Хойрдгч бөлг

Улан зуух һолын өмнк зооһин девсңд бас нег хотн бүүрлсн бәәнә. Хотна зүн ар захд шитмд ээрчксн хөд, һазань — кесг улс зогсҗана. Эндр ик байр: хуц тәвлһн, хурһд чимкх, агт сурһх.

Залус хөд дотраһур йовлдад, таасгдсн хурһан бәрәд, һарһад авч ирнә. Һазань бәәсн медәтнрин өмн зогсаһад, шинҗинь келлднә:

Баахн көвүн шар толһата цаһан хурһ татад авч ирәд үзүлв.

— Йоста хуц болх хурһн.

— Яһад тиигҗ санвч? — болад Сәәнцг өвгн өөрдв.

— Хамринь хәләхнтн, хамринь, йоста хуц. Дөрвн көлнь шаанцг болад бәәнә. Күзүнь күдр, нурһнь тиньгр, тавг сүүлтә. Өөлтг уга хурһн гиҗ санҗ бәәнәв.

— Бер, тегш, — болҗ Сәәнцг келв. — Хойр көлнь мәәһг.

— Тернь өөлтг биш, өсхләрн алцр-алцр ишкдлтә, эврә хуц болхмн, — гиҗ келәд көвүн хурһиг тәвәд оркв. Хурһн дор ормасн һәрәдәд, күгдләд һарад одв.

— Арһта күн, Хоңһр хуцан тәвәд авчкв, — болҗ арднь зогсҗасн Тевкә келв.

Арһтаһаснь хуц хурһд шүүҗ авад, наадксинь экләд чимкв. Баһчуд бәрәд авч ирнә, медәтнрнь хурһдыг чимкәд һарһад бәәцхәнә.

Үдин хөөн аҗрһ тәвлһн, дааһн-бәәс кирһлһн, мөр сурһлһн эклв.

Өндр күрң аҗрһта күн, адуһан ээрәд авад ирв. Эн ах адуч Баазр. Бас нег хаҗуһаснь, негчн мөр салһл уга негдүлҗ көөһәд, хойрдгч адуч Хоңһр көвүн хо күлгин хурдар эргүлсн йовна.

Адуг ээрәд орксн цагла хотна залус һарч ирәд, аҗрһ болм дааһд шинҗллдв. Тер-эн болад, кесг шуугҗ оркад, алтн урлта, одн төөлтә зеерд дааһиг аҗрһ болхм гиҗ зөвшәрцхәв.

— Алькарнч өөлтг уга, — болҗ нег өвгнь келҗәнә, — еңгсг сәәхн толһата, шовһр хойр чиктә, хурц хәләцтә, хойр нүднь шумр болад бәәнә. Күзүһинь хәләхнтн, күзүһинь, тоһстн болад бәәнәлм. Дардһр у чееҗтә, дааһна биш, аҗрһин чееҗ гиҗ келҗ болхмн. Өргн һо нурһта, тошхр, ут ташата.

Дөрвн көлнь чаңһ, һазрт цоксн һасн әдл бат. Хар туруһинь шинҗлтн, туруһинь. Ө уга цөгц болад, хад-чолу чавчҗ хамхлад хайм бат болхмн.

Ут киизң хаата, уудан татулҗ гүүдг күлг болх зөвтә. Шаһа-чимгәрн уйдад бәәнә, ут бөрвтә, ууцдан чидлтә болх зөвтә.

— Өөлтг уга, — болҗ дәкәд негнь келв.

— Тана келсн мел чик, — болҗ адуч Баазр үгд орлцв, — зуг негл өөлтг бәәвзго гиһәд әәҗәнәв.

— Ямаран? — болҗ цугтан дегц сурцхав.

— Тавхн киитә болвзго гиҗ әәҗәнәв.

— Нам гиһич. Бәрҗ хәләх учр.

— Мууха юмб.

— Нә, Баазр, зеердиг цалмд, — болҗ өвгн зөвшлв.

Баазр килһсн цалмин нег үзүринь бооҗ авад, наадк үзүрәрнь орулад, төөлг кеһәд, эвкҗ авад, белн болад одв. Күрң аҗрһан унҗ авад, адун дотраһур эргүләд һарв. Зеерд дааһн медсн юмн кевтә, өвс шүүрсн болад, өргән һазрт күргәд, ут хар сүүләрн саадглад, усхад, һарад бәәв.

Адуч ардаснь дахлдн, җивүләд цалман хайв. Арһмҗин төөлг зеердин толһа деер зөвәр нисҗ йовад, өндәсн толһаднь өмсгдәд тусв. Дааһн бухад һарв, адуч мөрән хәрү эргүлн, арһмҗиг барун дөрә доран дарн, босн ишкләд оркв. Зеердин хоолднь цалм шигдәд, татгдад, кинь давхцад, нүднәснь һал һарад, арһнь тасрад тууляд зогсв.

Болв дассн авъяс, дөрвн көләрн һазр тиирч тулад, чирдәҗ гедргән татв. Килһсн цалм улм чаңһрад бәәнә.

Адучин нөкд Хоңһр көвүн цалм бәрн йовҗ, үкс ишкәд, зеердин чикнәс атхҗ авад, хойр талан сегсрәд орксн, боогдад үкчәсн дааһн, арһ уга, өвдгләд бәәв.

— Ода кииһинь хәләтн, — болҗ көвүн хәәкрв.

Залус үкс гилдәд, алтн урласнь татад, ишкрсн хамрин дотакинь хәләлдв.

— Мөн. Диг долан киитә, — болҗ түрүн хәләсн өвгн келв.

— Хәләй, хәләй, — боллдв. Хәләсн тоотнь ханҗ, байрлҗ хәрү һарлдв.

— Диг долан киитә, мел алькарнь чигн ө уга, әвртә аҗрһ болхмн, — болҗ өвгн келв.

— Нә, тәвхв?

— Тәв, — болҗ көвүнд зөв өгцхәв.

Көвүн хойр чикнәснь дара бәәтл, Баазр цалман сулдхад, суһлад авад оркв.

— Нә, тәв.

— Күчтә күлг бол, — гиҗ келәд, көвүн дааһиг тәвәд оркв.

Күрң сулдсан медәд, деегшән һәрәдәд, хойр ар көләрн зогсҗ оркад, саадгин сумн мет хагдад һарад одв.

— Гүүдән салһл уга ээрдг, тохман таслл уга бәрдг, хурдарн нер һарсн, хамг һәәхүлд мөрә авх сәәхн аҗрһ болх болтха, — гиҗ өвгн йөрәв.

— Тиигтхә, тана йөрәләр болтха.

Аш сүүлднь, гү тәвх кемлә, мөр сурһх цаг болв. Баһчуд эмәлән белдсн, мөрдән тохҗана. Эндр өдр бас орта. Бийән чаңһд тоолсн баһчуд, эмнг мөр унҗ сурһдг, чииргән медүлдг өдр. Тер учрар чигн хотна баһчуд олар хурснь эн.

Дөн күрсн эмнг хар күлгиг эзн көвүнд гиһәд бәрв. Давдн эврән цалмдад, Хоңһрар дөң авад, мөрән тохҗана. Түрүләд делтринь тәвәд, дарунь тохмарнь дарулад, аш сүүлднь эмәл тәвәд, олнцг татур хойринь мөрнә арсн хурняслтл татад, таг-яг кеһәд хаяд оркв.

Күзүнднь бәәсн цалминь авл уга бәәҗ, көвүн зүн көлән дөрәд күргн, өсрәд мордад оркв. Цаад дөрәд барун көл күрәд «җиң» гисн ә соңсгдв.

— Тәв, — болв.

Хоңһр хойр чикинь тәвәд оркв. Хар күлг ормдан хаҗ һәрәдв. Нег өмн көлдән зогсад, нег ар көлдән сууһад, өмәрән хооран цокад, нурһн деерк күүһән авч шивхәр седв. Болв көвүн мөрнәсн шувтрҗ унсн уга.

Эс болшгог медсн бәәдләр, мөрн өвдглҗ, киисн, ууцан нуһлад, һазрт цокҗ көлвәдв. Көвүн торад бәәв.

— Бәрх билә, — болҗ залус хәәкрлдв.

Баазр цалминь татад, мөриг босхад, хойр чикдв.

— Яһвч? — болҗ әмтн хәәкрлдв.

— Көлм, көлм, өвдг һарч одв, — болҗ көвүн келв.

— Буулһтн, — боллдв.

Көвүг буулһад авв.

— Йоста залу болвч, — гиҗ өвгн келв, — бухсн аҗрһас унсн угач, көлврсн бийнь торад бәәвч.

— Йоста залу гидг эн, — болҗ адуч Баазр дөңнв. — Мөрнәс унсн залу, залу биш.

— Нә, Хоңһр, морд, — болҗ Баазр келв.

Хоңһр өсрсн мет эмәл деер тусв.

— Цалман тәәлҗ автн, — болв.

Баазр цалминь сулдхҗ авад, хариг тәвәд оркв. Хаҗ һәрәдәд һарв, хар көвүн торад бәәв. Тер хоорнд, көвүн хойр-нег малядад авв, хар чочҗ һәрәдәд арһ тасрсиг медәд, үкн гүүхәрн тег хәләһәд һарв.

Цә чанх цаг болад уга бәәтл, маляннь ишәр мөрән залсн Хоңһр хотнур орҗ ирәд, мөрнәсн бууһад, чөдрлҗ оркад, гер талан һарв.

Ик герин өмн зуухд тәвсн хойр харм хәәснд махн буслҗана. Залус көл-һаран уһалдад, герин делгсн цаһан ширдг деер ах-захарн суулдв.

Барун захд хойр өвгн маштг ширә деер шатр наачана. Зүн захд нәрхн шар бер домбртан көг орулҗана.

Шатрчнриг эргәд баһчуд зогсҗана. Нег өвгнь ут сахлан һариннь нурһар иләд, зөвәр байрта бәәнә. Эн герин эзн, хотна байн Дорҗ. Нурһта-турута, өргн яста, шоңшхр хамрта, утулң чирәтә өвгн шүүвртә маасхлзсн бәәнә. Наадкнь дун-шун уга зууньрад орад оч. Маштг, нәрхн хар өвгн. Соңсврта, хотндан бас тоомсрта өвгн. Нернь — Нүрвә.

Нүрвәг йовсна хөөн, Дорҗ зөвәр ухалҗ бәәһәд, «шах» — гиһәд мөрәрн шалад оркв. Хаанднь «шах» болад, тергнднь ял тусҗана. Түүгинь хәләҗ оркад, Нүрвә ик хол бәәсн берсән авч ирәд, мөринь авад оркна.

— Нәәмн көлтә берсн энтн, альдаран болвч йовдг, — гиҗ эн деерлкв.

Арһ уга, берсәрн авх керг. Тиигҗ сольлцад, Дорҗ мөрн һарута үлдв. Цааранднь наадлдад, Нүрвә шахлад, шүүһәд оркв.

— Тана зөв, мууһинь үзхшв, шүүгдүв, — болад Дорҗ шатран хамв.

Шатр хәләҗ суусн Хоңһр, адһн келв:

— Яһлав, наадхм билә!

— Юн?

— Ончта йовлһн бәәнә.

— Альд, би үзсн угав. Үзсн болхла сууһад наад.

— Нааднч? — болҗ Нүрвә инәмсглв.

— Нааднав! — гиҗ нәрхн хар көвүн суув.

Шатр яһҗ бәәсиг хәрү тәвәд, наадлдв.

Зөвәр наач бәәһәд, көвүн «шах» гив. Өвгн зөвәр тотхад зогсв. Заг уга, шах.

— Шах, арһ уга, — болҗ Дорҗ күрҗңнв, — «күн болх баһасн, күлг болх унһнасн» — гидг. Эн көвүнд гүрм бәәнә.

Олн цугтан ормалдҗ Хоңһрур хәләв.

Шатран хураһад, ик тевшт кесн дотр Баазр авч ирәд зогсв. Дорҗ өвгн келв:

— Цааран хәлә. — Баазр тевшән бәрәд, цааран хәләһәд зогсв.

Дорҗ йөрәв:

А, хәәрхн,

Аав, ээҗдән

Ур дееҗән бәрҗәнәвидн.

Өңгрсн мана аав, ээҗ

Ууҗ, идҗ, цадҗ, ханҗ,

Цааран хәләҗ,

Үлдсн үрн-садндан

Кишг-буян үүдәҗ,

Күүкдтән сәкүсинь йевәҗ,

Седкл тарһн, яс амр,

Сәәни төрл олтха!

Дорҗ:

— Нааран хәлә! — Баазр хәрү эргнә.

Иҗлнь өсҗ, олн болҗ

Миңһ-түм күрч,

Сүмсни Сүк-бодын орнд төрҗ,

Сүлдрнь манд аршан болтха.

— Не, тәв,

Баазр тевшән һазрт тәвнә.

Дорҗ:

Мөңкин дөрвн цагт

Мана көгшдин бәрцәр

Хө-хурһан хүрмлҗ.

Хотарн цуһар цуглрҗ,

Дотр-дөрвн идлдҗ,

Дала-нала болҗ,

Күүкд болһн зүрк бәрҗ,

Көвүд хамг бөөртә,

Өвгдт нуһлур — кемҗән,

Эмгдт — элкн-семҗн,

Цуг хотарн — цуһарн

Цуста дотран аршалый.

Баазр дотран хувана. Өвгдт нуһлур бәрүлнә, эмгдт элкн-семҗ, көвүдт бөөр хувана, күүкдт — зүрк. Үлдсн дотринь ишкәд, хотын амынь хөөчд өгәд, цаһан махна толһа берәд тал күргәд, үүд-түүд күргл уга ишксн цуста дотр белн болад одв. Деернь шөлнә хорһ кеһәд, шүүстә дотриг хувана. Медәтнрт, берәд-күүкдт, баахн залуст — нег савд кеһәд, үлдсинь бичкн күүкдт гиһәд Баазр белдчкв. Хәврһднь бичкдүд хойр һаран бәрсн цувад оркҗ. Өөрдәд ирснднь Баазр шүүстә һарарн цокад оркна. Эндәс хәләхнь зөвәр дотр тәвсн бәәдл һарна, хурһан тинилһәд хәләхлә, хойр-һурвн умш дотр әрә альхнд гилвкнә.

Дотран идәд, шөлән уулдна. Нег хөөнә дотрт бүкл хотн күн ханҗ-цадад һарцхана.

«Дотр — олна хотн» — гиҗ наадна төлә келсн үг биш болх, бүкл хотарн эдлдг төләднь тиигҗ келдг болна.