Арвн зурһадгч бөлг

Үвл кедү ут болдг болвчн, хавр ирдг. Хавр цаһан сарас эклдг. Тер учрар олн-әмтн цаһан сард белдәд, бедрәд бәәцхәнә.

Долан хонг өмнәс өрүн болһн боорцг болһад, хойр-һурвн өдр өмнәс хөөһән алад, ууц сүүҗләд, теңкән уга. Цаһана өмн сө әмтн унтхш гих кергтә. Ик өрлә белдәд, гер болһн цәәһән чанад, хәәс хорха боорцгар дүүргнә.

Хотна медәтнр ик гер тал ирлдәд, цә амслдад, йөрәл тәвлднә:

Үвләс зуд уга һарсн,

Үкр, цуг мал төлтә болҗ,

Иҗлнь өсҗ,

Эдлвр әмтнд болх болтха.

Дорҗинәс һарад әмтн Давднаһар орад ирцхәнә. Бас цә болһата.

Бичкн бер хувцан деесн деер сегләд, бардмнад өлгәд оркҗ. Эн өдр күүкд улс бәәсн хувцарн һәәхүл кеҗ, әмтнд үзүлдг йоста.

Кенә-яна уга, цуг гермүд дарҗ, үвләс үргән угаһар һарсиг, хавр хурта-бората болхиг дурдад, идг-өвсн элвг болхиг йөрәһәд, цә амслдад гермүд кедәд йова йовҗ, залус үдлә хәрү ик герт ирцхәнә.

Болсн мах идлдәд, әрк-чигәһән уулдад, йөрәлән тәвлдәд, залус бас герәс гер кедәд һарцхав.

Бичкн бер хот кеһә бәәҗ, амсад цадҗ одв. Гесн дүүрң болхла, толһад байр учрна. Әмтнә шууга соңсҗ, соньмсад, нам генткн унтад серсн болв.

Ода хәләхнь, өөрин улс нам сән-сәәхн улс болх бәәдлтә. Нүрвәг хәләхнтн. Зөвәр сән тавта, деләд биилх санаһар көвклзҗ бәәнә. Тарһа бер бәәсән һарһад, кеерәд оркҗ. Хойр сувсн сиик гүрә деернь гилвс-далвс гиҗ бәәнә. Гиләш эмгнә бийнь халаста хар терлгән уһаҗ цеврләд, цаһан киилг өмсәд, захинь деегүр һарһад орксн бәәнә. Бәәсн төлгән алад, ууцинь сүүҗләд, көвүндән зул өргсн мөргҗ сууна...

Түрүн харһснас нааран Харла хая-хаяд асхн ора цагла Гиләшинд ирдг. Хойр күүкд күн зерглҗ сууһад, ду һарл уга, эврә уха ухална. Бер санна: «эн эмгнә һарсн көвүн биший тер! Шинҗләд хәләхлә Хоңһрин хамр, урл, көөрк, ээҗән дурасн бәәҗ. Эмгнә бер болсн болхинь эврә тавар бәәх биләв. Ода әмтнә мухла болҗ суух, чавас!»

Эмгн бас байрта сууна. Өдр-сө уга мел һанцхарн, һанцхарн, өөрнь иигәд суусн күн баран болна.

«Күүкән олсн бәәҗ, көөрк» — гиҗ эмгн бас санна. Иигәд, нег-негндән баран боллдад, хоюрн нег күүнә тускар санллдад, амрад сууцхана. Аш сүүлднь, бер бийән ясад, келдг:

— Нә, би хәрлһтә.

— Йов, хәәмнь. Хәәлдҗ йовдг болх.

Дегәд арһ уга зовлңта болсн цагт, бер кезәч нааран ирҗ, седклән амрадг. Ода эмгнә байрта чирә үзәд бер бас байрлв.

Асхнь баһчуд нәр-наад кецхәв. Түүнд баахн сууҗаһад, бер хәрх болҗ һарв. Давдн делкә эргәд, аалян кеһәд ирсн, ода гертән. Нәәрт удҗ болшго.

Басл сәәхн, байрта өдр цаһан сар. Цаһан эклхлә, эркн биш цасн хәәлнә, халтр һазрт зурмн һарна.

Хотна бичкдүд һосан тәәләд, көл нүцклнә. Үкр туһлад, үсн, аадмг-ээдмг элвҗәнә. Күн биш, нохан гесн цаддг, җигтә сәәхн цаг ирнә!

Цасн хәәләд, кецин усн һууһан темцәд, шуугҗ гүүнә. Царң, хотхр болһнд усн тогтҗ, нур болҗ, захарнь үүрән бүрҗ, олн шовуд дуулдҗ ниргв.

Ундан уусн, нарар цадсн тег эңдән сунҗ, бер-тегш хансн, девтсн, номһрҗ тогтнсн, налаһад амрад кевтнә. Хаврин ноһан чикнәснь татсн әдл, өдр-сө уга урһад, өөдән һарч шавшад, ишкә болҗ эңдән көкрнә. Эн җил урһц сән болҗана. Зурмна цоонгин өөрк халтр күртл зурмн сүүлт хулсн мет нигтәр урһсн бәәнә.

Харла һанцхарн теегт арһс түүҗ йовад, эңдән наласн орчлң һәәхнә. Шавшсн көк ноһан, эрәтрсн кевст хүврнә. Бамб цецгә һарчксн наар-наар гиҗ даладна. Бер уутан һазрт делгҗ оркад, һосан тәәләд, көл нүцкәр, сальк хавлҗ баһ цаган санҗ гүүнә, Әмтә салькн өрчәрнь орад, толһа саатулад йовна. Гүүҗ йовад, киисәд, ноһан

деер көлврәд, улан бамб таслҗ авад, үсндән зүүҗ кеерүләд, өвснә бүчр таслҗ авад, шүдәрн хазҗ, ю-күүһән мартсн кевтнә, гедргән кевтҗ оркад, гердҗ теңгр харна. Эңдән көкрҗ элк урсхв. Генткн нүднд үзгдәд хойр тоһрун. эргҗ нислдәд, һарад ирв. Харла сана авсар:

Хар келн тоһрунь

Хаврин сарднь доңһдна.

Эврә дууһан иигҗ дуулад, бичкәхн зуур җирд гисн җирлһән санад, элвг-делвг болад, уха әәтрүләд бәәв. Бер босад, арһсан цуглулад уут талан адһв. Эндр асхн хотнд әәмгин сәәчүд ирх зәңгәр, ик гидг белдвр болҗахиг санад, уутан дүүргҗ авад, адһмар хәрҗ ирв.

Һурвн шарһиг татсн хурла багш ирҗ йовна. Дорҗ бийнь гүүһәд, сөгдҗ мөргәд гиичиг тосҗ авчана. Көкә түүнәс эрт ирчксн, Алтмаг күләҗ бәәцхәнә.

Зодв багш өндәлһәд тәвсн дөрвлҗн деер зәмлҗ сууһад, өмн ширә деер бәәсн күрдән нег һарарн эргүләд, наадк һарарн эркән гүүлгәд сууна.

Ундан хәрүлтхә гиһәд, гүүнә чигә авч ирәд самрхла, багш өврәсн һарһад шар агч ааһ тәвҗ өгв. Түүнднь кесн хаврин гүүнә чигәг амсад, таңнаһан таңшаҗ таварлв.

Наадк залуснь асхн-бүрүл дахад бас хурцхав.

Хурх улс хурсн, чансн, шарсн мах тәвлдәд, арз-хорз аль бис хот йөрәлдәд, гиичнр ниргәд бәәцхәнә.

Маңһдур мөр агтлх өдр, тегәд чигн аҗрһ шүүҗ авхар ирсн улс гиҗ Дорҗ зәңг һарһсмн, болв сәәчүдин хурсн төр оңдан.

Олн делкәд шуугсн зәңг әәмгин баячудт чигн күрсн. Цаһан хан ширәһәсн буусн сән зәңгв — му зәңгв? Хурла багш Зодв Алтма хойр әәмгтән тоомсрта, нег ухата. Цаһан хан ширәһәсн буусн зәңг эдниг байрлулв.

Хальмг тууҗ эдн меддг улс. Аюк эднд йоста күүнд тоолгддг. Әрәсән Петр хаата әдл тоод бәәҗ, иньг-амрг йовснд тоолгдна.

Увш хаанд эдн икәр һундна. Тиигәд бәәһәд бәәх юмиг, Увш әмт көндәһәд 1771 җил хальмгудыг хәрү нүүлһәд идән-буда кеһәд хайчксмн.

Түүнәс авн хальмг улс эврә йосан геесн, цаһан хан хальмгин хаанд тоолгддг. Нутг-әәмг угад приствән, Әәдрхнд гуврт даалһҗ, хальмгудыг хазарлад хайчксн йовдл.

Наадкснь хааг татч бәәх улс. Цаһан хан бәәсн учрар, малта-гертә, өнр-өргн бәәхән эдн темдглнә. Хаана йосн буурхла, харчуд һаньгдлад һарч ирхнь лавта.

Эн төр соңсад, Көкә икәр караглсн сууна:

— 1812 җилиг мартхмн биш, — гиҗ эн парслна. Орс церг дотр йовад, хальмг мөрн церг Берлин, Париж күрч, Наполеон хааг дорацулсиг мартхмн биш. Тер цаһан хаана күчн бәәсмн.

Тернь бас орта. Көкән өвк Бүлтәг Манцин кецә эскадрон толһалад, Тундутовин бухд (полкд) йовҗ, кесг зөргтә йовдл үзүлсн болдг. Хойр медальта, баатр нертә дәәнәс хәрҗ ирәд, нүүх элвг һазр цаһан хаанас белг гиҗ авсн бәәҗ. Эн болад хойр әңгрҗ йовх улс. Зодв Чөөрә орад, Элстәр дамҗад, шин зәңгтә ирсн күн.

Лам зәрлг болҗ сууна:

— Цаһан хан ширәһәсн бууснь үнн болҗ һарчана.

Пиитрт Цаг-зуурин йосн һарч. Хан угаһар, министр улс толһалҗ бәәдгҗ.

— Ода тегәд, хан угаһар яһҗ амрн гиҗәнәвидн, — болҗ Дорҗ эклв. — Бүкл ик Әрәсәд толһа-экн уга бол, тегәд яһҗ амрхмб?

— Толһалхар бәәх улсас икнь уга, — болҗ багш келв. — Меньшевик, анархист, эсермүд — толһалхар седҗәцхәнә.

— Большевикүд яахмб? — болҗ Алтма келв.

— Большевикүдт болх бәәдл уга, — болҗ багш хәрүцв. — Теднә ик толһач Ленин гидгнь немшт хулдгдҗ одсар зәңг һарч йовна.

— Ленин гидг күүнтн күчр олмһа келтә күнҗ гиҗ би соңслав, — болҗ Алтма келв.

— Йоснд кадет, монархист улс күчлсн бәәдгҗ, — болҗ багш үгән уттхв. — Кадетмүд зальврх керг. Әрәсәг нань харсҗ авдг улс уга болҗ һарч йовна.

Иигәд кесг сууҗ оркад, эврә төрән күүндҗ бәәцхәнә.

— Һәрә зәәсңгин келлүлсн үнн кевтә, — болҗ Зодв келв. — Әәдрхнд гувриг авч хаяд, хальмг улсин туск йос Тундутов болн Түмнә нойн ахта улс һар деерән авч бәәх зәңгтә.

— Эврә нутгтан, әәмгтән йосинь һартан авхмн, — болҗ Алтма зүткв.

— Приств, хазг ухаһар чигн бәәҗ чадхвидн, — болҗ багш дөңнв.

— О, дәрк, приств-пииср, хазгуд уга болхла, маниг харчуд дарад хайчкхн угай? — болҗ Дорҗ дууһан өгв.

— Эврә күүһәр ахлач тәвҗ авхмн. — гиҗ Алтма шахв.

— Хә, йир, тиим амр юмн яһҗ болна, — гиҗ Дорҗ алмацв.

— Алтма чадх, — болҗ Зодв дөңнв.

Көкә миркиҗ суув. Приств-бичәч (пииср) кезәч бәәх юмн гиҗ сандг бәәсн күн. Ода йосн сольх бәәдл һархла, нам эврән меңсҗ бәәсн. Эдн олн болад эврәһәрн кех саната. Тер хойрнь кесгәс нааран толһаһан ниилүлә. Эннь, мана күн яһҗ бәәхнь энв? — болҗ Көкә Дорҗд һундв. — Хол ухан угань тер. Ухата болсн болхла хөөткән бас сана бәәх билә.

— Олн зөвтә гихлә, ода би яахв, — гиҗ Көкә соңсхн келв. — Болв, тенд, ик хургт юн болхинь күн медҗ болш уга.

— Түүнә бас эвинь олх кергтә, — болҗ багш цааранднь келв.

— Тиим, — болҗ Дорҗ дөңнв. — Харчудтн зөвән авх санатаһар каңкиһәд бәәцхәнә. Эн цуг Җалас һарчах үүл. Хошмудар йовад, келх-келшго үг келәд йовдг зәңгтә.

— Җал ахтаһинь бөкрх кергтә. Эс гиҗ йос булалдхар бас ирх, — гиҗ Алтма өгтмнв.

Аш сүүлднь эв-зев боллдад, цагин аюлар йосинь эзлҗ авхар, күүндәд тарцхав.

Маңһдуртнь көөҗ авч ирсн аду шинҗләд, аҗрһ болх дааһдас шүүҗ авцхав. Геңгән бийнь һурвн шарһ аҗрһ, шүүҗ авв.

— Хурла гелңд аҗрһ ямаран кергтә юмб, — болҗ Цедн көвүн өврв.

— Хәәмнь, өсхләрн медхч, — гиҗ Баазр хәрү өгв.

Хурл деернь багшд мал уга, тер үнн. Түүгәрнь әмтн хоосн-җуук гиҗ сандг. Дүүһиндән бәәлһдг мал-геринь әмтн сәәнәр оньһдго. Тер багшин бәрцд авад бәәсн мал. Эн тоотыг баахн көвүн одачн медәд уга.

Зодв гелң Алтмаг салһҗ авад келҗәнә:

— Боолстар орад ямаран учрта бәәхинь медҗ үзтн.

— Бийән әрвләд тус уга, хотдудар йовҗ харчудт цәәлһвр кетн, — болҗ өмнәснь Алтма келв.

Гү тәвх кемд Алтма Боолстын приствин өргәд орҗ ирв. Әмтн чаңһ-чаңһар ду һарчаснь соңсгдна, болв Алтмаг орҗ ирхлә, дун ахрв.

Приств, пииср, Җал, Давдн дөрвн сууна. Чирәнь зөвәр улалдсн, зүтклдән болҗ бәәснь медгднә.

Эдн хойр-һурвн частан сууһань эн. Давдн приствинд хонсн, өрүн үдлә Җал ирсн. Тер болад таарад күүндҗ бәәһәд, Җал сурҗ бәәнә:

— Элстәс зәңг-зә бәәнү?

— Элст өмнк кевтән. Иигтл-тиигтл өмнк кевтән бәәтн гиҗ нутгин теткәч (попечитель) келүлҗ. — болҗ Игнатенко хәрү өгчәнә.

— Акад юмн. Әрәсә догдла бәәтл, мана әәмг кезәңк -язаңкарн бәәһә.

— Хаана йосн хуурсн бәәнәлм, али? — болҗ бичәч (пииср) хаана зург бәәсн һазр заав.

— Зургнь уга, йоснь үлдҗәнә.

— Олна йосн һарсн бәәнәлм, багш, — болҗ Давдн үгд орлцв. — Ода күн болһн дурарн бәәх цаг.

— Йосн уга бәәҗ болшго, — гиҗ бичәч (пииср) дәкн келв, — толһа-экн угаһар әмтн яһҗ амрхмб?

— Дурндан, сансарн бәәцхәг. Хан, нойн — гидгнь уга болтха. Тана йосн-һосн кенд кергтә юмб? — болҗ Давдн йовдңнв. — Күн гисн цугтан әдл, ах-дүүнр. Тер учрар нег негндән дөң-нөкд болҗ йовх йоста. Наадад хаана йосиг хамх цокад, олн-әмтнә йос бүрдәсн болҗану?

Керенский, Чернов гидг күчтә улс һартан йосан авад, олн-әмтнә төлә зүткҗ йовх улс.

Җал Давдниг хәләҗ, өврҗ суув. Иигҗ үг келҗәсинь үзҗ бәәснь эн. Аңхун, дун-шун уга болсн болҗ медгддг Давдн ода йосан делгәд хаяд бәәнә. Приствин үлмәһинь Җал бас харла бәәнә. «Моһан эрәнь — һазань, күүнә эрәнь — дотрнь» — гиһәд айстан келчксн үгмүд биш болҗанал», — гих саната Җал сууна.

— Нә, тегәд мана нутгт, әәмгт йос кен ахлхм гиҗ саннат? — болҗ Җал Давдн тал хәләв.

— Кен эзлх билә, олн эзлхмн. Олна йосн — Цаг-зуурин засг. Теднә зааврар бидн бәәх зөвтәвидн. — Иигҗ келәд, Давдн суув.

— Деерәс заавр ирәдл бәәхугов, — болҗ бичәч (пииср) келв.

— Ирлго, ирх, — болҗ приств босв. — Манд, олна төлә бәәх улст, кен ахлхнь йилһәс бәәнү? Хаана йосн бәәсн — теднә элчнр биләвидн. Ода олна йосн — бидн бас теднә элчнр. Манд кен йос ахлснь йилһәс уга.

— Йилһәс бәәнә, — болҗ Җал эклв. — Үнәрнь келхд, танд, приств, йилһәс уга. Хан толһалдг бәәсн, җалван та авчасн. Цаг-зуурин засгин цаг — җалван бас авнат. Танд йилһәс уга. Харчудт йилһәс бәәнә. Хан, зәәсң-нойдуд — цаһан ястнр. Негнәннь йосн буурхла, наадкиннь мөрн гүүх. Алькнь болвчн, харчудын толһа деер суух улс.

— Ода, багш, олна засг болсн бәәнәлм, — болҗ Давдн орлцв.

— Олна тоота, — болҗ Җал бас босв. — Олна тоота, һол-утхинь авхла — байн-нойна йосн.

— Харчуд, баячуд гиҗ йилһәд керг угал, — болҗ Давдн келв, — йилһәс уга цуһар арин олн. Нойдуд-зәәсңгүдт гүрм бәәнә. Тедниг йоснд мел өөрдхәд керг уга.

— Танаһар болхла Баазр Дорҗ хойр хоюрн әдлд тоолгдхмб? — гиҗ Җал сурад, Давдн тал гердҗ хәләв.

— Әдл, — гиҗ Давдн чаңһар келв. — Хоюрн кеер бәәнә, нег-негндән дөң-нөкд болна. Эзнь уга бол, ялчнь бәәҗ чадш уга. Ялч угаһар эзн чигн бәәҗ чадш уга. Тер учрар эднтн нег төстә, нег уңгта, нег һара цаасн.

— Эзн ялч угаһар бәәҗ чадшго, — болҗ Җал хәрүцв. — ялчнр эзн угаһар бәәҗ чадхм.

— Яһҗ бәәхмб? — болҗ приств ормав.

— Дегәд сәәхн бәәх. Баячудын мал-геринь хуваҗ авад бәәхмн.

— Тиигхлә, йилһәс уга байн-бәәхтәнь һарлго бәәшго — болҗ приств келв. — Дорҗин ормд Баазр гидг байн һарх.

Тер малынь Дорҗ гидг ялч хәрүлх. Тегәд ямаран йилһәс бәәнә?

Залус инәлдцхәв. Байн ялч хойр хоюрн эс бәәхлә, һазр деер җирһл бәәҗ чадшго гиҗ лавтаһар эдн санҗ сууцхана. Җал бас шүүгдсән медәд, төрин цаарандкинь медҗ чадад, түүрчв.

Минь эн цагла Алтма орҗ ирснь эн. Алтмаг үзәд, приств босад:

— Өөдән һартн, Алтма, өөдән.

Алтма өөдән һарад суув. Приств өөрнь зогсад:

— Бидн шин йос шинҗлҗ суунавидн. Та юн гиҗ саннат? Бидн, теегин улс, альдаран киисхм гинәт?

Алтма цокарта һанздан тәмк нерҗ авад, һал орулад, хойр-һурв ута пүргүлҗ оркад, адһм угаһар хәрүцв:

— Йосн яһҗ йовхнь нанд сәәнәр медгдәд уга.

— Соңссн болхуговт, — болҗ приств дәкн келв. — Цаһан хан ширәһәсн буусн, дав-дундын засг (правительств) һарсн.

— Соңсла, соңсла.

— Тегәд танд алькнь таасгдна?

— Алькнь чигн таасгдхш.

Өрәд бәәсн улс ормалдад, нег-негн талан хәләлдв.

— Цаһан хан ширәһәсн бууснд һундад керг уга, — болҗ Алтма цааранднь келв. — Шин йоснднь чигн дала өңгәвр уга болх бәәдлтә. Тиим болхла, бидн, теегин улс, эврән эврә арһан хәәх кергтәвиди. Эврә җирһлән — эврә бийәрн эзлх мана зөв.

— Кен, кен эзлхм гинәт? — болҗ приств сурв.

— Кен болх билә, теегин улс, тадн, бидн, эврән — цуһар.

— Акад үг келҗәхмб, — болҗ Давдн үгд орлцв. — Акад үг. Пиитр, Москва эврә йоста. бидн теегт талын эврә йоста бәәх. Тиим болҗ эс бәәнү?

— Мел чик. Тиим.

— Күн — ахта, девл — захта, — гиҗ бичәч (пииср) келв. — Танаһар болхла ах чигн уга, дү чигн уга, күн болһн эврә йоста бәәхм болҗану?

— Күн болһн биш, келн-әмтн болһн эврә йоста бәәхм.

Залус зөвәр метклдәд авцхав. Аш сүүлднь приств келҗ өөрксән хөрв:

— Нә, залус, күүрән иигәд төгсий. Мана келсн, сансн — кенд чигн керг уга. Нутгт, әәмгт ямаран йоста бәәхинь Элст медх. Тендәс ямаран зәрлг ирхинь күләһәд кевтх керг болҗана.

— Мел чик, деер йосн хольврад уга бәәтл, йос булалдад олз уга, — болҗ бичәч (пииср) чиләв.

Күн болһн дотран эврә ухата тарцхав. Пиисрин келсн орта болҗ медгдв. ямаран йос бәрхин тускар деерәс закан ирх.

Җалын толһаһас Алтман келсн һарч өгхш. Юн гидг үг келчкв?