Нармаев Морхаджи Бамбаевич черноголовый журавль

повесть

на калмыцком языке

Редактор А. М Кукаев

Художник В. И. Хахулин

Худ. ред. В. И. Мезенцев

Тех. ред. В. Б.-У. Церенова

Корректоры М. О. Шургучинова Б. Г Бембинова

Калмыцкое книжное издательство

Элиста, 1972

Сдано в набор 9/III-1972 г. Подписано к печати 21/VI.72 г.

Бумага тип. № 2. Заказ 967. Формат 84x1081/32- Усл. печ. л. II.

Уч.-изд. л. 11,5. Цена 44 коп. Тираж — 1000 К—01538.

Республиканская типография Управления по печати

при Совете Министров Калмыцкой АССР

Элиста, ул. Ленина, 245

ХАР КЕЛН ТОҺРУН

Нармин Морхаҗ

ХОЙРДГЧ ДЕГТР

Хөрдгч бөлг

Зөвәр заагрҗ оркад, Нуһла мөрнәсн бууһад, эгчдән мөрән унулхар седв. Хоңһр һаран дайлчкад, Харлаг мөрнәннь дел деер батлҗ суулһад, өрчдән шахв. Эн болад, залус хәрү көндрәд һарцхав.

Удлго Мөңктин хошин өмнк зо деер мөртә улс шовлзад һарад ирцхәв. Сала-сартгар тарҗ одсн хө үзәд, Мөңкт сана авсн кевтә:

— Малан хайчкад йовад йовҗв! Намаг дах, — болад, Нуһла тал хәләһәд, хөн талан довтлад һарад одв.

Нуһла ардаснь дахлдв, наадкснь мөрдин «сувр-сувр» хатрлар, гүңгр-гүңгр гисн дуута өмнк кевтән, адһм уга йовцхана.

Хошт ирәд, мөрнәсн бууһад, Харла терг темцв. Эмәлиннь татур сулдхад, мөрдән сөөһәд, тергнә төгәһәс уйҗ оркад, хойр залу бас тергнә сүүдр дахв.

Харла нүдәрн инәһәд, толһаннь салвасн үсән самлҗ сууна. Эн бәәдлинь үзчкәд, Хоңһр менрҗ зогсв: Харла өмнк күүкн цагасн сәәхн болҗ үзгдв. Бийдән зөв мах бәрәд, чирәнь болвсрад, хар-улань йилһрәд, хәләсн нүд авлад бәәв.

Тергн дор бәәсн хойр суулһ ус үзәд, Хоңһр келв: — Харла, наар, нүр-һаран уһаһад невчк серг.

Харла ормасн түргәр босад, уласн мет уйдад, үйн баахн цогцан үзүләд, көвүн тал өөрдәд ирв. Хоңһр Харлаһан үзҗ һәәхәд, уханднь байр талвасн зогсв.

Баазр нүднәннь булңгар эдниг үзҗ оркад, башрдсн бәәдл һарад, хәрү эргәд, мөрдин эмәл авч һазрт буулһад, көлгән көтләд, услх санатаһар худг хәләһәд һарв.

Харла нег мөсләд, Хоңһрин күзү теврәд, өрчднь чирәһән шахад, бир тәвәд уульв. Асхрсн һашута хар нульмсн көвүнә киилг норһад, өрчин махмудт күрч шигдв. Хоңһр күүкиг өргәд авв. Хойр нүднәс асхрсн халун нульмсн зогсҗ өгл уга, халх деегүрнь гүүһәд, халсн һазр деер дусв.

Кесгтән тиигҗ уульҗ бәәһәд, муурад, Харла көвүнә өвдг дерләд, сүркләд унтад одв.

Иигәд суусн цагт, Мөңкт Нуһла хойр ирҗ йовхнь үзгдв, худг талас Баазр бас аашна.

— Баазр, наадкан тослч, — болад, Мөңкт зогсҗ йовсн мөрн деерәс хө буулһв.

Хоңһр тендәснь үкс босад, Баазрт нөкд болад, хө буулһад авцхав. Залус беләсн утхан һарһлдад, хөөг эд-бод кеһәд авад ирв. Тер зуур Нуһла түргәр зуухд һал түләд, ик хар хәәс нерәд, ус кеҗ белдв.

Хәәснд буслсн махта зуух эргәд, залус тәмк татҗ талвалдҗ сууцхав.

Удл уга Харла серәд эвшәв. Нуһла эгчүрн ирв. Харла тергн дорас босҗ, ирәд, дүүһән теврҗ үмсв.

— Залу болна гидгч эн, Нуһла минь, — гиҗ дүүһиннь үсинь һариннь хурһарн самлҗ зогсв.

Хоңһр босҗ ирәд, ус авад Харлад кеҗ өгв. Нүр-һаран уһаһад, сергҗ авад, Харла залусин өөр ирҗ суув.

Барун үзгт бархлзад нарн сууҗ йовхнь үзгдв. Мөңкт махан һарһв. Таварн махан идәд, халун шөл сорлдад, цугтан амрад сууцхав.

Бүрүл болад ирхлә, Мөңкт хөөндән һарв, Баазр адундан адһв, Нуһла хәрх болҗ бедрв. Хотнд юн болҗахинь, теднә зәңг-зә медәд иртхә гиҗ, көвүг эдн йовулҗана.

Харла ааһ-шанһ ахулв, Хоңһр суулһ авад мөрд услхар худг орҗ одв.

Тег сөөд бүркгдв. Хөөһән орулҗ ирәд кевтүлчкәд, Мөңкт тергнә өөр ишкә делгәд, ор ясад, Харла Хоңһр хойриг амрад кевттхә гиҗ закад, бийнь эмәлин тохм сүүвдҗ авад, хөөнә ца захд унтхар йовҗ одв.

Сар һарчксн, теңгртән мандлв. Дала оддуд деерәс чирмлдв. Эңкр хойр иньг эҗго теегт, тергнә өөрк ширдг деер, ээм-ээмән түшлдсн, эгл хар толһаһан харһулсн, элдү төвкнүн орчлң эвдшго санаһар шимлдҗ, сууцхав.

Маңһдур өрүнднь Нуһла эмәлтә хойр мөр көтлсн, хошт хәрү күрч ирв, Хоңһр Харла хойр көвүг үзәд тослдв. Мөңкт худг талас ирҗ йовна.

Нуһла мөрнәсн бууһад, тергнә сүүдрт ирв, өөркснь төгәлдҗ зогсв.

Зөвәр тиигәд ду һарлго сууһад орксн цагла, эвго болх, гиҗ санад, Мөңкт эклв:

— Нуһла, хотнд зәңг-зәәһәс юн бәәнә?

Нуһла хөөч тал хәләҗ оркад, нүдән буулһад:

— Әмтн эдниг хәәһәд, ниргәд бәәнә.

Харла чочсн болад одв, Хоңһр күүкнә һариннь баһлцгас чаңһур атхв.

Нуһла үзсн-соңссан келҗ өгв. Мөңктин герт ирҗ бүгәд, Дүүцәлә күүндҗ. Көкә хәрү ирчксн, каалад хайҗ бәәхнь медгдв. Аздлад, эмгн өвгн хойриг зоваһад, өшә некҗ бәәдг болна. Харлаг герүрн хәрҗ ирх гиҗ санҗ. Тегәд чигн эврә тачанкин ард арв һар мөртә кү дахулад ирснь эн болҗ һарчана.

Харлаг хойр һараснь көтләд, гертәснь эс һарһҗ өгхлә, хотна улсиг тарах андһар Көкә тәвҗ. «Күүкән бултулад бәрҗәнәт», — гиҗ бухҗ, бәәхнь энҗ.

Ээҗд Дүүцә Харлан альд бәәхинь дораһур зәңглҗ. Гемтә бәәх эмгн келүлҗ:

— Мана яһсн-кегснь чамд керг уга. Зуг толһаһан далдлад, цааран яһад болвчн заагрҗ үз.

Боолст ортха гиҗ. Тенд ээҗин дү, Харлан һал наһцх Тавн бәәх, теднәд бәәҗәтхә гиҗ келүлҗ. Эн болад, хойр мөр көтләд, эгчән Боолст күргх санаһар ирҗ йовх Нуһла көвүн болҗ һарчана.

Цугтан дун уга, ә-чимә тасрад одв. Эрг деерәс шовлзад, мөртә күн һарад ирв. Өмнәснь хәләхлә — адуч Баазр болҗ, һарв.

Хотнд болҗах зәңг үүрмүднь Баазрт келҗ өгхәр седв. Болв Баазр бийнь эврән тер зәңг соңсад, ирҗ, йовхан илдкв.

Мөңкт генткн босад, адһад одв:

— Нә, өтрлх билә, цаг үрәһәд керг уга, үкс гиҗ. Боолст күрх учр. Яһвч тер йосна һазр.

— Түрд ги, Мөңкт, — гиҗ Баазр эклв. — Алн цокад оркхла, ялнь —туһлта, бүрүтә үкр, алад орксн цагт, кеериг унад, хариг көтләд, һарад одх саната гиҗ келдг андн-азд Көкә гидг күн тертн. Элдү кесг аюл татад оркдг болвзго гиҗ саначрхҗанав.

Харла бәәсн бийнь чичрәд, Хоңһрин ард һарч хорһдв. Өцклдүр үдәс авн эндр өрүн күртл, сул сәәхн җирһл учрх гиҗ байрлҗ бәәсн зүркн, ода бийнь зовлң чиләд угаг медҗ, дотран цокҗ шарклв.

Хоңһрин махмуднь хатурад, нудрмнь эврән эвкгдәд, нүднь һал асҗ шилвкв, болв бийән бәрсн, төвшүн эклв:

— Мөңкт, тиигҗ болшго. Бүкл хотн улс, тер дотр Харлам көгшдүд хайчкад, эврә толһа халхлад зулҗ болш уга. «Асхрхла — ааһ цусн, әгрхлә — нәәмн чимгн». Яһла-халг! Хотнур одхмн, күүндәд медхмн. Кезәңк цаг энтн ода биш. Хүүвин (советин) йосн эңдән делгрҗ, йовх цаг. Әәхм биш, залус, әәхм биш.

Нуһла халурхад, зүркнь өрчдән долдалҗ, цокад, босад ирв:

— Зөрәд медхм, залус. Кезәч әмтнә азд-елдңгәс әәһәд гүүһәд йовх юмн болҗану? Азд-андн гиһәд бәәхлә, теднтн давад бәәцхәнә. Өмнәснь сөрәд үзхмн. Болв, танд, залус, келхм эн: эгчән дәкҗ зовлңгин тамд хайҗ чадш угав. Хәрнь, түүгинь йилһәд, медәд авчктн.

Баазр көвүдин келсн үгд икәр ханв.

— Залус болад бәәцхәҗ! Демәр бәәхлә, деесәр чолу керчнә гидг. Хотна залус цугтан дегц босад оркхла, Көкә альдаран одхмб?

Баазр цааранднь келҗәнә:

— Нә, залус, чикәр келчквт. Бидн хулха-худл һарһсн биш, әмтнәс бултад, кеер теегт кец дерләд йовхм биш. Хәрхмн. Мөрдән унҗ авад, юм эс медсн болад хәрхмн. Болв, саглх кергтә. Көкә түргәр күүнә эвд орҗ, өгхн уга. Тер цагт күч үзүлх кергтә. Би эдниг дахад йовнав. Нуһла Мөңкт хойр, үкс йовад хошмудар бәәсн улст зәңг өгтн.

Һурвн мөртә улс гүңгр-гүңгр күүндвртә хотн тал, өмәрән һарад одв. Нуһла мөрнә шүрүн хатрлар деед үзг хәләһәд һарв, Яшкин маштг көлглсн Мөңкт зүн үзг хәләҗ, мордв.

Үд кецәсн цагла, мөртә һурвн күн ар зо деерәс һарч ирәд, хотна зүн ард бәәсн Мөңктин герин өөр ирҗ буув.

— Дәрк, юн болв, эндәс ю хәәҗ йовхмт? Тадниг хәәһәд теңгр, һазр көдлгҗәнә, — болҗ Мөңктин гергн Дүүцә тосв. — Хотндан ирлго тегәд бидн аль орхм бәәсмб? — гиҗ, келәд, Баазр өөдән һарч суув. — Дала олн үг келәд бәәхәр, чи йовад, хотнд арһта залус бәәхлә, нааран иртхә гиһәд, дуудчк. — Дүүцә дәкҗ хәрүцл уга һарад йовҗ одв.

— Та хойр юмнас бичә әәтн, эн герәс таниг намаг үксн цагт тегәд һарһҗ авх.

Эн үгән келн бәәҗ Баазр зүн һарарн белтк утхан илчкәд, авдр дорас үзгдҗәсн бор иштә маля татч авад, герин термин толһад өлгчкв. «Эн Көкәд нег чидл үзүлҗ, әәлһҗ эс авхла, манд йирин амрлт уга», — гиҗ Баазр нег мөсләд авчкв.

«Харла хотнд ирв», — гисн зәңг шуугад одв. Ик герт суусн улст эн зәңг күрхлә, Көкә лугшҗ инәһәд, ууҗасн әркән ширә деер тәвчкәд, Эрнцн тал хәләһәд келв:

— Эвәр хуурсн деер энтн, худ өвгн, эвәр хуурснь. Эс гиҗ күүнә цусн асхрхла, эвго болх. Эвәрнь хуурхмн.

Зәңг соңссн Эрнцн байрлад, Көкәд зуһудад, келҗ сууна:

— Мана эврә хоорндк төр. Түүнд әмтн орлцад керг уга. Бидн, эврә улс, эвләд, зөвән медлцхәр бәәх улсвидн.

Көкән чееҗ талваһад, көөсән күцсн болҗ, байрта суув. Зуг орн деер кевтсн, шалтгта эмгн, экрҗ ууляд, арһул келв:

— Би келүллүс! Ю хәәҗ йовхмб, зовлңнь одачн чиләд угав?

Хәәс бәрҗәсн Дүүцәд, Эрнцн келҗәнә:

— Бер, цаачн Харла ирсн зәңгтә. Хувц-хунран өмсәд, нааран күрәд ир гиҗ келвә ги!

Дүүцә түргәр һарад одв. Гертән хәрҗ ирәд, Харлаһан теврҗ үмсәд, уульн бәәҗ келҗәнә:

— Эврә җирһл хә гиҗ ээҗ чамд келүллүс. Ода нааран юуһан хәәҗ йовснч энв? Чонын амн одачн аңһаһа, түүнд орхар йовхмч? Аав чамаг ик гер тал иртхә гиҗ келүлв.

Харла бас иньгиннь өрчд шахлдад, шугшҗ ууляд, ду һарч бәәхш.

— Нә, та хойр уульдан-дуулдаһан ахрдтн. Дүүцә, чи йовад, Харла дарунь ирхм гиһәд келчк, — болад Баазр шүрүлкв.

— Харлаг хәрү өгәд тәвхәр седҗәнт?

— Хәрү өгәд тәвхәр, — гичкәд, Баазр инәв.

Дүүцә уульн инәһәд:

— Баазр, та мел кезәч нанар наад бәрҗ, бахтн ханхш.

— Чи одад тиигәд келчк. Юн болхинь цаарандан хәләй.

— Нә, нә, йовнав.

Дүүцә һарад йовад одв. Мөңктин тал цувлдад хотна залус ирәд бәәцхәв.

Баазр ик гер тал йовҗ йовна, йовн йовҗ шинҗләд, энд-тендән хәләв. Көкән тачанкин ар бийд арв һар сөөлһәтә мөрд үзгдв. Мөрдин эздүдин зәрмнь тачанк деер сууна, наадкснь хошад-һурвадар цааран-нааран йовлдад бәәнә «Белн бәәдгҗ», — гиҗ дотран санад, эрстән йовад, ик герин үүд татад, герт орад ирв.

Сән тавта, шаарһлдг деерән һарчксн, Көкә деед бийд зәмләд, сүүҗән түшәд сууна. Баазриг орад ирхлә, хәләҗ оркад, чочсн-бәәдл һарад, дәкәд бийән бәрәд, келҗәнә:

— Өшәтнрин негнь эврән орад ирв! — альх ташад орксн, хойр залу һазаһас герт гүүлдәд орад ирцхәв.

— Бәрх билә кишваг! — гиҗ келәд, Көкә Баазр тал заав.

Хойр залу Баазр тал өөрдәд, һараснь авхар седв. Баазр хойраһинь хүмҗ авад, шивәд, өмәрән ишкәд, Көкән өөр оч зәмлҗ сууһад:

— Ундынь өгәд, учринь суртн, — болв.

Хойр элч яахан эс медәд, хултң-зелтң гиҗ зогсцхав. Өөрән суусн залуг Көкә өврҗ хәләв. Дүүцә үкс цөгцд әрк кеһәд, Баазрт бәрүлв. Сөң авад, адһм угаһар таварлҗ сууһад, Баазр келҗәнә:

— Залус, сүүртн өлзәтә болтха. Хотнд хәр улс ирсинь соңсад ирҗ йовнав. Ирсн, ирүлсн уга, эв-зөв болҗ, керүл-цүүгән уга, сән-сәәхн бәәх болцхатн.

Адуч адһм угаһар идәһән эдләд, саван хәрү өгәд, Эрнцн тал нег хәләһәд, Көкә тал хойр хәләһәд оркв.

Көкә дотран улм алң болад, ялч улсла иигҗ сууҗ, үзәд угаһан санад, эклҗәнә:

— Хәәмнь, чи кенә-кен гидг күн болад, мини сүүрд орлцхар седҗәхмчи?

— Одн күцхлә бүрлддг Очра көвүн Мазна җич болсндан, атхад авсан тасртлнь тәвдго, шүүрәд авсан шу тустлнь алддго, шүрүсн Манҗин көвүн Баазр гидг залу болсар. Герт бәәсн улс цугтан өврәд, ормалдад одцхав. Дала дун-шун уга бәәдг, Баазриг эдү мет үг келх гиҗ күн санҗ бәәсн уга. Эрнцн дотран зөвәр байрлҗ, «эн харчуд дотр бас залус бәәдгҗ» гих саната хоолан ясв. Көкә байн улм алң болад, өврәд:

— Юн, юн гиһәд келчквч? Очра Мазна җичнь кезәнь болҗ одлач? Ха, ха! — гиҗ, лугшв.

— «Инәснәс сур, уульсиг сурһ» гидг. Тана инәсн учртн юмб? — болҗ Баазр Көкә тал шилтв.

— Көөрк, көөрк, ода күртлән кенә өөр ирҗ суусан энтн медәд угаҗ.

— Көндә бочк болсн Көкән өөр суухан медә бәәнәв.

— Хәлә, келмрч домбр болхмҗ энтн!

— Байн-байн гихлә, бааҗа болхар бичә седәд бәәтн. Баав цаһан хаантн ширәһәсн өсрҗ одсн бәәнә. Өдгә цагт, улана йоснд, әмтн цугтан әдл йоста болҗ һарч бәәх бәәдлтә.

— Ямаран йосн гичквч?

— Улана йосн гинәв, харчудын.

— Мини йоснь тегәд яһсн болҗана?

— Тана йосн тамд унҗ одсн бәәнә.

— Мини йосн? Манахс, бәртн кишваг! Үүнд йосинь һартнь бәрүлтн!

Көкән келсиг күцәхәр хойр залу дәврхәр седв, Баазрин дару даралдҗ суусн көвүд эдниг өөрдхсн уга.

— Нә, Көкә, наадад инәсм бидн болҗ. Ода та ирсн кергән келтн, — болҗ Баазр дүңгәв.

Көкә үүлн болҗ бархлзад, бизһнь күрәд, билцрҗ одн гиһәд, эзн өвгнд келҗәнә:

— Эрнцн, энтн юн гидг йовдл болҗана? Та кезәнь эврә йосан әмтнд булагдсмт? Кезә ялчнр хотнантн эзн болсмб?

Эрнцн өвгн омглад, әәһәд зуһудҗ суусан мартад, эклҗәнә:

— Нә, Көкә, мана зөв бас мед. Эгл сәәхн күүким авад, әмнднь күрн алдлач. Күчтә гидг гем өгәд, көөһәд һарһсн бийдчнь күлҗ авад, хәрү чамд өгәд тәвләв. Ода дәкҗ әмд күүнә мууд ордг арһ нанд уга. Керүл-цүүгән угаһар ирсн кевтән хәрхиг, чамас эрҗәнәв.

Көкә улм алң болад, келсн үг, үзсн йовдл иткл уга, цусн дүүрч уласн нүдәрн энд-тендән харвад, кинь давхцад, келҗ сууна:

— Акад гидг юмн болҗахм? Юн гиһәд эднч яңшлдад бәәцхәнә? Кенә кен гидг улс болад, Көкәлә деңцхәр бәәхмт? А!?

— Көкә, дүлә улс угал энтн, дегәд икәр бичә хәәкрәд бәәтн, — гиҗ эвлсн бәәдләр Баазр келв. — Танд бәәсн дун манд чигн бәәнә. Тиим биш. Эвәр хуурцхай. Эрнцнә келсиг соңсвт? Эк-эцкнь эңкр күүкән үкүлхәр седх санан уга болх.

— Танла нанд үгцәд суудг цол уга. Гергим өгтн, нань танла төр угав. Ода хәрнәв, өтрлтн, Харлаһим өөрм суулһтн, — болҗ Көкә бас номһрсн бәәдл һарв,

— Тана гергн эн хотнд уга, альд гееләт, тендәсн олҗ автн, — болҗ Баазр хәрүцв.

— Гергм, гергм авч иртн! — болҗ Көкә һаньдглв.

Эрнцн әәсн бәәдләр, эркн тал эргҗ, Дүүцәд келв:

— Яһлав, Харлаг дахулад авад ирич, эврән медг, эврән!

Дүүцә һарч одв. Әмтн ду һардган уурад, үүд хәләҗ сууцхав. Удл уга Дүүцә Харлаг дахулад орад ирв.

Көкә Харлаг үзәд, маасхлзҗ инәһәд, келҗәнә:

— Кезәнә иигәд оркхмн билә. Эс болх шууга татад сууцхах. Харла, хәәмнь, ода хәрий. Дәкҗ чамаг һариннь хурһар чигн көндәхн угав. Хәрий, Харла.

Күүкн һазр хәләҗ сууҗаһад, чирәһән өндәлһәд, һал ассн нүдәрн Көкән чирә ивтләд, нег мөслсәр:

— Көкә, та гергән алчклат. Би тана гергн бишв.

Келсн үг эс медсәр, Көкә дәкнәс:

— Залу баавһа хойрин хоорнд керүл-цүүгән һара бәәдмн. Түүнд ода юуһинь өөлнәч. Ода чамаг «өөкн дотрк бөөр мет, өндгн дотрк уург мет» бәәлһҗ чадхув. Үлү дала үг келәд керг уга, хәәмнь, өтрл, хәрий.

Эрнцн өмнк кевәрн әәҗ-эмәсн, күүкән эвлҗәнә:

— Нам ода үлү-дутунь давсн, үвлә цасн болҗ хәәлсн. Кукн, яһвчн энчн залучлм. Ода үүгән дахад йович, буйн болтха.

— Келнч тасрг! — болҗ орн деерәс эмгнә дун соңсгдв. — Күүким бичә көндәтн, күүким бичә зоватн!

Харла нег мөсләд, намчлҗ мөргәд:

— Аав ээҗ хойрм, элдү шаҗн-бурхдм, таниг күндләд, үгитн соңсчкад, кесг зовлң үзләв, тиигәд әмән ген гиләв. Ода мини зөвт багтхиг танас эрҗәнәв, дәкҗ би эн кү дахҗ йовшгов. Алнт-булнт, дурнтн. Зуг би үлдсн җирһлән эврән меднәв. Көкә, ода та, керүл-цүүгә татлго хәрит, буйн болтха, танас сурсм тер болг.

— Эднчн цугтан негдәд авчксн бәәҗ, — гиҗ келәд, Көкә хәәкрв: — Манахс, эвтә эс гихлә, эвдрлт эклх учр. Барсмуд, яһвт, бәрҗ авад, зеткринь һартнь бәрүлтн.

Һазаһас әмтн ирҗ йовхнь соңсгдв. Көкә Баазриг өрчәрнь чичәд, Эрнцниг түлкчкәд, Харлан хормаһас шүүрәд авв. Гер дотрк улс бәрлдв, һаза бас хәәкрлдв.

Көкә Харлаг чирәд, үүдн тал өөрдҗ йовхиг үзәд, өөр ноолдҗ бәәх улсиг тиирслҗ хаяд, Баазр Көкәг күцәд, шеемг бүшмүдин хормаһас атхад авв. Тендәснь Дүүцә Харлаг татлдв. Көкән баһлцгаснь атхад, Харлаг алдулҗ авад, байниг өмнән түлкәд, Баазр һазаран һарад ирв.

Энд бас авлдан-тоодш. Хәр улс, хотна залус һар бәрлдсн, тооста һазр деер көлврлдв.

Көкәг гертәс һарһҗ авад, гиҗгәрнь чичҗ унһаһад, дәкн босхҗ авад, дәкн чичәд, унн гихләнь һазрт күргл уга тосҗ авад, Баазр тергн талнь чирәд һарв. Бас нег хәрин залу гүүҗ ирәд, Баазриг цохдҗ унһаһад, Көкәг хаһцулад авв. Баазр босн, бас дәврлдв. Минь ода ирҗ ухан орсн мет, Көкә дотр хавтхасн дола хадг нага татч авад, хаһад оркв. Баазр нәәхлҗәһәд һазрт киисв, әмтн ормалдҗ зогслдв. Көкә нагаһан өргәд, һалзурҗ хәәкрв:

— Гергим һарһҗ өгтн!

Хойр залу Баазриг чирәд йовҗ одцхав. Хотна улс хорсн бәәдләр араһан зууҗ зогсцхав.

— Гергим һарһҗ өгтн! — болҗ дәкн Көкә хәәкрҗәнә.

Эрнцн бүлән нульмсан асхн, Харлаг түлкәд һарһҗ йовна. Харла өмәрән хойр ишкәд:

— Хаһад алтн! Хамдан танла бәәшгов. Хатн!

— Наар, наар. Күн дәкҗ бичә өөрдтн.

Минь эн цагла, герин ард бийәс Хоңһр һарч ирәд, Харлан һар бәрәд, өмәрән ишкв:

— Хатн, хойраһим бидн алтн!

— Хоңһр, уга бол, Харла нааран һар.

Хоңһр Харлан һар тәвчкәд, өмәрән ишкв. Өөрдүлҗ, йовад, Көкә хаһад оркв, көвүн үкс гүүһәд, Көкәг цохарнь өгч унһаһад, һаринь көләрн ишкҗәһәд, хадгинь булаһад авчкв.

Сана авсн кевтә хотна залус хәрү дәврлдв. Хоңһрин һарас хойр күн бәрчкв, хадгинь булаһад авч йовна. Минь эн цагла, Мөңкт һарч ирәд, негинь цокҗ унһаһад, хойрдгчинь түлкәд, Хоңһриг босхад авв. Нуһла мөр унчксн дәврүләд, кесгинь ташмгар ораһад авв.

«Хүрмин» улсин зәрмнь мөрдән унад зулцхав, зәрмнь Көкәһән тергн деернь ачҗ авад, бас түргәр көндрәд һарад одцхав. е

Көкә арһнь тасрхла хәәкрәд, хойр нудрмарн завдад йовҗ одв.

Хоңһр Мөңкт хойр Баазр тал гүүһәд күрч ирцхәв. Бәәсн бийнь цусн, Баазр орн деер түңшәд кевтнә. Киилгән шуулад Хоңһр адучин шархинь цаһан кенчрәр боов.

Зөвәр гүвдлдән болҗ. Хәрин улсин һурвнь шавтҗ, хотна улсас — хойрнь. Кесгнь сөрв авч. Болв, күүкән эс өгсн хотна улст ик гидг байр болв.

Асхн бүрүллә Харла ээҗләрн ирҗ харһв. Шалтгта кевтх ээҗнь уульн бәәҗ келҗәнә:

— Одак донам чамд амрл өгдм биш. Үкс гиһәд Боолст ортн. Тенд һал наһцхчн Тавн бәәдмн. Теднәд одад иигтл-тиигтл бәәҗәтн.

Харла келҗәнә:

— Ээҗ, эн Хоңһр көвүн ирсн бәәнә. Би үүг дахад йовнав.

— О, хәәмнь, Хоңһр минь, хәләҗ, йович, хәләҗ.

Асхн, сар һарчксн цагла, Эрнцнә хотнас һурвн мөртә улс һарад йовад одв. Харла Хоңһр хойриг Нуһла Боолстд күргәд һарснь эн болҗ һарчана.