд чигн хотна улст уурлҗ бәәхнь эн.

Хая-хаяд Хоңһр багшин тал одад, дегтр авч умшна. Багш Хоңһр хойр зәрмдән зөвәр таарад күүндәд сууцхана. Багшв гиҗ Җал деегүр сана санҗахш. Хоңһрин келсиг соньмсад соңсад сууна.

Цергт яһҗ йовсан Хоңһр багштан келҗ өгв. Дала хальмг көвүдиг дәәнә көлд күрәд, хар көдлмш келгдг бәәҗ. Йот малтулх, тагт ясулх, чолу зөөлһх. Цаһан хан ширәһәсн буусна хөөн, дәәнә йосн бас эвдрәд, хәрү келлдәд, әмтн йос булалдад бәәдг болҗ. Большевик Сергеевлә яһҗ таньлдсан, түүнә келдг үг тодлҗ авсан бас келв. Цергә улс тарлдхла, хальмг көвүд бас эв-арһан хәәлдәд гер талан зулцхаҗ.

Көдлмш күнд, хот тату болад, кесгнь үкәд тенд үлдҗ. Зуг зәрмнь зулҗ һарад, герән темцснь эн болҗана.

Тенд, йотд умшҗ йовсн, большевик улсин өгсн цаасдын зәрминь бийдән хадһлад авч ирсән келв. Тедн дотр «Туңһг (декларация прав народов России» гидг цаасн.

Эн цаасиг багш икәр соньмсҗ умшв. Әрәсән келн-әмтн улс, ик баһ уга, цугтан йосарн әдл бәәх зөвтәҗ. Келн-әмтн улс нег-негндән деерлкх йосн угаҗ. Әрәсәд бәәсн олн келн-улс, ах-дү барҗ, нег-негндән дөң-нөкд болҗ, хоорндан иньг-амрг бәәх йостаҗ. Тиигҗ большевикүд, Ленин, Хүүвин йосн зәрлг болҗ бәәхнь эн болҗана.

Әәдрхнд ирәд, Хальмг Базрт зөвәр бәәҗ. Тер һазра улс хург кеһәд, Хүүвин йос дөңнәд, хальмг теегт бас тиим йос тогтахд дөң-нөкд болтха гиҗ Әәдрхнә ик йоснас сурҗ.

Көвүнә келсиг соңсад, багш Яшкуляс авч ирсн зәңг үүнд бас келҗ өгв. Әәдрхнд ода хальмг шин йосн тогтсн, әәмг болһар тиим йос делгрүлтхә гисн заавр бәәхиг цәәлһв.

...Эн зуур Алтма чигн хара суусн уга. Боолст ирәд, хойр-нег хонад, йоснас ирсн цаас умшад, заавр өгсн болчкад, хот эргәд йовҗ оддмн.

Элстлә залһлдата, өдр болһн гишң кү йовулна. Йовулсн элч Гәрә зәәсңд цаас күргәд, тендәс кесг зәңг бас авч ирнә.

Түмнә войн Дәәвд хойрт Алтма икәр өөлнә. Эврә хальмг йосан һартан авад бәрәд бәәлго, эс болх хазгт орҗ өгнәв гиһәд базран барцхав. Ода бийснь эврә һазрасн көөгдәд, көдән гөрәсн мет кеер, кец дерлҗ йовцхах улс.

Әәдрхнәс ирсн зәңгәр болхла, нойдудын һазр, бәәшңгүд угатьнр булаһад авчксн болҗана. Тиигхлә тедн хог тасрна гидгнь тер.

Тедниг эс дахсн хальмг сәәчүд-номтнр сансн ухаһан күцәх, — гиҗ Алтма санҗана. — Нә, гем уга, нойдуд угаһар чигн бәәҗ болх. Деед ик йосн эврәннь ор-нутган (государств) бүрдәһәд, бәәхәрн бәәтхә гиҗәнә. Тернь манд олзта болҗах кевтә.

Эн ухаһан ухалад, Алтма хая-хая баячудан чигн цуглулад цәәлһҗ өгнә. Көкә, Дорҗ, Кензә эдн эврә малас нань уха тоолхш. Йир бәәх деер яһҗ немр кехиг ухалад суудг улс. Маңһдур большевикүд ирәд, малынь булаһад авчкхин тускар эдн ухалҗ бәәхмн уга. Эднд уха орулх учр, эс гиҗ мана мөрн гүүҗ өгш уга.

Одахн, генткн Алтманд Зодв багш залрҗ ирв. Эн-тер болҗаһад, ирсн төрән эклв. Хурла багшин келсәр болхлаг, деед бийд, Тең тал цаһачуд цуглрҗ, улачудт дә босххар бәәдгҗ. Беедргә Максим одахн, баг (отряд) толһалсн, хурлар орад һарч. Тер багдт Көкән Каңка көвүн йовдгҗ. Әәмгин баячудт зәңг таратн гиҗ багшиг элчд илгәҗ. Ода тегәд тег эргҗ, теднә даалһвр күцәҗ, йовснь эн болҗ һарчана.

— Әәһәд, эмәһәд бәәхм биш, — гиҗ багш келҗәнә. — Удл уга Теңгә хазгуд нааран орҗ ирхмн. Тегәд хәрү цаһана йос тогтах болҗана.

Алтма багшиг күндләд, хот-хоолынь зооглулад, залрулчкв. Эврән һанцарн үлдәд, уха туңһав. Багшин авч ирсн зәңг бахлурт зәңгдрәд бәәв. Хазг болхм гисиг эс дахсн. Эврә хальмг йосан тогтахар бәәсн. Тернь альдв? Нойдуднь хальмган хайчкад, эврәннь әмән арһлад, зулад йовҗ одсн. Номтнр, сәәчүд альдв?

Алтма дотран зовлңта, түүрчәд бәәв. Хойр һалын хоорнд: хазг эс дахсн, хальмг йосан эс олсн. Большагудын үлмәд орҗ өгшго саната. Альдараннь киисхм болхв? Болв Балзна Гәрәлә одачн сән бәәһә. Бийән зөңдән өгәд суух санан уга,

Җалын кеҗәх көдлмш Алтма бас аңхра бәәнә. Зуг ода деерән үүнлә цүүгә татад керг уга гиҗ санҗана. Дав зуур иигәд, ни бәәсн бәәдл һарһснь чик гиҗ тоолҗана.

...Боолстд ирәд, Алтма хойр хонҗана. Бичәч (пииср) Улан деерәс ирсн цаас өгч умшулв. Дала төр гих цаасн уга. Элстин хүвсхлин зөвлләс (ревкомас) ирсн нег цаасн ахлачин уха авлв. Нутг, әәмг болһн шаңд мөрд һарһҗ өгтхә гиҗ. Манҗихн әәмг бас мөрд орулҗ өгхмн. Эн цаасн Алтмаг зөвәр түүрчүлв.

Иигәд заллтд суутл, адһсар нег күн гүүһәд орҗ ирв. Махлаһан толһаһасн шүүрч авн, мөргн-сөгдн, залу зәңглҗәнә:

— Алтма ахлач, Көкә намаг илгәлә. Хотнд әср йовдл һарв. Көкә бийнь шавта кевтнә, босҗ чадҗана.

— Кемб? Кен шавтав? — болҗ Алтма бийән бәрҗ чадлго хәәкрв.

—Орһдулмуд, Тевкә Чиирә хойр

— Хазг! — гиҗ Алтма шүрүлкв.

Хазг Хар орҗ ирәд, дердәһәд зогсв.

— Эн кү дахҗ йовад, әср улс бәрәд авч иртн.

Хар зөвтә, хәрү эргҗ һарв. Өөрк залунь дахлдв. Алтма зәрмдән бийән бәрҗ чаддган уурад ирв. — Деед йоснь тер, большевикүд эзләд авч йовх. Хальмг сәәчүдәс зәңг ирдгән уурв. Бас әмтән хайчкад зулад һарч, одсний? Эн ухан әәмгин ахлачин зүркәр шөвг мет хатхҗ зовав. Энд бәәсн харчуднь бийдән зөв авад, арһта хамгинь нам бәрҗ авад цокдг болҗана. Тиигхлә нам, мана җирһл яһн гиҗәнә?

Иим кесг ухан толһа авлв.

Хот орҗ йовх хойр залу сувр-сувр гисн мөрнә хатрлар, гүңгр-гүңгр гиһәд күүндәд йовна. Хар хазг ахлачин үг соңсад һардг болв, бас дотран ухала йовна. Ор һанцхн, әмән хурлд өгсн Тевкәлә, теңцҗ чадшгоһан сана бәәнә. Ода кезәңк цаг биш. Улана йосна үнр авсн харчуд, айстан хара сууҗ өгшго.

Өөрк залунь хотна зәңг келҗ йовна. Тевкә Чиирә хойр хәрҗ ирәд, зөвәр болҗана. Кеерәс хәрҗ ирсн залуст Көкә дала үг келсмн уга. Цагин хүврлт бас медә бәәнә. Кеерәс ирсн залус тахшад, тер-эн угаһар хотндан бәәршәд бәәҗ.

Зуг одахн байна хойр пар цар генткн геедрҗ одхла, Көкә Тевкәг харлад, гертән наар гиҗ авч. Әрк-чигәһән өгәд, эвләд сурна.

— Тевкә, өмн-хөөткинь би хаяд хуурлав. Ода энчн юн гидг йовдл болҗана?

— Юн гисн?

— Хойр пар царм яһв гиҗ санҗанач?

— Тана цармуд геедрснд би юмб?

— Юн болх билә, чи альдаран һарһҗ өгвч?

— Бийим тиигҗ бичә харлтн, бийтн герән эргәд кенч гем уга күмб.

— Чи цармудым олад өгчк, чамас би дәкҗ өшә некхшв.

Эн болад, хойр залу зөвәр халҗ одсн, метклднә. Сурсн юмн сурар боовчн болдго гидг, Көкә кезәңк му авъясарн, шаарһлад, Тевкәг малядад авч. Тевкән тесч чадлго, Көкәг шүүрч авад, һазрт цокад, гертәс чирҗ авч һарад, герин ээмд бахлураснь бәрәд әмнднь күрчәтл, хотна залус үзәд, хаһцулхар седҗ.

Хаһцулхар седәд, эс болҗ өгхлә, зәрмнь халурхад, Тевкәг чичәд-түлкәд оркҗ. Тевкә бүдрҗ киисәд, бәрәд авн гихләнь, бийән өгл уга әмтиг авч шивәд, һазрт кевтсн унь шүүрч авад, хүрүләд, бийдән кү өөртхлго бәәҗ.

Сүлдр-сүмсн болҗ һазрт кииссн Көкәг гертнь орулад, Боолстур элч илгәснь эн болҗ һарчана.

Залу эн тускиг келҗ өгәд, хазг тал хәләв. Хар өмснь шилтҗ хәләһәд:

Тевкәг тегәд бидн бәрҗ чадхий? Әмтн дөң болҗ өгхий?

— Дөң болх улс бәәнә. Көкән көвүн Каңка цаһана цергт йовна. Одахн эцкдән зәңг келүлсн билә. Әмтн хөрх зөвтә.

Хотнд ирәд, Хар хазг Көкәнд орҗ ирнә. Көкә ухан сегән уга, элк-бөөрнь сөңгрҗ одсн мет, түңшәд кевтнә. Өөрнь суусн шар эмгнәс Хар сурна:

— Тевкәтн тегәд альд бәәнә?

— Тевкә гертән, орһҗ одвзго гиһәд, әмтн харул болҗана.

Хойр-һурвн залус дахулад, Хар Тевкән тал күрч ирнә.

— Эс болх әср йовдл һарһсн төләд, таниг Боолстур авч иртхә гисн закврта йовнав, — гиҗ Хар келв.

— Йоснас давдг арһ уга, йовий, болҗ Тевкә бийнь босв.

Хойр һаринь арднь күләд, мөр унулад, җолаһаснь көтләд Хар хазг хәрү һарв. Болдг болвчн саглад, өөрән бас хойр кү дахулв.

Тевкән тиигҗ бәргддгнь бас орта болҗана. Тенәд-мулад кеер йовна гидг үүнд таасгдҗ бәәхш. Дәкәд, үүнә гем уга, түрүлҗ Көкә бийнь цүүгә татсмн. Тер зарһ деер йилһрх гиҗ ухалҗана. Дәкәд, Боолстд цаһан хаана йосн биш, улана йосн, тиигхлә эврә күүг алад-булад оркх зөв уга.

Боолстд ирәд, Тевкәг сарад орулад оньслҗ оркад, хәрү ирҗ хазг Алтмад зәңглв.

Алтман өрәд Җал орҗ ирнә. Ю-бис күүндҗ бәәһәд, Җал келҗәнә:

— Юн кү авч ирәд казамдт дүрчквт?

— Әср күн. Тевкә йирин аалян хайшго бәәдлтә, — гиҗ Алтма эклв. — Кезәнә бас тер, хаана закана зөвт багтҗ өглго бәәлә. Ода Көкәг цокад әрә әмтә үлдәҗ. Тиим әср йовдл үзә бәәҗ би, ахлач күн, юм келлго бәәҗ чадш угав.

— Нанд ирсн зәңгәр болхла, Көкә бийнь гемтә, — болҗ, Җал өмнәснь келв.

— Кел гемтәһинь зарһ медг. Элст орулад йовулчкнав, — болҗ Алтма залаһан таслв.

— Көкән ааль бас та меднәлмт, тиигхлә хойраднь чигн бәәдг болх.

— Кесн гем эзән темцдг.

— Тиимнь тиимл. Болв, зәрмдән та үзә-медә бәәҗ эс медсн болад бәәнәт.

— Кениг үзләв?

— Көкә кү хаһад шавтасн бийнь, та түүг закрлт?

— Нанд кен зарһ бәрҗ ирлә?

— Шишлң зарһ бәрәд эс ирдг болвчн, та эврән сәәхн медә бәәҗ Көкәг сурһхар седлт?

Алтма хәрү өгсн уга.

— Эврә махн-цусн, яах билә, — болҗ Җал келв. — Эннь болхла — хар күн, үкәд одвч, үрәд одвч, тана элкн шарклш уга.

— Би әәмгин ахлачв, нанд йилһл уга. Гемтәнь, гемән һартан атхг.

— Әәмгин ахлач күн кен-янынь йилһл уга әмтән залх зөвтә.

— Би тегәд яһҗанав?

— Та болхла, зәрминь элкндән шахҗ эңкрләд, наадксинь көләрн девсәд караглнат.

Нә, эс болх төрәр керг кеһәд суухар, олна хурган кезә кей? — гиҗ, Алтма талдан төр эклв.

Әәмгин олна хург цуглулх — эркн төр. Әәдрхнәс шаңд мөрд өгтхә гисн цаасн ирсиг Җал меднә. Болв Алтма шамдҗ бәәхш. Төр олна хургт тәвҗ күүндх кергтә.

Олна хург цуглулх, — болҗ, Җал цааранднь эклв.

Болв, эртәснь төрин тускар күүндҗ авсн болхнь сән болх билә.

— Дала мал кергтә. Кесг мөрн.

— Тер учрар чигн эртәснь белдвр кеҗ авх кергтә.

— Дала белдвр бәәх билә, оларн күүндәд, олнас һарһад өгчкх.

— Бас аальлхар седҗәнт?

— Яһад?

— Яһад болх билә, йовулх мөрд олнд даалһхар седҗәнәт. Терүгитн баячуд даах зөвтә юмн.

— Хург медх, олх, — гиһәд Алтма босв.

Җал бас босв:

— Нә, Тевкәһән үнәр Элстүр йовулхар седҗәнт?

— Үнәр

— Нә, танаһар чигн болг. — Җал һарад йовҗ одв.

Җал сән меднә. Элстд хуучн зарһ бәәнә. Шин йосн сәәнәр батрҗ, тогтад уга. Әәмгин заллтын бичсн цаасар, Тевкәг түүрмд дүрчкхнь лавта. Дәкәд, кезәңкинь бас босхх, Тиигхлә — әәмшг ик болҗана.

...Маңһдур өрүнднь, Хар хазг саран үүд ирҗ тәәлнә. Күн уга. Эргүләд хәләхлә, ар гиҗгтнь зөвәр ик цоорха үзгднә. Хар андалад заллт (парвля) орҗ гүүнә.

Эн цагла, мөртә һурвн күн ар зо күмләд йовад одв. Эдниг шинҗләд хәләсн болхла: Тевкә, Баазр, Нуһла һурвн үзгдх билә.

Өцклдүр асхн хотна залус хурҗ күүндәд, Тевкәг сулдхҗ авх болҗ, шиидлә.