Арвн тавдгч бөлг

Асхн үд болсн цаг. Һазр цоохр цаста болв зуна мал эс көндәсн идг өвстә. Тер дотр цаһан өвсн, бетк, шарлҗн һурвн нигтәр урһҗ.

Хош хөн идгт тарад, духуцад делҗ. Тонтхр-тонтхр сүүлтә, күчтә дөрвн көлтә, өндр-өндр шар-шар хөд. Эдн дунд цаһан, цаһан толһата улан чигн хөд йовна.

Халтр һазртк өвс шүүрч хазад, цастаһинь өмн көләрн тееһәд, идцхәнә.

Усн-унд хәәшго, һазр цаста цандгта цаг.

Хөөг делүлҗ оркад, арднь йовсн күн модан түшәд, энд-тендән хәләв. Өөрдәд хәләхлә, Эрнцнә хөөч Мөңкт болҗ һарв. Шатсн хар чирәнь өмнк кевтән харлна. Зунд нарнд шатад, үвлд салькнд шатад, үвл зун уга, бүкл җилин эргцд шатад, хатад йовдгнь эн.

Хавтхасн түңгрцг һарһҗ авад, хамтхаста тәмкәс хазҗ авад, җаҗлад, модан ээм деерән тәвәд, хөөч ормасн көндрв.

Довнда деер нег хөнь кевтнә, түңшәд бәәнә. Гетҗ йовад, бәрҗ, дор ормднь дарна. Көлинь эргүләд хәләнә. Эрүл-дорул. Бичк элкнь көөсн бәәдлтә.

Кеер хөөг хайҗ болшго, чон-ноха элвг. Бийдән үүрн гихлә, дегәд күнд. Ода арһ юундв?

Минь эн цагла зо деерәс мөртә күн шоваһад һарад ирв. Хәләхлә, Баазр адуч болҗ һарв.

Мендллдәд, ю-бис күүндлдв.

— Энч яһсмб? — болҗ Баазр соньмсв.

— Өдрә гем уга йовла, ода генткн гемтҗ одв.

Баазриг сурад, гемтә хө дүүрүләд тәвчкәд, Мөңкт хөөһән гер талан кецәлһв. Баазрт альд хонснь йилһәс уга. Шишлң хошлдг хош гих юмн үүнд уга. Нег тенд, нег энд хонад, баһар өгснднь үдләд, икәр өгснднь — хошлад йовдг күн.

Удл уга хөн бәәрндән орҗ ирв. Ик гүн хотхр дотр җолм бәрәтә. Тавн-зурһан күчтә гидг барг нохас цааран-нааран яңшад хуцна. Гун хотхрт салькн күрхш, дүң-дүлә, дулан.

Баазр һал түләд, цә буслһад оркҗ. Мөңкт шуурха бор өрмгән тәәлҗ хаяд, хатад хардаҗ одсн девлән сул көдрәд, боршмган тәәләд, һалын көлд хагсаһад, өөмстә көлән зәмлҗ, эзн күүнә бәәдләр, талваҗ сууһад, халун цә сорв.

— Эн хөөнчн үкх бәәдлтә, — болҗ Баазр келв.

— Үкәд бәәх билә тер, кевтҗ бәәһәд, босад гүүҗ одх.

— Аранд харһулдг юмн угай?

— Цаач нег тоһш һуйр үлдлә, ода буда кеҗ уухмн.

— Мөңкт, эн хөөнчн сәәни орнд төрх бәәдлтә. Зовад уга һарһчкхм-яахмб.

— Ичкевт, тиим эвго йовдл һарһҗ болдв, — гиҗ Мөңкт әәҗ-ичсәр келв.

Баазр Мөңктиг сәәнәр меднә. Кесн көдлмштән ухаһан тәвсн, малд дурта, үүнәс нань хөв уга гиһәд санад авчксн залу.

Әмтнә хөөчнр иигәд-тиигәд, илдр-билдр цокад зәрмдән мах иднә. Мөңкт арһ уга. Зуна цагт нег хорхата хурһ чигн алҗ идҗ чаддг күн биш.

Баазр хара бәәхәр гиһәд, эклнә:

—Үвлиг үвл гил уга, үләсн салькнд чирәһән шатаһад, зуныг зун гил уга халун нарнд хатҗ шарлад йовнач. Ода түүнәс үзсн олзнь тегәд юн болҗана?

— Олзнь гисн? Гертә-малтав. Гергн көвүн хойртав. Нанд нань юн кергтәв?

— Келсндән ядхдан нег хө алҗ идҗ чадш угавч?

— Көлсндән хойр үкр саанав, кергтә цагт һуйр-буудяһасн хувацна, тер көлсн биший?

— Эн хөөһичн алад идчкий. Үксн болад бәг.

— Ю келҗәхмч, болшго, эс болх юм һарһхм биш, — болад Мөңкт босад, буслҗасн уснд хатасн өвцүнә ханчрин нег бичкн тасрха хать гиҗ хайв. Деернь дәкәд бүргүләд, һуйр цацад будаһан буслһв.

Хөөч бийдән гем уга — сән бәәх саната. Өдртнь хар цәәтә, асхнднь — будата. Сардан нег дәкҗ һурвн хонгар хәрдг. Күн ирҗ сольдг. Наад биштнь хөөнд һанцхарн. Ода селвр керг уга, көдлмш гиигн. Услврта цагт хотнас көвүд ирәд хө таслҗ өгдг.

Баазр Мөңктд зөвәр уурта бәәлә. Тиигхд бәрәнәс сулдчкад, кесгтән үзгдл уга бәәв. Айстан эс болх шууганд орсан залу әмтнд келҗ. Дәкәд чигн Баазр дотран санна: көөрк, кеер бәәдг хөөч, яахв? Көлгн уга, йовһн альд эн күрхв? Тер учрар бүгән бөгләд кевтхнь эн болҗ һарчана.

Адуч күн, аль һазрт болвч күрдмн.

Адуч күүнд әмтнә зәңг чигн соңсгдна. Акад зәңг. Цаһан хан ширәһәсн бууһад, уга-ядунь йосн тогтҗ йовхар шуугна. Тиим юмн бәәхий?

Эн ухаһан хөөчд келҗ сууна.

— Мөңкт, маңһдур генткн күн ирәд, Эрнцн эзн болдган уурч гисн болхинь, яах биләч?

Мөңкт инәһәд, цаһан шүдән ярлзулад:

— Зүүдндчн орву? Туульд тиим йовдл харһдм.

— Яах биләч? — гиҗ Баазр давтв.

— Күүнә мал авдг йосн уга юмн.

Иигәд күүндҗ бәәтл, нохас һаньдглад хуцв. Эргнд чон догшрҗах зәңг һарла. Тер учрар Мөңкт боршмган өмсәд һарад" одв.

Зөвәр болад, герин һазаһас гүңгр-гүңгр гисн күр соңсгдв.

Үүд секәд Тевкә Чиирә хойр орҗ ирнә. Баазр ормаҗ залус тал хәләв.

— Бичә икәр нүдән һалылһәд бә, чамаг идхәр ирҗ йовхшвидн, — гиҗ Тевкә келнә.

Залусин зәңг соңса бәәсн Баазр хәрү өгчәнә:

— Идх гиҗ чамас әәҗ бәәх төр биш, — гиҗ инәһәд Баазр зә һарһад залусиг суулһв.

Тевкә тиигхд дү күргән авч зулад, бәргдл уга одсн күн. Деерәс ирсн хазгуд хәәҗ-хәәҗ, хәрәд әрлсн.

Тевкә хотдудар бүгән, тенд-энд бултад бәәдг бәәсн. Бас нег дәкҗ хазгуд хотна захд ирәд, мөрн деерәсн хәәкрҗ йовна:

— Герт күн бәәнү?

Тевкә әмтнд докъя өгчкәд, эврән һарна.

— Тевкә гидг кү хәәҗ йовнавидн. Танахн талаһур түүнә туск зәңг зә угай? — болҗ хазгуд сурна.

— Минь тер хотна захд бәәсн герт хонҗ гиҗ соңслав. — болҗ Тевкә зааҗана.

Хазгуд өвкәлдәд довтлад йовад одцхана. Тер заагур

Тевкә гүүһәд һолд күрәд, уга болад йовҗ одна.

Түүнә хөөннь хар һазрт тал йовх зәңг соңсгдла. Эргә-дуһра йовҗ ода эврә төрскн һазрин захар өөрдҗ йовхнь эн болҗана.

Будаг буслһад, һалас һарһад, ааһд кеҗ сорлдв. Кесг хонгт хот-хол уга йовсн улст, будан хать болҗахш.

— Мөңкт, махнас юмн угай? — болҗ Тевкә сурв.

— Мел арһ уга болад бәәв, — болҗ Мөңкт хәрүцв.

— Мөңкт, одак хөөнч үкҗ одв-яһв. — болҗ Баазр күүрт орлцв.

— Юн хөмб?

— Нег гемтә хөн үкн гиҗәнә, — гиҗ келәд, Баазр нүдән чирмв.

— Мал үкүләд бәәдв, килнц болх, зовал уга сәәнднь күргчкх кергтә, — болад Тевкә Чиирә тал хәләв.

Чиирә шурд гиһәд һарад одв. Һазаһас соңсхҗ бәәнә:

— Хөөнтн сәәһән хәәҗ.

Цуһар һарлдна. Җолмин иргд хөн кевтнә. Мөңкт әәсәр:

— Ода яһдг болхв? Эзнднь юуһан келдв?

— Эзнчн угальхн уга, — гиҗ Тевкә келв. — Хөөһиг эзнчн тоолну? Уга. Тегәд юунасн әәнәч?

Залус хөөг җолмд чирҗ авч ирәд, һалын көвәд тәвәд, үүд-түүд күргл уга, гес-гүзәһинь һарһад, элкн-семҗнднь күрәд һал деер экләд шарв.

Элкинь бичк чиихлүлҗ авад, семҗ деернь шарад, геснд зәңг өгәд, махиг утлад, хәәснд тәвлдв.

Харм хәәсн дуулад бәәнә, хорхаһан невчк дарулсн залус махн-шөлнд дарунь күрхән санад, ю бис күүндҗ сууцхана.

— Көөркс, темән кевтә теегтән аман аңһалһад кевтнәт, — болҗ Тевкә эклв.

Хол һазрт йовад үзсн-соңссан келв.

— Көкә байн көвүнәннь ормд күргим йовулхар седсн бәәҗ, — гиҗ келәд, Тевкә кецәлдв.

— Өшә некх керг, өшә, — гиҗ Чиирә аралдв.

— Өшән эклчкв, — болҗ Тевкә келв. — Көкәнд болсн зәңг соңсвт?

Баазр түүг соңссн. Зуна нег өрүн босхла Көкән зелд уята бәәсн зурһан улан туһлнь уга болҗ одсн болна. Энд-тенд хәәлдәд, хотна өмнк хар толһа деер шовуд хурсиг үзәд ирхлә, зурһан күзүч алата, толһаһинь хотн тал хәләһәд тәвсн бәәнә.

Тер эднә һара цаасн бәәснь Баазрт ода медгднә.

— Һурвн хош (пар) царнь Манц һатлҗ одв, — болад Тевкә тачкнҗ инәв.

— Хулха-булаһар, үкл-үрглтәр өшә некҗ болхий? — гиҗ Баазр алмацв.

— Альк тускарнь болвчн хоран күргхлә, седкл тогтнад бәәнә, — болҗ Тевкә хәрү өгв.

Мах эргүлн бәәҗ, Мөңкт үгд орлцна:

— Дәрк, дәрк килнцтә йовдл һарһҗт. Эзнь — эзәрн, тер туһлмуд юуһарн танд гемтә болҗахмб?

— Туһлмуд баһрхла. эзнә элкн шарклх. Тернь манд кергтә тернь.

Дарунь мах һарһад, беләсн утхан татч авлдад, залус хотдан шуукрад орцхав.

Деерәснь шөл уулдҗ цадад-ханад, кецәлдҗ кевтәд, шүдән өвсәр хушлад, һалд арһс тәвҗ дәрвклүлҗ шатаһад, залус амрад, духуцад унтҗ одцхав.

Өрүнднь босад, үлдл мах халулҗ идәд, залус тал-талдан тарлдхар белдв. Мөңкт хөөһән тууһад йовҗ одв. Баазр мөрән тохад, адундан өөрдхән санв.

Һурвн залу сууһад, тәмк татв. Хойр залу адһҗ бәәхмн уга. Махн бәәнә, мөрн идгтә. Нань эднд ямаран төр бәәдм?

«Ордг нүкн, уудг хот уга», — гиҗ иим улсин тускар келҗ йовсн юмнҗл гиҗ Баазр ухалв.

— Толһаһан әмтнәс бултулад, теегин көк чон мет йовснтн болдм бишв? — болҗ адуч эклв.

— Тегәд маниг яһтха гинәч? — болҗ Тевкә соньмсв.

— Яах билә, кү алсн, күч эвдсн бишт, буруһан эрәд

сурхла йосна, эзнә бийинь гемитн тәвҗ өгәд чигн бәәхмн.

— Үмсәд, таалад бәәх. Приств маниг бәрҗ авхларн Әәдрхнә өндрт орулчкад, кишгнь ирәд бәәх.

— Ода тегәд яһҗ җирһхәр седҗ бәәх улсвт? Гертән күрдг арһ уга. Теегин гөрәсн мет тенд-энд гүүһәд, ямаран гидг җирһл болҗана?!

— Яһна гихв. Болв, герт менд келүлчк. Үзв гиҗ бичә кел, харһсн күүһәр келулҗ ги.

Баазр мордад йовҗ одна. Хойр залу хәәснд мах дәкнәс чанад, амрч авх саната сууцхана.

Эрг деегшән гүүлдәд нохас хуцлдв. Хойр залу ормалдад, туурһин хаһрхаһар хәләлдв. Негл мөртә күн, ик әәмшг уга. Яһдг болвчн хойр күн негиг эс диилхв?

Чиирә шимлдҗ бәәнә: «Җалын бәәдлтә күн».

— Чи һарад мөринь ав, — болҗ Тевкә келв.

Җал күлгәсн бууһад, хазариннь җола хайҗ өгәд, герт орҗ ирв.

— Тевкә альдас? — болҗ Җал сурв.

— Өөдән, өөдән һарад суутн багш, — болҗ Тевкә келв.

Җал өөдән һарч сууһад, һанздан һал тәвҗ оркад:

— Чамаг эн алднд үзхв гиҗ санҗ йовсн угав.

— Хойр уул харһдго, хойр күн харһдг гидг үлгүрәр болҗана, — гиҗ Тевкә хәрүцв.

— Альд йовад, ирснтн энв?

Тевкә нул уга альк һазрт, яһҗ йовсан цугтынь келҗ

өт в.

— Зәрмнь бузр-буру йовдл һарһад, әмтнд зовлң үзүләд йовдг-зәңг һарна. Тертн үнмб худлв?

— Бузр-буру йовдл бидн һарһсн угавидн, — гиҗ Тевкә хәрүцв.

— Көкән туһлмуд тана ааль?

— Мана.

— Тертн юн болҗахмб?

— Өшә неклһн, багш, өшә неклһн.

— Чиирәг Көкә көвүнәннь ормд тәвхәр седсн бәәнә. Та түүг эс меднт? Хөңкәриг өмнәснь хәрүцәд бәәнә гиһәд, цергт мордулв. Тер сәний?

— Сән биш. Болвчн тиигҗ өшә некҗ болш уга.

— Тегәд яахм гинәт?

Җал һанзан татад, кесгтән суув. Чиирә мах эргүләд, шөлинь амсҗ үзәд, һарһв.

— Цергт мордсн хамгнь үкх гиҗ бас санҗ болшго, — гиҗ Җал үгән цааранднь уттхв. — Хөңкәрәс бичг ирсн бәәнә. Ик хол һазрт әмд-менд йовдгҗ. Һазра көдлмш кеҗәдгҗ.

— Хоңһрин тускар зәңг-зә угай?

— Бас әмд-мендҗ. Арвна ахлач болсн зәңгтә.

— Тер көвүн чадхм, яһвч бичг-тамһ, орс кел дассн.

— Ода яахар седҗ бәәх улсвт?

Чиирә залусин өмн мах тәвҗ өгәд, шөл самрҗ көргәв.

Беләсн утхан һарһҗ авад, Җал мах идв.

— Гер-маласн хол, гөрәсн кевтә йовн гиҗ муурад бәәвидн, — болҗ Тевкә багшин чирә хәләв. — Нам одад бәргдәд, гемән эрхлә яһдмб?

— Йосн амрад одх. Таниг буцлт кесн улс гиҗ тоолҗана. Тиигхлә түүрм белн.

— Дәәнә үкләс һарад, түүрмд орҗ үкхмб? — болад Чиирә чишкәд одв.

—Бәргднә гисн, — болҗ Җал келв, — болдг төр биш. Олн өдр орһсн, ода тесх керг.

Багш шөл сорҗ ууһад, делкәд юн болҗ бәәхинь залуст цәәлһҗ өгв. Әрәсәд большевик нертә улс байн-нойнла бәәр бәрлдҗ, уга-яду улсин сә хәәҗ йовдгҗ. Әмтнә зәңгәр болхла Пиитр балһснд ик аюл һарад, цаһан хааг ширәһәснь буулһсн болҗ һарчана.

Иим соньн зәңг соңсад, залуст ончта ухан орҗана.

Әрәсән әәрстә һартнр цаһан хааһан авч шивҗ йовхла, теегә харчуд пирств, байн-ноян базһад авч чаддм бишв?

— Пиитрт болсн үүлдврин үнр манд кезә күрхмб? — гиҗ Тевкә соньмсв.

— Мана селгән бас ирх, удхн уга, — болҗ багш келв.

— Тиигхлә торлцхмн. Эврә йосн ааша йовтл, толһаһан тамд өгәд керг уга, — болҗ Чиирә орлцв.

— Чикәр келҗәнәч, дү күргн. Өшәһән некхмн, — болҗ Тевкә шилвкв.

Хөвдән һундад муурч йовсн залуст серд гиһәд, серл орад бәәв. Хошмуд эргәд, хөөчнрт баран болад бәәх санан эднд орҗана.

Тер дотр Мөңкән хош йир дөтү, көөрк, өдр-сө уга мел һанцхарн. Адг-ядхдан сөөднь малынь мансн бийнь, зөвәр дөң болхмн.

...Тендәсн мордҗ һарад, асхн бүрүл дахад Яшкин герт Җал ирв. Яшк йоста хойр өрәтә шавр гер бәрәд авчксн бәәнә. Эврән саадг үкртә, эмәләр ундг мөртә, сурһад авчксн һунн хош царта, така-шовута болсн, кезәңк му орс биш. Тәрә тәрәд урһаҗ авна. Дорҗин хуц хәрүлдгән уурсн, эврән бийдән эзн болсн залу.

Мишктә һуйринь, гер дотрк өлг-эдинь үзәд, Җал шоглҗ нәр бәрнә:

—Яшк, чамаг әмтн му орс гилдә билә, ода чи сән орс болҗ одсн бәәнәч.

Эврә гер-мал хәләсн деерән, Яшк бас олна даалһвр күләнә. Үвлднь Җалта хоюрн сольҗ күүкд сурһна. Түн деерән, Җал багшин өгсн даалһврар иигән-тиигән бас йовх төр харһна. Минь одахн Әәдрх орад ирснь эн. Багш түүнә зәңг соңсхар ирҗ йовна.

Әәдрхнәс авч ирсн папирос тәмк соньмсҗ татлдад, залус таарад күүндәд сууцхав.

Холын зәнг холвата гиҗ келгддг. Болв, үннь үнәрн һарч бәәнә. Пиитрт цаһан хааг ширәһәснь буулһсн үнн болҗана. Цаг-зуурин засг (правительств) гидг нег йосн һарч. болв ямаран йос бәрҗ бәәхнь медгдҗ өгл уга бәәдгҗ.

— Яһдг болвчн, далан мөсн көндрв, — гиһәд Җал халурхҗ суув.