Хөрн негдгч бөлг

Асхн болсн цаг Боолстын цаһан сурһулин нег бичкн өрә. Нәрхн төмр орн, бичкн хар ширә, хойр сандл, ширә деернь хойр талнь овалһата дегтрмүд. Нань эд-тавр гих юмн уга. Өрә дотраһур эзнь йовдңнҗана. Эн — Мукан Җал.

Боолстын сурһулин багш болҗ Җал үвлә орла. Тенд хотнд бәәсн сурһулян Яшкин һарт үлдәһәд, бийнь нааран һарч ирсн күн.

Эн цөн сармудт, әәмгт болсн тускиг дәкн-дәкн товчлад, цааранднь яһҗ көдлмш делгрүлхин туск уха туңһаҗах күн. Үвлә Манҗихнд бас нег ик төр һарв. Алтма ахлачар дамҗулад, сәәчүд Боолстд ик хург кев. Тер хургт һанцхн әәмгин сәәчүд биш, Элстәс Балзна Гәрә ахта улс бас ирв.

Деерәс ирсн Гәрә илдкл (доклад) кеҗ, өгв. Әәдрхнд олна йосн тогтсиг цәәлһҗ. Цаһан улан хойр хоорндан каарч бәәдгҗ. Хальмг таңһчин сәәчүд: Түмнә нойн, Тундута Дәәвд ахтань хальмг улс эврә хөвән хәәтхә гих заавр өгч. Тер хоорндан яргсн цаһан улан хойр халх, хальмгт тусан күргшго гисн учрар, хазгт орҗ өгх шиидвр нойдуд һарһад, теегин хальмгудыг бийән дахтха гих дуудвр һарһцхаҗ.

Шин, соңсгдад уга, соньн зәңг. Хазгт орҗ өгхлә — олзнь тегәд юмб? Хазг улсин һазрнь ик болдгҗ, эврә йосарн бәәдг болҗ һарчадгҗ. Теңгә хальмг-хазгудын туск зәңг теегин хальмгудт бас соңсгда бәәсн. Болв, нүүдг, бәәрн-бәәщң уга теегин хальмгудт тер төр сәәнәр медгдҗ бәәхш.

Балзна Гәрә кесг сәәхн үгән келәд, әмтнә толһа эргүлв. Көкә, Дорҗ эдн үлмәднь орлцад ирв. Учрнь гихлә, Гәрән келсн үг. Теегин хальмгуд-хазг болхла, теңкән уга гидг у һазрта, яһна гисәрн бәәх улс гиҗ цәәлһҗәнә. Тернь нам эн шуугата цагла әм аврлһн болҗ һарх бәәдлтә.

Зуг Алтма ахта зәрмнь алмацҗ сууцхав. Нойдуд-зәәсңгүдин келүлсн үг әәмгин ахлач иткҗ бәәхш. «Хазг, хазг гиһә йовҗ хальмг теегәсн хуурдмн болвзго? — гиҗ эн ухалҗана. — Хазгт орҗ өгхлә, эврә нутган хаяд, Тең темцх учр. Тиигхлә, эврә төрсн-боссн һазрас хольҗлһн. Тегәд олзнь юн болҗана? Хойр әңг хоорндан хазлдад, үклдәд, ноолдад чигн бәг. Хоорндаһурнь орад, хальмг теегтән эврә, хальмг йос тогтаҗ авх керг». Түүнәс нань ах төр Алтмад уга болҗ һарчана.

Иигәд сәәчүд хоорндан түлклдҗ.

Тер хургт Мукан Җал бас босҗ үг келсмн. Олнд эн кесг соньн цәәлһвр өгв «Октябрь сард Пиитр балһснд болсн хүвсхл (революц), элдү өргн Әрәсәд улана йос тогтасн бәәдгҗ. Цаг-зуурин засгин (правительствин) йосн буурад, Хүүвин (советин) йосн делгрҗ йовдг болна. Көдлмшч, крестьян, салдс улс йосан һар деерән авсн, байн-нойдуд хооран цухрҗ, чидлнь хәрҗ йовхнь энч. Тер төләд шин йосн — уга-ядун, ялч-угатя улсин йосн болҗ бәәнә. Эн улс йосан эврән һартан авхмн, — гиҗ, багш цәәлһҗәнә. — Пиитрәс һарсн шин йосна авцар авад хәләхлә: келн улс, ик баһ уга — цугтан әдл йоста болҗ, эврә — эврә һазртан хөв-җирһлән учрах зөвтә болҗ бәәдгҗ. Тер йоснас иш авхла, хальмг улс бас эврә җирһлән хәәх учрта. Эн цагт эврә җирһл хәәнә гисн, деер тогтсн улана йосна хормад багтна гиҗәх төр.

Учр тиим болсар, цаһа дахна, хазг болна гисн — баячуд, нойдудын ааль. Теднд дәәнә цергә улс кергтә болад тиим дуудвр кеҗ йовхнь ил».

Багшин келсиг әмтн чикән өгч соңсв. Кесгнь энүг болдг ухан гиҗ тодлв. Олнд, уга-ядуд йосинь һартнь өгә бәәтл, хар улст медгддго хазг дахна гидг, дегәд хату гиҗ, кесгнь ухалҗана. Алтман чигн келсн бас орта болҗ зәрмднь медгдв. Теегин баячуд, бәәхтә хамгнь эврә һазр-усан хаяд, хазгт орҗ өгәд, дән-даҗг босхна гисн — эднә ухан-седкллә ирлцҗ бәәхмн уга.

Олн дотрас тасрад һарч ирәд, Тавн өвгн сурвр өгчәнә:

— Тер хазг гидг улстн альд бәәдв?

Элстәс ирсн Гәрә ахлач хәрү өгч бәәнә:

— Хазгуд Теңгә һол көөҗ, бәәрлдг улс.

— Манурсн Манцан хаяд, Тең темцхмн болҗану?

— Манцан яһад хайх билә, Тең чигн темцәд керг уга.

— Бу, зер-зев зүүһәд, дәәнә йосар бәәхм болхгов? Хазг улс дәәнәһәр кезәчн бәәдгҗ гиҗ соңслав.

— Зер-зев кергтә. Дәәнә йосар чигн бәәдг улс.

— Не, тиигхлә болҗ, — гиҗ Тавн төвкнв.

Хәрү цухрад һарч йовад, эн хәәкрв:

— Мана әәмгт негхн хазг бәәнә — андн Хар, тернь манд болх.

Әмтн шуугад инәлдв, иигән-тиигән, тарлдад хәрцхәв.

— Шиидвр! Шиидвр! — гиҗ Гәрә хәәкрв.

— Эврән эс медә бәнт, ямаран шиидвринь, — болҗ Алтма мусхлзв. Тер болад, ямаран чигн шиидвр эс авгдв. Зуг әмтн хазгт орҗ өгшгонь дегәд сәәхн медгдв. Балзна Гәрә, эмкәһән зууһад, нүдәрн әмтиг идчкнәв-уучкнав гисн бәәдл һарад йовҗ одв.

Әәдрхнд тогтсн улана йосн ода чигн сәәнәр ивтрҗ улст ирәд уга. Нутгин ахлачнр нурһар өмнк, Цаг-зуурин засгин (правительствин) цагт көдлҗ бәәсн улс. Болв, тедн заагт бас цөөкн большевик улс бәәхинь Җалд медгднә, зуг теднә чинрнь ода чигн тату.

Давсн хурин хөөн, нег асхн Алтма багшла ирҗ күүндв. Эврәһән келҗ авад һарчана. Хальмг таңһч эврә йосан һар деерән авх учр. Тиигәд, теегтән хальмг йос, бәәр-бәрц делгрүлҗ, эврә дурарн бәәх. «Орс улст мухла болсн бидн болдмн!» — гиҗ Алтма халурхв.

Җал өмнәснь келв:

— Орс улст бишл, орса цаһан хаанд.

— Ямаран йилһән бәәнә? Цаһан хан Әрәсә һардҗасн, Әрәсәд хальмг, хазг мухла болҗ бәәсн.

Эндү үг келҗәнәт. Цаһан хан — хаандан, орс улс орс олндан, көдлмшч, крестьян — талдан төр. Орсмуд цаһан хааһан авч шивәд, эврә һар деерән харчудын йос тогтав. Түүг яһад эс йилһҗәхмт?

Бидн, хальмг олн, бас йосан һар деерән бәрәд, хальмг таңһчан өскҗ-босхҗ авх зөвтәвидн.

Хальмгт йосн һарх, зуг харчудын. Байн-ноян бас авч хайх төр. Орс, хальмг гиҗ баячуд йилһрнү? Бәәхтә болхла — цугтан нәәҗнр. Тиигхлә харчуд чигн хальмг, орс гиҗ йилһрх зөв уга.

Акад күн эн Алтма. Эврә бийнь байн болвчн, зәрмдән ээлтә сән үг чигн келәд оркна. Тегәд чигн наадк сәәчүд дотрас багш үүг йилһнә, зәрмдән күр кеҗ, үлмәдән орулҗ авх сана һарһна. Болв, Алтма эрдмтә-сурһульта күн, эврән төрән келәд, түүнәсн хаҗиҗ өгхш.

Эн хойр кесгтән метклдҗ оркад, хәрәд унтх болҗ һарцхав.

Яшкульд болсн хург бас уханд орв. Одахн, деерәс кесг әмтн ирҗ, Яшкуль селәнд олна хург кев. Тер-хургт теегт бәәсн орс балһсдын, Манцин кецә хальмг улс цугтан цуглрв. Манҗихнәс әәмгин ахлач Алтма багш Җал хойр одснь тер.

Хургт орлцхар Әәдрхнәс ик ямта улс бас ирҗ. Тедн дотр Җалын таньдг, өмн цагт хамдан сурһуль дасҗ йовсн Бадмин Хаалһ үзгдв. Соколов гидг орс залу бас ик балһснас. Эн хойр тер хург һардв.

Хургт орс, хальмг уга зөвәр олн улс хурҗ. Күндтә йовсн баячуд чигн үзгднә. Орсмуд — Улан Эргин байн Мисюра, һазрар дүүрң малта Манцин көвә эзлҗәх Беедргин Максим, хальмг баячуд — Адга Цаһан — Увшин Талт, Буурла — Баавин Буурл нань чигн кесг улс.

Хурсн залус таньдг-үздгүдләрн харһад, ю-бис күүндәд бәәцхәв. Ик цаһан герт удл уга хург эклв.

Хаалһ илдкл (доклад) кеһәд, Әрәсәд болҗах йовдл цәәлһҗ өгв. Пиитрт тогтсн Хүүвин йосн улм-улм батрҗ. Әәдрхнә көдлмшчнр туула (январь) сард, хойр долан хонгт, цаһачудла, хазгудла ноолда кеһәд, цусан асхад, дииләд, йосан һартан авсн, ода Хүүвин (советин) йос делгрүлҗ бәәхнь эн болҗана.

Әәдрхнд хальмг таңһчин йосн бүрдсиг бас эн цәәлһҗ өгв. Тер йосн теегин хальмгин төриг һартан авч, онц Хальмг Әңг (секц) бүрдәгдҗ. Тер Әңг (секц) һардҗах улсин негнь Чапчан Арш болҗ һарчана.

Аршин нер соңсҗ оркад, Җалын зүркн цокад бәәв. Цөн җил өмн цагт Чапчан Арш Манҗихнә сурһулин багш йовсн, түүнә сурһульчнр ода чигн әәмгт бәәнә. Җал бийнь болхла, Аршла хамдан үүрлҗ йовсн. Тегәд чигн Хальмг Әңгд (секцд) таньдг багш күн орҗ гихлә, ик гидгәр байрлҗ суухнь эн.

Әәдрхнд батрҗах хальмг йосн өмн цагт Таңһч толһалҗасн хальмг улсин заллт болн Цаг-зуурин засгин цагт һарсн Төв (Центральный) Күцәгч (исполнительный) Зөвлл (комитет) гидг йосиг буйсаһад, ормднь Хүүвин йос тогтасн болҗ һарчана.

Нутгудар бәәдг теткәч (попечитель) улсин йосиг бас буйсаһад, бийсинь көдлмшәснь сулдхҗ. Учр тиим болсар, альд болвчн шин йосн тогтҗ, шин элчнр көдлх зөвтә.

Эн келсн үг соңсад Җал ик байрта, энд-тендән харвад, күр кех кү хәәв. Алтма номһрсн болад, келсиг чиңнәд, уха туңһасн бәәдлтә сууна.

Дарунь босҗ Соколов үг келв, эн залу йосна цол бас цәәлһҗ өгчәнә. Өмн цагт болхла олн-әмтн орс, хальмг, маңһд гиҗ йилһрәд бәәсиг темдглв. Өдгә цагт болхла, улана йосна евәләр әңг-әңгәр йилһрх зөвтә болҗана. Ах йосна күчнь — көдлмшч әңгт. Көдлмшчнрин өөрхн үүрнь болҗ крестьян улс йовх. Орс, хальмг гиҗ келн улсарн йилһрдгән хаяд, уга-яду, көдлмшч, заһсч, угатя, ялч болдгарн һар-һарасн бәрлдҗ, ээм-ээмән түшҗ, эгц сәәхн йовхиг эн цәәлһв. Нойн-зәәсң, байн улс — олна хортн, талдан әңг болҗ тусҗана. Байн-бәәхтәлә көдлмшч-крестьян улсин шин йосн ноолда кеҗ бәәхиг илдкв. Тиим болсн учрар, теегт бәәдг -угатьнр хальмг орсан йилһл уга, шин йоснд сүзгән өгәд, ах-дүүһинәр бәәх болҗ һарчана.

Эн хургт хурсн теегин хальмг әәмгүд, орс балһсд нег дууһар бәәҗ, улана йосндан шилтх зөвтә гиҗ Соколов цәәлһв. Яңхл, Яшкуль, Улан Эрг, Адг, Эрктн, Буурл уга цугтан негдәд, нег Хүүвин йос бәрхиг эн дурдв.

Асхн бүрүл болад ирв. Завср кеһәд, маңһдур өрүндән цааранднь күүндвр кех болҗ хургин ахлачнр шиидв. Ирсн улс цугтан эврә ухаһан ухалҗана. Зәрмднь эн төр икәр таасгдв, зәрмднь далаһар таасгдҗ бәәхш. Амрхар завср кедг болвчн, тер сө күн амрсн уга.

Мисюран хошлҗах Яшкулин байн орсин ик хашаһур әмтн цүврлдәд орад, ирәд бәәв. Хала деевртә ик көк герин нег у өрәд, ут цаһан ширә бәәнә. Деернь хот-хол дүүрң. Халун болвчн, терзнь һазаһаснь хаалһата, һурвн ик шам шатасн герт өдрлә әдл герлтә.

Герин эзн Сидор Спиридонов гиичнрән тосҗ авад, ик өрәд суулһад бәәнә. Иигән бәәхтә хамгнь цуглрсн болҗ һарв. Микола Мисюра өөдән һарч суув.

Дөч күрч йовх наста томһ сахлта, теглг нурһта, бөдүн хар залу. Таварлад суухларн дөрвн күүнә зә эзлм, болв, гиичд бәәх болад бийән хөмсн бийнь хойр күүнә зә эзлсн сууна. Мисюран торһн нооста хөд һазр бүтәһәд бәәдг. Түүнлә дүңцүлдгнь эн эргнд уга болҗана.

Дарунь баахн, өндр хо цаһан залу сууна. Погон уга болвчн, бийднь төв-зөв болсн дәәнә хувцта. Эн Бедриков Максим гидг залу. Манцин кецд туурсн малта байн Бедриковин нег ачнь.

Эн орсмуд заагт хальмг сәәчүд бас сууцхана. Цаһан-Увшин Талт унҗсн цаһан сахлан илн сууна. Эн эргнд Талтын адуна сәәхнь нер һарад бәәдг. Эрктн, дөрвд уга эднә адунас ирҗ тохм таслҗ аҗрһс авцхадг.

Дөрвн Буурлдан туурсн байн Буурл өвгнә адунь тату болвчн, үкриннь тохмнь сәәхтә. Аршм-аршм өвртә, алд-алд ташата шар цоохрмуд болдгҗ. Эндәс ирҗ әмтн тохм салһҗ бух-бүрүс шүүҗ авдгҗ.

Эн болад, эңгин баячуд ах-захарн сууцхана. Эдн дотр Алтма бас бәәрлҗ. Эзн, шалхһр шар залу, эврән далаһар сул уга, хот-хол тәвхиг һардҗ гүүв.

Өдрин дуусн хургт сууһад, өлсәд-ундасад бәәсн улс, дала үг угаһар хотан ууһад, зөвәр болад оркв. Гесндән невчк өлг авсн, эдлсн әрк, күмснд күрәд, залус күүрән эклҗәнә.

Мисюра Микола альчурарн аман арчад, үнтә ут папирос шүдндән зууһад, һал орулҗ авад, ута деегшән пүргүлчкәд, эклҗәнә:

— Нә, залус, хург ямаран болҗана гиҗ санвт? — Әмтн хотдан шилтсн бәәдл һарһад, ду һарч бәәхш. Тәмкән татн бәәҗ, Талт тал хәләһәд, Микола сурҗана:

— Тана зергәс?

Талт-мулт орс келтә Талт байн хазҗ авсн өдмгән зальгҗ оркад, уха туңһасн бәәдләр түдҗ бәәһәд:

— Ода деерән сән юмн уга гих кергтә. Ялч-угатьнр йосан һартан авхмн гилдәд бәәнә. Бәәхтә маниг угаһар тедн яһҗ, җирһх саната болҗана?

Мисюра мусг гиҗ инәһәд суув. Баавин Буурл үгд орлцҗана.

— Баячуд, баячуд гилдәд йилһхәр седәд бәәцхәнә. Угатьнрин йоснь альдв? Угалм йосинь, үнәртнь келхд, бидн толһалҗ, бәәнәлм. Манҗихнә ахлачнь кемб — мана Алтма. Буурлд бас тер. Тиигхлә дала әәмшг уга гиҗ санҗанав. Бидн, бәәхтә улс, хоорндан йилһцән уга; нег-негән бәрҗ бәәх зөвтәвидн. Ман дотр орс хальмг гих йилһән уга.

Эднә үг соңсҗ суусн Бедриков Максим соньмссн бәәдләр сурҗана:

— Тегәд орс хальмган мартад, йосан негдүләд авчий гиҗәнт?

— Йоснд йосн бәәнә, — гиҗ Алтма хәрү өгв. — Мана йоснд хальмг орс хойр салу бәәһә юмн. Хойр толһата моһа нег нүкнд яһҗ багтхв? Йосн салу болдг болвчн, ухан седклм бидн негн биләвидн. Тиигхлә, бәәҗ дассарн бәәхмн. Шин йосн, ниилх-негдх гинә. Терүгинь кен үзлә, ямаран бәәдлтә юмб тернь?

Мисюра тендәснь орлцҗана:

— Алтма чикәр келчкв. Ухам бидн негн улсвидн. Тер чик. Болв, кезәнә-кезәнәс нааран орс балһсд орсарн, хальмг әәмгүд хальмгарн бәәһә.

— Улачуд, улачуд гилднә, — гиҗ. Бедриков Максим эклв. — Удл уга улачудтн уга болад, буйсад одхла яһнат? Улана йосн манд керго. Эврә йосан геехм биш. Удл уга эврән үзцхәхт. Орс хальмг хойр шин йосна авцар негднә гисн — угатьнриг батлна, байрлулна гисн томан, Тиим болхла, теднә үлмәд орҗ өгнә гисн ик хаҗһр. Ахрар келхд, угатьнр негдҗ чадшгоһар кех кергтә. Тиим энтн, залус.

Герин эзн Спиридонов келҗәнә:

— Тегәд, орс хальмг хойрин угатьнр негдхләрн күч авчкх гиҗ санҗант?

Чик, — болҗ Максим толһаһан гекв. — Күч авхнь ил. Тиим эндү йовдл бидн һарһҗ чадш угавидн. Күүрт орсн улс эврә дотрк йосн ухаһан цугтынь һарһҗ келҗ бәәцхәхш. Нег-негнәннь келсиг соңсад, эврәһәрн дотран тоолҗ бәәцхәнә. Мисюра болхла хальмгудла йосан хувах ухан уга. Нам эн өөр суусн хальмгудыг һәәләд, девсәд, көөһәд һарһх саната. Болв, үүмәтә цаг, хальмгуд болвчн, бәәхтә улс, тер учрар эднлә толһаһан негдүлх кергтә.

Алтма дотран бас ухалҗ сууна: «Хальмг һазра шимәр тешкәһәд тарһлсн бийснь, түүгән медл уга караглх саната. Айдҗатн, хальмг йосан һартан авхларн, хәләй яһҗ бәәхитн!»

Бедриков Максим болх йовдл тоолад, санаһар зүткәд, чееҗдән зовлңта сууна. «Цагнь ирх, ирх цагнь», гиҗ ухалҗана.

Аш сүүлднь Мисюра келҗәнә:

Ора болҗ одв, маңһдур өрлә босх. Күн болһн келхән ухалҗ автн. Миниһәр болхла, орс-хальмг йосиг негдүлнә гисн ооср-бүчән таслна гисн төр болх бәәдлтә.

Ооср-бүч уга гер босҗ, торч, тесҗ бәәҗ өгшгог цуһар медәд, ухаһан туңһахар, тарлдад һарцхав.

Хошан темцәд хәрҗ йовсн Увшин Талт өөрксәсн сурв:

— Тегәд ода тадн ямр уха тодлвт?

Алтма арһул хәрүцв:

— Орсмуд маниг үлмәдән орулҗ авчкад, саак хальмган көлглҗ авад йовхар седҗәнә. Деер йосна һарһсн закан бәәнә: келн улс, улс болһн эврә йоста бәәхм гиҗ. Тиигхлә, манд теднлә толһаһан харһулад керг уга. Эврә, уул хальмгар бәәдг йос тогтаҗ авх — мана эркн төр.

— Болдг чигн үг, — гиҗ Буурл дөңнв. — Залус, тадн тер баахн Беедргин келсн үг соңсвт? Ямаран төртә үг болҗ одв?

— Орта, орта, — болҗ Увшин Талт келв.

Күн болһн эврә ухата саллдв.

Тер асхн Яшкулин тал нег захд, генәртә хальмг келтә Шульгин Иван гидг орсин герт, бас хүүв болв. Хаалһ, Соколов, Җал ахта зөвәр улс хурв.

Маңһдур болх хургин тускар эдн бас күр кев. Хальмг, орс улс негдәд, нег йоста бәәхлә, хаалһ чикрх, улана йосн батрх, угатя-ядудт туста болх гиҗ эднә ухан ниилв.

Кех-күцәхән күүндҗ авад, эдн бас тарлдх болв. Хаалһ Соколов хойр тавн-зурһан кү үлдәҗ авцхав. Тедн дотр Җал бас үлдв. Эдн хургт орҗах улс дотр ирсн коммунист улс болҗ һарчана.

Деерәс ирсн элчнр эднд, маңһдур өдр болх хургт бийән яһҗ бәрхиг, Әәдрхнд болҗах үүлдвр цәәлһҗ өгв. Күн болһнд кергтә цаасинь бәрүлв. Эврә әәмгтән ирхләрн, эн цаасдар һардвр кетхә гиҗ закцхав. Әәмг болһнд улана йос тогтах, шин йоснд шилтсн улс толһалхиг бас теднд заацхав.

Маңһдуртнь болсн хургт әмтн хойр әңгрәд хурцхав. Нег әңгнь — деерәс ирсн улс, тедниг дахснь әәмгүдин зәрм элчнр хальмг, орс уга нег йоста, нег ухата бәәхм болҗ зүткҗәнә. Җал бас тедниг дөңнв.

Орсмуд дотрас эн төр күцәхмн гиҗ зүткснь—икнкнь угатя улс. Яңхл, Яшкуль, Адг, Арһахн уга — цугтан нег йоста, нег төртә бәәсн угатя-крестьян улст деер болх гиҗ эдн зүтклдв. Эдн дотрас Иван Шульгин залаһан таслад бәәв.

Наадк әңгиннь ик зунь бәәхтә хамгнь болҗ һарв. Мисюра ахта улс ду һарчахмн уга. Эдн Сидор Спиридоновиг нань чигн хойр-һурвн кү түлкчкәд, бийснь күүрт далаһар орлцҗахмн уга. Теднә келсн үгәр болхла, кезәнәс нааран орс хальмг хойр эврәһәрн бәәһә. Тер учрар тедниг негдүлнә, ниилүлнә гидг эрт гиҗәцхәнә. Цагнь ирәд, йосн батрсн цагт тегәд хәләх болҗ һарчацхана.

Орсмудыг хальмг баячуд дахлдҗана. Тер дотр Алтма икәр зүткв. Хальмг улс эврә йосарн бәәх зөвтә гиҗ эн давтв.

Иигәд, хург хойр хувагдад, шиидвр һарһҗ чадад, тарцхав. Хөөт болх хургт белдвр кетхә, түүг һардтха гиҗ, хург әмт шиидв.

Эн болад, Җал хәрҗ ирлә. Түүнә хөөн әәмгин хошмуд эргәд, соңссн-үзсән әмтнд цәәлһҗ өглә. Эрнцнә, Дорҗин хотнд адучнр, хөөчнр хурсн сүүрт Әәдрхнәс ирсн цаас умшҗ таньлдулв. Әәдрхнд хальмг улсин улана йосн һарснд, әмтн икәр байрлв. Баазр тиигхд байрта келсмн:

— Уга-ядун, эврә йосн ирнә гидг эн. Цагнь ирәд цасн деер түүмр шатҗана.

Әмтнә дәкәд нег итклһн — Арш ахлач болсн зәңг. Чапчан Арш Манҗихнә школд һурвн-дөрвн җил багш йовсн күн. Түүнә цаһан седкл, өр өвч, уга-ядуд ээлтәһинь әмтн цуһар медлә. Кедү дәкҗ уга-ядуд дөң болла? Йос эвдв, хар гөрәр хулха кев гиһәд казамдт тууһад авад йовҗ, одсн улст нүдн-амн болад, цаасинь бичҗ өгәд, эврән көөлдәд, Элст орад сулдхад авад күрч ирдг бәәсн. Тегәд чигн, тиим тоомсрта, харчудын төлә зүткдг күн хальмг таңһчин шин йосна ахлач болҗ гихлә, әмтн икәр байрлв.

...Ода тегәд, цааранднь яһҗ көдлхинь санҗ, уха туңһаҗ, йовдңнҗ бәәх багш болҗ һарчана.