Арвн доладгч бөлг

Өрүн өрлә, Дорҗин хотн хурлзад бәәнә. Ик герин һаза кесг олн улс хурсн, герин иргәр шаһалдх, орҗ-һарх. Тер дотрас генткн чишксн күүкд күүнә дун соңсгдв. Нүрвә өвгн һарч ирәд, нар хәләҗ намчлҗ мөргәд, келв:

— Сәәннь орнд һарч одв.

Әмтн, менрлдәд, яах-кехән медҗ чадлго бәәцхәв. Көвүнә талас Харлаг Тарһа теврсн ик гер тал ирҗ йовна. Үүд алхад орцхав.

Барун орна өмн, девскр, ширдг делгсн улвта орн деер Давдн кевтнә. Нүднь анята, хамрнь шовасн болад бәәҗ. Харла залуһан үзҗ оркад, әмнь һарсинь медәд, чашкурдҗ ууляд көл деернь киисв. Толһа деернь бас орклҗ — хәәкрсн, экнь үсән үмтәҗ сууна.

Өцклдүр Боолстас хәрҗ аашад, довтлҗ йовад мөрнәсн киисәд, Давдн дөрәдән чиргдҗ. Өрүн адучнр кеер зогсҗасн мөринь үзәд, бәрҗ авч.

Дорҗ өвгн бөгдиһәд, ду-шу һардган уурад, нег хәләсн ормдан шилтҗ хәләһәд сууна.

Толһата гихәс Нүрвә өвгн үлдсн болҗ һарчана. Тер учрар өвгн хойр темә татулад, хурла гелңгүдт тәвнә. Асхн гелңгүд ирәд, номинь кеһәд, долан мөрәр бәрц авад, дарук өдртнь хәрҗ одцхав.

Өмн зо деер бәәсн хар толһан сүүд көвүнә цогц оршагдв. Хөөт орн-нутгт хот-хоолта йовтха гиһәд, агч шар ааһинь өвртнь дүрәд, хазар-ногтынь көл талнь тәвәд, чиндһн цаһан ширдгәр ораһад Давдниг сәәннь орнднь йовулснь тер.

Харла гертән маңнаһарн һазр цокҗ кевтнә. Әмд цагтнь дала байр чигн, дала зовлң чигн уга бәәдг бәәсн.

Залу болҗ далаһар таалҗ-өкәрлдг чигн уга. Гергән гиҗ цокҗ-зовалһнч уга бәәсн. Иигәд нам иҗлдәд, гертән уга болхлань гейүрәд суудг. Ода нам алькасньч уга үлдсн. Баавһач биш, күүкнч биш.

Эн ухан берд орна. Өршәңгү уга үклд һундҗ сууснь эн.

Беслә эмгн һанц үрән геесн, өдр-сөөннь даранд уульн гиҗ сүлдр-сүмсн болсн, көвүнәннь махла теврсн, ухань орҗ һарсн сууна.

Негл, күн цокад экинь эргүлчксн мет, Дорҗ уульхчн биш, инәхч биш, туурһин зах хәләһәд, намчлҗ мөргәд сууна.

Хотна улс бас хоорндан күүнднә.

— Тәвсн хөвнь гидг тер, — гиҗ негнь келҗәнә.

— Гиләшин харал күрч йовна, — болҗ наадкнь келҗ сууна.

— Йо, дәрк тиим болсний?

— Боладчн бәәх. Бас һанц көвүһинь һар-көлинь күләд, буслҗах дәәнә һалд хайчкла, Гиләш яахв?!

— Буйн болтха, тиим үг бичә келтн, — болҗ эмгн һаран намчлв. Хойр-һурвн хонгтан хотн догдлад бәәв. Таньдг-үздг, иньг-амрг улс ирҗ золһцхав.

Әмтн хәрлдәд һархлаг, Дорҗихн эврән үлдцхәв. Герт күн шаһаҗ орҗ ирдгән уурв. Харла өмнк кевтән өрлә босад, үкрән сааһад, өвгн эмгн хойриннь хот кеҗ өгәд бәәв.

Бер көдлмш кехәр һарч одна. Эмгн ардаснь дахлдад. Һаза сүүдрт сууһад, берән шинҗлнә. Чирә-зүсәрн, нурһ-туруһарн, ухан-седкләрн — бер тегш, яһсн сәәхн берв? Ода күртл көөркүг, яһад эс үздг бәәсм! Көөрк, көл-һаран дарад суухнь яһна?

Арс илҗәсн бериг дуудҗ авад, эмгн келнә:

— Харла хәәмнь, көлән дарад нааран сууһад, невчк амр.

Харла эмгнә өөр одад сууна. Эмгн һанздан һал тәвҗ авад, ута бүргүлҗ, берин толһа иләд, ики холд, җирһлтә тег хәләсн сууна. Харань ширгҗ йовх хойр нүднәснь заядар нульмсн асхрна.

Харла түүг үзҗ оркад, санань зовад:

— Ээҗ, урсад-ууляд керг угал. Хәрсн күн хәрү эргҗ ирш уга.

— Көвүм, хәәрн көвүм!

Цеертә хонгуд давад, сар сарлад ирв. Харлан эк эцк хойр золһҗ ирҗәнә. Өмннь ик эл уга бәәсн хойр эмгн теврлдҗ, нирглдҗ уульв. Хойр өвгн холаһур авч күүндлдәд сууна.

Харлан төр хәрү босҗана. Бериг хааҗ, хотнд үлдәдг күн уга болҗ һарчана.

Эрнцн яһдг-кегдг болвч күүкән хәрүлҗ авхин уха хәәҗәнә. Тер бас орта. Давдна зәңг соңссн Көкә одахн Дорҗ тал кү тәвсн бәәнә. Көкән гергн ниднә күүкд һарһҗ чадад өңгрҗ одсмн.

Залу наста — әрә тәв күрсн күн. Бийиннь үр гергд, эмгд гиһәд һолҗана. Севгр күүкн буулһн гихлә, эвго болад, ода күртл белвсн бәәснь эн. Харла бер мел дигтә гиҗ, Көкә дотран санҗана. Эмгн биш, баһ күүкн биш — бер. Мел дигтә.

Одахн ирсн күн тер тоотыг Эрнцнд цәәлһҗ келәд, зөвтә болхла, аҗрһ аду унулхар бәәхиг соңсхла. Тиигхт Эрнцн хәрү угаһар элчинь йовулсн, күүкн хәрҗ ирхлә, күүндх болҗ күүндсн.

— Җирһлм ода чилв, — гиҗ бер уульв. — яһсн ахр җирһлв, нар үзл уга, чиләд хуурна гидг.

— Кукм, тиигҗ бичә кел, болҗ, — Эрнцн эвлв. — Наснчн одачн баһ, эврә-зөвтә күн чигн олдад бәәхмн. Эврә җирһл — өмнч.

Уульлда-шууглда бәәҗ, аш сүүлднь күүкән хәрүлҗ авх боллдҗ эвтән орлдад, ээҗ-аавнь күүкән авад хәрҗ одна.

Хәрҗ ирәд Харла долан хонгтан гертәсн һарл уга кевтв. Унтх цагтан унтад, уух-идх цагтан хотан ууһад, махмуд амрад, седкл төвкнәд, кезәнә геесн җирһлән хәрү олҗ авсн болад, бер уха туңһав.

Хәрд бәәсн цаг сөөннь зүүдн болсн болҗ медгдв. Му зүүд үзҗ зовҗ бәәһәд, генткн серәд, седкл байрлад оддгшң, шин җирһл берин седкл талвалһв.

Бий — амр, седкл — тарһн. Ода ирҗ бас нег ухан толһан эк. бурһудад бәәдг болв: Хоңһрин туск төр. Әмд-менд хәрәд, күрәд ирхлә яахмб? «Өмн кевтән зүркнәннь нег булңд сана йовх», — гисн ухан толһад орад, бәәсн бий заратрулв. Иигҗ ухалсн цагтан «үкдг-әмдрдг болвчн Хоңһран күләнәв» — гиҗ дотран санна. Талын ухан бас орна. «Кезәнә яснь хумхарад хуурсн чигн болх. Бас дән гидгнь наадна йовдл биш. Дәкәд...яһҗ медхв? Хәрд һарад, хәрҗ ирсн баавһаһур севгр көвүн өөрдхий? Күүнә гергн кенд кергтә юмб? Болвчн... Болвч». Кесг тиим ухан орад, толһа шуугад бәәнә.

Тер заагур Көкә кевтҗ-сууҗ ядад, Хөңкәрәс ирсн бичг Эрнцнә тал илгәнә. Бичг үзүләд, дораһур эмгнд күргәд келхиг зааҗана. Хөңкәрин бичгәр болхла, Хоңһр геедрсн болҗ һарчана. Көвүдин көдлҗәсн һазрт хортн бомб хайна. Әмтн тарлдад модар гүүлднә. Түүнә хөөн Хоңһр эс олдсн болна.

Эн зәңг соңсад Харла энрҗ уульна. Һазр деер һанцхар өнчрәд үлдсән санад, әмд бәәх угань йилһәс уга болсн болад одна.

Һашута зәңг Гиләшт бас күрнә. Уульн гиҗ нүднәннь нульмсан хатсн эмгн генткн тачкнҗ инәнә. Көл көдлгәд, кеер одад, адуна агтын сүүләс бәрҗ гүүһәд, тесҗ чадл уга, көгшән зүркн хаһрад, кец дерлҗ эмгн кииснә...

Удл уга бас нег һашута йовдл күүкнд учрна. Бер күндрҗ одсан меднә. Эн тускар эмгн өвгн хойр бас күүндсн сууна.

— Ичкевт, күүнә күнд герг кен авдмб?

— Эврән, улан чирәһәрн Көкәлә харһад, иләр келәд, күүнд. Авхла авг, эс авхла гертән бәг.

— Залу уга гергн, гертән күүкд һарһад суухмб?! Ичкевт, әмтнә чирә хәләҗ болш уга.

— Күүкн биш, хәрҗ ирсн берд ямаран учр бәәдмб?

— Кедү сарта кевтә?

— Хойр-һурвн сарас даву уга.

— Нам нууһад, үкс гиһәд кү кехлә яһдм?

— Тиигҗ болхий? Медхләрн Көкә алх. Дәрк, дәрк, тиим юм бичә һарһ.

— Арһ тегәд юундв?

— Бийднь кел, ухата күн медх.

— Тиигҗ болш уга, үкс гиһәд ханьцулхм, хөөткинь хөөтк теңгр медх.

Тиим уха зүүһәд Эрнцн мөрән тохулҗ мордв. Көкән хоша хотнд ирәд, тиигән дуудулҗ авад, күргн болх залула селвлцнә...

Эвтән орлдад, удан болл уга бериг буулһх болҗ шиидцхәнә.

Тер зәңг соңсад, бер уульсн чигн уга, инәсн чигн уга. Әмд үксн хойрин хоорнд бәәх күүнд йилһәс уга болҗ һарчана.

Күүнә герт көдлҗ эс дассн биш, җоралад гүүһәд бәәх. Зуг негл зовлң — геснд бәәх күн. Медүлҗ чигн болшго, медүллго бәәҗ чигн болшго. Мууха муульта юмб?

Күүнә шин герт түрүн өдрмүд тиигәд-иигәд давв. Баахн болвчн, ик герин эзн гергн, җирһл кезәңк беринлә әдл биш. Өмннь дошад гүүһәд бәәдг бер, ода эврә сөөвңгтә, хот-хоолынь кедг көтч көвүтә. Хотнь — белн, хувцнь — цевр, эзн әмтн кевтә йохаһад кевтҗ болхмн, зуг дассн авъяс сурар болвчн болдго гишң, эзн гергн сөөвңләрн әдл герән ахулад, көдлмш кеһәд бәәнә.

Хойр-һурвн сар болад орксн цагла берин күнднь медгднә.

Нег дәкҗ орндан орад кевтҗ оркад, залу сурҗ бәәнә:

— Күндрсн бәәдл һарад яһҗахмч?

— Күндв.

— Иим түргәрий.

Харла буру хандад, ю келхән медҗ чадад кевтнә.

— Би чамас сурҗанав!

Нег мөсләд, бер эклнә:

— Ода танд үнинь келлһтә.

— Нә, нә.

— Тана үрн биш.

— Мини биш гисн?

— Өмн залуһас үлдсн урн.

— Юн?

— Күүк авсн бишт, бер буулһлат!

— Гесндән күүкдтә ирсн болҗанч?

— Кесгәс нааран танд келхәр седә биләв.

— Нанар наад бәрхәр седҗәхмч? — гиҗ келәд, залу хучаһан авч шивәд, бериг түлкәд һазрт унһаһад, үснәснь авад элк-нурһарнь көләрн девсәд, гер дотраһур чирәд һарв.

Берин чишксн дуунд гүүҗ ирсн залус әрә гиҗ гергиг залуһин һарас алдулҗ авв.

Хотна захд бәәсн Хөңкәрин экинд авч ирҗ, залус бериг бултулв. Һурвн-хонгтан зовад, үксн көвү һарһад, цусан барҗ, ик халута ухан-сегән уга бер кевтв.

Зәңг соңссн Көкә «герүрм бичә өөрдхтн» — гиҗ һаньдглв.

Хотна эмгд цуглрад, чадс-чидсәрн күүкд күүнд дөң-нөкд болад, цусн һардгинь зогсаһад, халуһинь невчк хәрүлцхәв. Бер одачн ухан-сегән уга.

Нег асхн Харла серәд, арһул җивәд, гертәс һарад йовҗ одна.

...Үдлә үкр услҗ бәәсн улс алң боллдна. Ар кецд туһлад үлдсн хо һалзн үкрлә, нег күн көөлдәд бәәнә. Күчр догшн, бийдән кү өөрдхдго үкр. Тегәд чигн алң болҗ бәәцхәнә.

Хо һалзн күүнәс әәсн бәәдләр һарч зулна, болв күчр хурдн күн үкрин сүүләснь авч дахҗ гүүнә.

Үкриг кесг зоваҗ оркад, күн худг тал аашна. Ду дуулад, бурад-буслад, үснь сарвасн, хувцнь салврад йовна.

Хотна улс хоорндан күүндлдв:

— Адта күн кевтә.

— Кень ода адрҗ йовхмб, дәрк.

Өөрдәд ирхлә әмтнд таньгдв.

— Харла, Харла бәәҗ, көөрк!

Залус өөрдәд ирхлә, Харла һарад зулв. Зөвәр тиигән һарчкад доран бииләд, хәәкрәд дуулад бәәнә. Кесг көөлдҗ оркад арһ тасрад, хотнд зәңг өгәд, тендәс ирсн Бәәвш Дүүцә хойриг өмәрән тәвнә.

Эмгн бер хойриг үзҗ оркад, ухан орсн бәәдләр, өөрдәд:

— Көөркс, көөркс. Та хойр одачн әмдвт? Би сәәһән хәәләв.

Тиигҗ келәд, Харла хәләд нисәд, өөрдҗ өгл уга бәәнә.

— Сәәхн иньгм, яһна гидгчн энв. Хәәмнь, наар, — гиҗ экнь өөрдв.

— Харла, намаг таньҗанч? Бив, Дүүцәв, чамдан харта болхн угав. Наар, хәәмнь, наар, — болҗ Дүүцә өөрдв.

— Чи, Дүүцәвч? Альдас ирвч? — ухан «тольс» гиһәд

орсн бәәдл һарв,

— Ээҗән таньҗанч? Ээҗчн эн бәәнә.

Бер күүкд улсин өмн ирҗ, өвдглҗ сууһад, намчлҗ мөргв.

Эрнцн өөрк улстан докъя өгв. Залус бериг бәрҗ авад, һар-көлинь күләд, өргҗ авад, хот хәләһәд һарцхав.

Орн деер кевтүлхәр седнә, өсрәд босад бәәнә. Амнаснь цаһан көөсн цахрад, нүднь шумр болҗ одсн бәәнә.

«Күләһинь тәәлҗ болшго», — гиҗ тоолад, термәс күлчкәд, залус хәрәд һарцхана. Эмгн Дүүцә хойр өөрнь сууҗ, нульмсан асхрулҗ уульлдна.

Өр цәәнә. Бәәвш Дүүцә хойр унтҗ кевтнә, бер ормдан уга. Термд боодһата бәәсн деесн тер кевтән үлдҗ.

Өдрин дуусн хәәлдәд олҗ эс чадцхав. Асхн үдин хөөн

үүлн һарад, күриһәд, хур эклҗ орна.

Адунд йовсн Баазр һанцарн үзҗ. Хур дотр хувцн гих юмн уга Харла үсән шавшулсн, биилҗ-дуулҗ йовна.

Мөрәрн дәврүләд бәрхәр седхлә, уга болад геедрҗ оддг болна.

Дәкн хойр хонгтан зәнг уга. Сала-сартг үлдәл уга негҗәд, худг-нүк үлдәл уга бүрткнә — бер эс олдна.

Дөрвдгч өдр. Хотна захд ирәд унтҗ одсинь үзәд, залус бәрҗ авад, күлнә. Эрнцн хотн дунд гүн нүк малтулна.

Эмгн Дүүцә хойр деерәснь хувцар хучад, хот өгхәр седнә. Бер шүдән зууһад, хот амндан күргш. Залус күчәр, ухрин ишәр шүдинь зааглад, өрм амнднь кеҗ хотлна.

Гүн нүкнд девскр, девл хаяд, хот-хоолынь тәвәд, бериг орулҗ үлдәнә. Деесәр кесн шатынь татад авчкна.

Деерән дүүҗң уга, доран шат уга гүн нүкн. Түүнәс күн һарна гидг берк, болв өрүнднь босхла, бер бас уга. Тиим гүн нүкнәс бер яһҗ һарсн болхв?

Маңһдуртнь бериг бәрҗ авад, күләд, хәрү нүкнднь орулхар залус белдҗ бәәцхәнә.

Бәәвш эврән гемтәд, көл-һарнь тәкрәд, босҗ чаддган уурад, гертән кевтнә.

Һартан ик балгта, гер таласн Дүүцә аашна.

— Цугтан тарцхатн, күн үлдл уга хәрцхәтн, — болҗ

Дүүцә закв.

Әмтн ормалдад, «дәрк, ода эннь бас гемтҗ йовхм-яахм» гих ухата залус зогслдв.

— Хәртн гинәв! — гиһәд, берин нүдн шилвкәд одв.

Күләтә Харлаг нүкнә амн деер үлдәһәд, залус герән темцлдв. «Ода эннь яһна?» — гисн ухата, әмтн термин нүкәр гердлдв.

Дүүцә Харлан толһа теврәд, өрчдән шахад, кесг үгән келҗ таалв. Харла шилтәд хәләв. Бер балгарн хадрад, күләһинь керчәд, хаяд оркв.

Күүкн дорк ормдан сууһад, көл-һаран тинилһв.

— Өвдәд бәәнә, — болҗ эн келв.

— Өвдәд бәәлго яах билә, кишва элмрмүд, күүким зовадг, — болад бер күүкиг теврҗ босхад, гер талан авад йовад одв.

Хотна берәд, күүкд бәәҗ чадад, термин нүкәр шаһаҗ хәләлдв. Цаһан ширдг делгәд, девләр хучад күүкиг барана өмн бийд Дүүцә суулһв.

Чигәһән бүләд, шаазңд кеҗ авад, деернь үс кеҗ зуурад, Харлад өгв. Күүкн хот уусн сууна.

— Сәәхн иньгм, иигәд ода эдгич. Кишва нохасиг шидрәрнь чигн ишкүлхшв. Күүкн иньгм, — болад толһаһинь илв. — Чи сууһад дуладҗа, би ус халулад толһаһичн уһанав, невчк киртәд бәәҗ.

Күүкн дун-шун уга чигәһән ууһад, һаран һалд ээһәд сууна. Дүүцә ус халулад, күүкнә толһа уһаһад, самлад, шин хувц өмскәд, цеврләд авад оркв.

— Ода хоюрн өврлдәд унтхм, медвч, — болад бер оран ясад, күүкиг көтлв.

Көндрсн толһаһинь халун өрчдән шахад, геминь бийдән хальдаҗ авхар седҗәх кевтә, Дүүцә күүкиг шахҗ теврв. Бичкн юмн кевтә күүкн духуцад, унтад одв.